*Gökte Ne Var? 2025 topluluğu için hazırladığım “Yunan Mitolojisi” serisi, Ders 4

Şu ana kadarki mitoloji yazılarında bazı kahramanlardan söz ettik. Mesela Akhilleus, Odysseus. Bazılarından da henüz bahsetmedik. Minotaur’u öldüren Theseus, Medusa’yı öldüren Perseus da çok ünlü. Daha birçok kahraman var Yunan mitolojisinde. Aralarında en ünlü olanıysa hiç kuşkusuz Herakles. Namı diğer Herkül.

Biz ona neden Herkül diyoruz?

Farnese Herkülü, Glykon, MS. 216, Museo Archeologico Nazionale, Napoli

Herakles’in Roma mitolojisindeki karşılığı Herkül’dür. Zeus’un Roma’daki adı Jüpiter, Afrodit’in adı Venüs olmasına rağmen bu isimleri günlük kullanımda tercih etmeyiz. Bunun nedeni, Yunan mitolojisini Homeros ve Hesiodos gibi erken Yunan kaynaklarından öğrenmemizdir. Ancak Homeros ve Hesiodos, Herakles’i ayrıntılı biçimde anlatmaz; onu geçmişin büyük bir kahramanı olarak anarlar. Çünkü Herakles’in maceraları daha çok Yunanistan’da geçer ve Homeros ile Hesiodos Anadolu ozanlarıdır. Herakles’in yaşamı ve maceraları özellikle Helenistik dönemden itibaren Roma kaynaklarında, Hercules adıyla işlenmiştir. Bu nedenle Herakles, popüler kültürde çoğunlukla Herkül olarak anılır.

Ereğli ismi Herakles’ten mi gelir?

Karadeniz Ereğlisindeki Herakles heykeli, 2006

Bugün Türkiye’de bildiğimiz Ereğli adının kökeni, Antik Yunanca’da Herakleia yani “Herakles’in kenti” demektir. Antik dünyada bir kent, güçlü olsun, kaderi “kahramanca” olsun diye sık sık Herakles’e adanırdı. Bu yüzden Akdeniz ve Karadeniz boyunca birden fazla Herakleia vardır. Türkiye’deki Herakleia’lar Bizans ve Osmanlı dönemlerinde Ereğli ismine evrilmiştir. En önemlileri: Bugünkü Karadeniz Ereğlisi ve Konya Ereğlisidir.

Herakles’i kimlerden okuyoruz?

Herakles’in hikayelerini anlatanların başında Apollodoros ve Ovidius gelir. Özellikle Apollodoros’un Bibliotheka eserinde Herakles’in hikayesi geniş yer tutar. Ancak ona Sahte Apollodoros diyoruz. Çünkü bu kişi uzun süre Atina’lı Apollodoros ile karıştırılmış. Atina’lı Apollodoros (MÖ 2. yy) filolog, tarihçi ve şairdir. Bibliotheka’nın gerçek yazarı Sahte Apollodoros’un (MS. 2. yy) kimliği ise bilinmiyor. Eserini bilinçli biçimde metni güvenilir göstermek için “Apollodoros” imzasıyla yayınlamış olabilir. Bu hata Rönesans’tan itibaren (15–16. yy) fark edildi. Dil özellikleri ve geç dönem mit varyantları Atina’lı Apollodoros’un yaşadığı dönemle uyuşmuyordu. Ancak yine de Bibliotheka en sistemli Yunan mitolojisi derlemelerinden biri. Tanrılar ve titanlardan başlar. Soy ağaçlarını içerir. Kahramanları, özellikle Herakles, Theseus, Perseus’u anlatır. Modern mitoloji kitaplarının bir kısmı dolaylı olarak ona dayanır. Eserin en önemli özelliği şudur: Yorum yapmaz, şiirsel değildir, duygusal bir derinliği yoktur.

Ovidius ise Herakles’i birçok eserinde dolaylı olarak işlese de Dönüşümler’de ona kapsamlı biçimde değinir. Burada Herakles tek bir biyografi olarak değil, sahneler halinde anlatılır. Herakles acı çeken, öfkesinin bedelini ödeyen ama sonunda ölümlülüğü aşan bir figür olarak çizilir. Ama Ovidius 12 görevi sistematik biçimde saymaz. Seçer, dönüştürür, dramatize eder.

Euripides Herakles’i içeren birçok tragedya yazmıştır. Bunlardan en önemlisi “Herakles” tragedyasıdır. Burada Herakles “yenilmez bir kahraman” değil travma yaşayan, suçluluk duyan, kırılmış bir insan olarak gösterilir. Euripides kahramanlığın mutluluk getirmediğini, tanrıların hiç de adil olmadığını anlatır.

Herakles kim?

Zeus ve Alkmene gravürü, Nicolas Tardieu,1729

Herakles’in üvey babası Amphitryon aslında Tiryns prensiydi. Kahraman Perseus’un (Medusa’yı öldüren) torunuydu. Ancak bir kaza nedeniyle buradan sürgün edilmiş, yine Perseus’un torunu olan karısı Alkmene ile Tebai'ye gitmişti. O sırada savaştaydı. Alkmene de onu bekliyordu. Kocası varmadan bir gece önce Zeus geldi. Kendini Amphitryon'a benzeterek Alkmene ile birlikte oldu. Ertesi gün Amphitryon geldiğinde, karısına kendisini neden karşılamadığını sordu. Alkmene ise onun dün geldiğini hatta birlikte olduklarını söyledi. Amphitryon eşine Zeus'un sahip olduğundan şüphelendi. Kâhin Tiresias’a danıştı. Kâhin bunu doğruladı.

Herakles doğmak üzereyken Zeus tanrılara o gece doğacak, Perseus’un soyundan gelen bebeğin gelecekteki Miken Kralı olacağını müjdeledi. Bu duyan Hera kıskançlığa kapıldı. Alkmene’nin kuzenlerinden biri de o sırada hamileydi ama henüz yedi aylıktı. Hera bebeğin vaktinden önce doğmasını sağladı. Böylece Perseus’un soyundan gelen Eurystheus, Herakles’ten daha önce doğdu. Eurystheus hem Miken Kralı olacak, hem de gelecekte Herakles’e 12 görevini verecekti.

Akabinde Alkmene'nin ikiz oğulları dünyaya geldi. Zeus'tan doğurduğu Herakles'le Amphitryon'dan doğurduğu İphikles.

Aslında ilk doğduğunda Herakles’e Alkides adı verildi. Ama kocasının sadakatsizliğinin hıncını onun dünyaya saçtığı tohumlardan çıkarmayı alışkanlık haline getirmiş olan Hera’nın öfkesini dindirmek için ismi Herakles olarak değiştirildi. Herakles “Hera’nın onuru” anlamına gelir. Buna rağmen Hera’nın öfkesi geçmedi.

Hera’nın öfkesi

Herkül Amphitryon ve Alkmene'nin gözleri önünde yılanları boğuyor, MS 60-79, Pompeii, Arkeoloji Parkı, Vettii Evi

Çocuklar sekiz aylık olduğunda Hera odalarına kocaman iki yılan gönderdi. İphikles uyanıp da yılanları görünce ağlamaya başladı. Herakles ise yılanları tutup var gücüyle boğazlarını sıktı. Gürültüye uyanan Alkmene ve Amphitryon odaya daldı. Herakles iki elinde iki yılan gülüp duruyordu. Amphitryon yılanların ölü olduğunu anlayınca rahatladı. Fakat yine Tiresias’a sordular bu ne iştir böyle diye. Tiresias dedi ki “Daha durun hele, insanlar onun gibi bir kahramanı görmemiştir. Gelecekte akşamları yün eğiren kadınlar Herakles’in hikayelerini anlatacak”.

The Origin of the Milky Way, Jacopo Tintoretto, 1575

Zeus Herakles’in çok önemli bir kahraman olacağını biliyordu zaten. Bu yüzden daha bebekken güçlensin diye Hera’nın memesinden süt emmesini istedi. Hera’nın bunu kabul etmeyeceğini biliyordu elbette. Bu işi Hera uyurken gizlice yapmaya çalıştı. Herakles memeyi biraz fazla ısırınca Hera acıyla uyandı ve kucağında Herakles’i görünce dehşete kapılıp birden bebeği fırlattı. Efsaneye göre Herakles’in ağzından fışkıran sütler Samanyolu galaksisini yani orijinal adıyla Milky Way’i oluşturdu.

Biraz büyüyünce Herakles’in eğitimi başladı. Musiki dersinden hiç hoşlanmadı. Hocanın çalgısını kaptığı gibi adamın başına geçirdi. Hoca oracıkta öldü. Buna çok üzüldü Herakles. Kendini parçaladı. Zaten böyle biriydi. Önce öfkeyle yakıp yıkar, sonra da üzülürdü. Musiki derslerini boş verip oğlana silah kullanmayı, araba sürmeyi, güreş tutmayı öğrettiler. Bu derslerin hocaları sapa sağlam hayatta kaldı. 

Altın Post’un peşindeki argonotlar

Herakles Argonotlarla toplantıda, Attik kırmızı betili kap, Niobid ressamı, MÖ 460, Louvre Müzesi

Argonotlar, Altın Post'u geri getirmek için Argo adlı bir gemiyle yola çıkan, İason önderliğindeki 50 kahramandan oluşan bir gruptu. İason’un amcası Pelias, tahtı gasp etmişti ve onu geri vermemek için İason’u imkânsız bir göreve yolladı: Karadeniz’in doğu ucundaki Kolkhis’te, Ares’e adanmış bir korulukta asılı duran Altın Post’u getirmek. Bu post meşru iktidarı simgeleyen kutsal bir emanetti. Herakles, Argonotlar’a katıldı, hatta aralarındaki en güçlü kahramandı. Herakles varken İason’un liderliği gölgede kalıyordu. Bu yüzden mit, onu sahneden erken indirdi. Mysia kıyılarında sevgili yoldaşı Hylas su perileri tarafından kaçırılınca Herakles onu aramak için geride kaldı. Böylece Herakles, Argonot seferine katıldı ama yolculuğu tamamlamadı.

Herakles’in Günahı

Hera'nın delirttiği Herkül çocuklarını katlediyor, Maurice De Vaines, 19. yy

Herakles bir gün Tebai’ye saldıran Minyalılarla mücadele etti ve savaşı kazandı. Tebai Kralı ödül olarak kızı Megara’yı Herakles ile evlendirdi. Herakles ve Megara’nın üç çocuğu oldu. Mutlu mesut yaşarlarken kindar Hera girdi araya. Herakles’in aklını kaybetmesine sebep oldu. Deliren Herakles üç çocuğunu ve karısını öldürdü. Sonra da tam babası Amphitryon’u öldürecekken Athena kafasına bir taşla vurup Herakles’i bayılttı. Ayıldığında yaptıklarının farkına varan Herakles dehşete kapıldı. Kendini de öldürmeye kalktı. İmdadına Atina Kralı kahraman Theseus yetişti. Engel oldu. Onu Atina’ya götürdü.

Herakles’in acısı burada da dinmedi. Günahlarından arınmak için Delphi Kâhinine başvurdu. Kâhin ona Miken Kralı (Agamemnon’dan iki kuşak önce) Eurystheus’a gitmesini ve onun vereceği 10 görevi yerine getirmesini söyledi. Görevleri başarıyla tamamlarsa Herakles günahlarından arınacaktı.

Herakles'in 12 görevi, Llíria Mozaiği,MS 3. yy, İspanya Ulusal Arkeoloji Müzesi, Madrid

Ancak Kral Eurystheus, Herakles’in bazı görevlerde başarısız olduğunu düşünerek ona iki ek görev daha verdi. Herakles’in bu 12 görevi bitirmesi 12 yıl sürdü.

I. GÖREV: Nemea aslanını öldürmek

Herkül ve Nemea Aslanı, Peter Paul Rubens, 16. yy, Romanya Ulusal Sanat Müzesi

Bu Herakles’in en zorlu görevlerindendi. Çünkü bu aslanın derisi o kadar kalındı ki hiçbir ok ve hiçbir mızrak ona işlemezdi. Herakles çıplak elleriyle dövüştü. O kadar güçlüydü ki aslanı boğdu. Sonra da postunu giydi. Miken’e varıp Eurystheus’a ilk görevini başardığını gösterdi. Fakat onu öyle görünce Eurystheus’un ödü koptu. Hemen şehirden çıkmasını istedi. Sonra da görevlerini hep uzaktan haber etti. Nemea aslanının postu Herakles ile özdeşleşti. Sonrasında bütün hikayelerde Herakles’i bu postla görürüz.

II. GÖREV: Lernalı Hydra’yı öldürmek

Herakles, Iolaus ve Hydra, Paestan siyah figürlü vazosu, MÖ 6. yy, J. Paul Getty Müzesi, Los Angeles

Hydra dokuz başlı, nefesi zehir saçan dev bir yılandı. Onu alt etmek neredeyse imkânsızdı çünkü kim onun bir başını kesmeye çalışsa yerine iki yeni baş çıkarırdı. Bu iş için yeğeni İolaos’tan yardım istedi. Herakles her bir başı kestiğinde yeğeni İolaos kesilen yeri alevli bir kütük ile dağlıyordu. Böylece Herakles sekiz başı yok etti. Ama son baş ölümsüzdü. Kesildiği halde canlıydı. O başı da koca bir kayanın altına gömdü. Ancak bu görevde Herakles birinden yardım aldığı için Kral Eurystheus bu işi saymadı.

III. GÖREV: Keryneia geyiğini yakalamak

Herkül'ün Altın Geyikle Güreşi, Adolf Schmidt'in, 19. yy., Neues Museum, Berlin, Almanya

Bu altın boynuzlu geyik Artemis’in kutsal hayvanıydı. Bu nedenle Herakles bu geyiği yaralamadan yakalamak zorundaydı. Ancak bu hiç de kolay değildi. Çünkü geyik yayından fırlamış bir ok gibi hızlıydı. Geyiği bir yıl boyunca takip etti. Sonunda bir gün onu yakalamayı başardı.

IV. GÖREV: Erimanthos yaban domuzunu yakalamak

Herkül Erimanthos yaban domuzunu yakalıyor, Simon Frisius, 17. yy

Bu devasa yaban domuzu yıllardır bulunduğu bölgenin halkına korku salıyordu. Herakles onu uzun süre kovaladı. Ama akılsız bir takip değildi bu. Domuzu bilinçli olarak karlı yamaçlara doğru sürükledi. Sonunda azgın hayvan yoruldu. Karlara saplandı. Herakles ona zincir vurdu.

V. GÖREV: Augeias’ın ahırlarını bir günde temizlemek

Kral Augeias’ın ahırlarında binlerce sığır vardı. Bu ahırlar 30 yıldır temizlenmemişti. Herakles Augeias’a gitti. Kendisini Eurystheus’un gönderdiğini söylemeden, sığırların onda birini kendisine verirse ahırları bir günde temizleyebileceğini söyledi. Augeias teklifi kabul etti. Herakles bu iş için iki ırmağın akış yönünü değiştirdi ve ahırların içinden akmasını sağladı. Azgın sular kısa sürede ahırları yıkadı. Fakat Augeias bunun Eurystheus’un emri olduğunu duydu. Herakles’e ödül vermedi. Eurystheus da Herakles’in bu işi para karşılığı yaptığını öne sürerek görevi saymadı.

VI. GÖREV: Stymphalos kuşlarını kovalamak

Herkül ve Stymphalia Kuşları duvar halısı, Lodewijk van Schoor, 1699, Princeton Üniversitesi Sanat Müzesi

Arkadia’da bir ormana dadanan bu kuşlar insan eti ile besleniyordu. Çok uzun ayakları, çelik uçlu tüyleri ve çok keskin pençeleri vardı. Herakles bu kuşlardan kurtulmak için Athena’nın ona armağan ettiği dev bir çıngırak kullandı. Çıngırak o kadar korkunç bir ses çıkardı ki kuşlar duyunca akılları karıştı. Herakles çoğunu okla vurup öldürdü. Kalanlar kaçtı. Böylece Arkadia kuşlardan temizlenmiş oldu.

VII. GÖREV: Girit boğasını yakalamak

Poseidon’un Kral Minos’a armağan ettiği azgın boğaydı bu. Minos’un karısı Pasiphae bu boğadan hamile kalmış ve yarı insan yarı boğa olan Minotaur’u doğurmuştu. Minotaur’u da Theseus öldürmüştü. Herakles zorlu bir mücadele sonrası baba boğayı canlı yakaladı. Onu deniz yoluyla Eurystheus’a götürdü. Yol boyunca boğayı dizginlemeyi başardı. Hatta boğa Herakles’in sırtına binmesine bile izin verdi. Eurystheus görevin başarıyla tamamlandığını ilan ettikten sonra Herakles boğayı özgür bıraktı. Ama bu boğanın da ölümü Theseus’un elinden olacaktı.

VIII. GÖREV: Diomedes’in kısraklarını yakalamak

Herakles Diomedes'i kendi atlarına yediriyor, Jean Baptiste Marie Pierre, 1752

Trakya Kralı Diomedes Ares’in oğluydu. Zalim bir tirandı. Bu yüzden de lanetlenmiş ve dışlanmıştı. Kısrakları insan eti yiyordu. Herakles kısrakları yakalamayı başardı ama tam onları toparlayıp götürecekken yolda Diomedes’in saldırısına uğradı. Müsabakanın sonucu baştan belliydi. Diomedes ölecekti ama nasıl ölecekti? Herakles Diomedes’i kendi kısraklarına yedirdi. Kısraklar kendi efendilerini yiyince birden ehlileştiler.

IX. GÖREV: Amazonlar Kraliçesi Hippolyta’nın kemerini ele geçirmek

Amazonların Kraliçesi Hippolyta'nın sihirli kemeri, Antoon Claessens, 16. yy

Herakles bu kemer için gönderilmişti. Çünkü Eurystheus’un kızı Admete bu kemeri çok istiyordu. Her ne kadar Amazonlar radikal feministler olsa da bu görev Herakles’in neredeyse en kolay görevi olacaktı. Eğer Hera burnunu sokmasaydı. Bahsi geçen kemer kraliçe Hippolyta’ya savaş tanrısı Ares’in armağanıydı. Herakles’i etraflıca dinleyen Hippolyta ona kemeri kendi rızasıyla vereceğini söyledi. Fakat Hera bir Amazon savaşçısı kılığına girerek kabileye karıştı. Amazonları Herakles’e karşı kışkırttı. Onları Herakles’in kraliçelerini kaçırmaya çalıştığına inandırdı. Bunun üzerine Amazonlar Herakles’e saldırdı. Herakles Hippolyta’nın kendisine ihanet ettiğini sanarak kraliçeyi öldürdü. Kemeri ele geçirdi. Tam bir trajedi.

X. GÖREV: Geryon’un sığırlarını çalmak

Herkül, Geryon'u ve köpeğini öldürüyor, Cornelis Cort, 16. yy

Geryon üç gövdesi ve üç kafası olan bir canavardı. Sığır sürüsünü, iki başlı bekçi köpeği Orthros ve Ares’in oğlu Eurytion korumaktaydı. Geryon’u ortadan kaldırmak Herakles için zor değildi; fakat ona ulaşmak çok zordu. Çünkü Geryon ve sığırları dünyanın sonunda yaşıyordu.

Herakles onları bulmaya çalışırken Avrupa’yı dolaştı. Cebelitarık’a vardı. Boğazın iki kıyısına iki sütun dikti. Libya çölünü geçti. Bu sırada sıcaktan o kadar gözü döndü ki güneşe ok fırlattı. Güneş tanrısı Helios, Herakles’in cesaretine hayran kaldı ve ona kendi altın kupa arabasını ödünç verdi. Herakles böylece Geryon’un yaşadığı adaya ulaşabildi.

*Helios bu altın kupa ile hem denizde hem de gökyüzünde yolculuk yapar.

Herakles bekçi köpeğini ve Eurytion’u öldürdükten sonra Geryon’la da boğuştu. Hydra’yı öldürdüğü zaman onun zehirli kanını almıştı. Bu zehri sürdüğü bir oku Geryon’a sapladı. Sonunda sürüyü ele geçiren Herakles, onları Yunanistan’a götürmek için yola koyuldu; ancak tüm bu mücadelelerden sonra fazlasıyla yorulmuştu. Bir ırmağın kenarında mola verdiğinde uyuyakaldı. Bu sırada Hephaistos’un ateş püsküren canavar oğlu Cacus ortaya çıktı. Sürüden sekiz sığır çaldı ve Herakles ayak izlerini takip etmesin diye sığırları geri geri yürüterek kaçtı. Herakles uzun aramalardan sonra Cacus’un mağarasını buldu ve onunla savaşarak sığırları geri aldı.

Ama yolda aksilikler bitmedi. Hera sürüye bir at sineği musallat etti. Ardından sürünün geçtiği ırmak taştı, sel oldu. Ama sonuçta Herakles, tüm engellere rağmen sürüyü Yunanistan’a götürmeyi başardı.

XI. GÖREV: Hesperidlerden altın elmalar getirmek

Herkül ve Atlas, Lukas Cranach, 16. yy

Bu altın elmaların yetiştiği ağaç, Atlas’ın kızları olan Hesperidlere aitti ve yüz başlı ejderha Ladon tarafından korunuyordu. Herakles bu nedenle Atlas’ın yardımını istedi. Atlas taşıdığı gökyüzünü biraz sırtından alırsa elmaları Herakles’e getireceğini söyledi. Gerçekten de gidip elmaları getirdi ama döndüğünde o ağır yükü tekrar omuzlarına almak istemediğini fark etti. Tekrar özgürlüğü tatmıştı. Herakles’e “Göğü sen taşı, ben elmaları Eurystheus’a götürürüm” dedi. Herakles itiraz etmedi. “Olur ama dünya biraz kaydı, azıcık tut da düzelteyim” dedi. Atlas gökyüzünü tekrar sırtına alınca, Herakles elmaları kapıp oradan kaçtı.

XII. GÖREV: Kerberos’u yeraltı dünyasından çıkarmak

Herakles Kerberos'u Hades'in kapısından geçiriyor, Johann Köler, 1855

Kral Eurystheus son olarak Herakles’ten, Hades’in üç başlı köpeği Kerberos’u canlı olarak yeryüzüne çıkarmasını istedi. Ancak bir sorun vardı. Eğer tanrı değilseniz yeraltı dünyasına girebilmek içi ölü olmanız gerekiyordu. Herakles Athena ve Hermes’in yardımıyla Styx nehrini geçip ölüler diyarına ulaştı. Görevi için Hades ile pazarlık yaptı. Hades Herakles’e eğer Kerberos’u silah kullanmadan yakalayabilirse götürebileceğini söyledi. Herakles bu işi de başardı. Ama Eurystheus Kerberos’u görünce korktu. Bu yüzden Herakles onu Hades’e geri götürdü.

Bugünkü Karadeniz Ereğlisi, Hades kültü ve Kerberos efsanesi ile ilişkilendirilir. Çünkü rivayete göre Herakles, Kerberos’u bu bölgedeki bir Cehennemağzı Mağarası’ndan yeryüzüne çıkarmıştı.

Bu işleri başardıktan sonra günahlarından arınan Herakles yeni serüvenlere atıldı.

Prometheus’un kurtarılması

Prometheus'un serbest bırakılması, Carl Bloch, 1864

Troya savaşını başlatan olaylarda bunu anlatmıştık. Zeus, Prometheus’u cezalandırmak için onu Kafkas Dağının tepesinde bir kayaya zincirlemişti. Burada bir kartal Prometheus’un her gün tekrar iyileşen karaciğerini kemiriyordu. Hesiodos’un Theogonia’sına göre Herakles zalim kartalı öldürdü ve Prometheus’un zincirlerini kırıp onu özgür bıraktı.

Troya’yı harap eden deniz yılanı

Homeros sonrası anlatılara göre, Apollon ve Poseidon, Zeus’un verdiği bir ceza yüzünden ölümlü kılığında, bir süreliğine Troya Kralı Laomedon’un yanında çalıştılar. Poseidon, Troya’nın ünlü sağlam surlarını inşa etti. Apollon ise Troya’daki sürüleri güttü, kenti ve halkı korudu. Laomedon bu işler karşılığında onlara ödül vermeye söz vermişti. Ancak iş bitince sözünü tutmadı. Üstelik onları kovup tehdit etti. “Kulağınızı burnunuzu keserim” gibi hakaretler etti.

Bunun üzerine Apollon Troya’ya bir veba salgını gönderdi. Poseidon ise denizden bir dev bir yılanı Troya’ya yolladı. Troya kıyılarını harap eden canavar için kâhinlere danıştılar. Kâhinler “Bu felaketler ancak Laomedon, kızı Hesione’yi yılana kurban ederse durur.” dediler.

Herakles Hesiome'yi serbest bırakıyor, François Lemoyne, 18. yy

İşte tam da bu sırada güzel şehre vardı Herakles. Kralın kızı denizin kıyısında koca yılanın gelip kendisini yutmasını bekliyordu. Herakles Laomedon’un yanına gitti. “Zeus’un babana hediye ettiği ölümsüz atları bana verirsen sizi yılandan kurtarırım” dedi. Kral kabul etti. Herakles de yılanı kolayca öldürdü fakat Laomedon yine verdiği sözü tutmadı. Bu kez tanrısal bir ceza yoktu. Herakles Laomedon’u ve çocuklarını öldürdü. Bir tek gelecekteki Kral Priamos’u ve yılana kurban edilmesi planlanan Hesione’yi sağ bıraktı.

Ölümle güreş tutan Herakles

Asklepios ölüleri diriltiyor, J.C. Bordier du Bignon, 1822

Apollon’un oğlu Asklepios, tıp tanrısıydı ve ölüleri diriltmeye başlamıştı. Fakat bu durum kozmik düzeni bozuyordu. Yeraltı dünyası boşalıyordu. Hades, Asklepios’u Zeus’a şikâyet etti. Eğer bir ölümlü ölümü yenebilirse, tanrılarla insanlar arasındaki sınır çökerdi. Bu yüzden Zeus, yıldırımıyla Asklepios’u öldürdü. Apollon buna çok öfkelendi ama doğrudan Zeus’a saldıramazdı. Bunun yerine Zeus’un işçileri olan Kiklopları öldürdü. Zeus da Apollon’u cezalandırdı. Onu bir süre ölümlü biri olarak, Tesalya krallarından Admetos’a uşaklık etmesi için onu yeryüzüne yolladı.

Bu süre Apollon için beklediğinden daha kolay geçti. Kral Admetos ve karısı Alkestis ile dost oldu. Apollon bu yakınlığın altında kalmak istemedi. Kader tanrıçaları Moiralardan öğrendiği bir sırrı söyledi onlara.

Moiralar, Alexander Rothaug, 1910

* Moiralar, insanların kaderini doğumdan ölüme kadar belirleyen üç tanrıçadır: Klotho ipi eğirir, Lakhésis payını ölçer, Atropos ise ipi keser.

Moiralar kralın ipini kesmek üzereydi. Fakat Admetos kendisinin yerine ölecek başka birisini bulursa Apollon Moiraları ikna edebilirdi. Admetos önce anne ve babasının yanına gitti. Onların ömrünü istedi. Fakat ikisi de kabul etmedi. Sonra arkadaşlarının yanına gitti. Kimse kabul etmedi. Umutsuz eve döndü. Karısı Alkestis “Canını sıkma, senin yerine ben ölürüm” dedi. Moiralar kadının ömür yumağını kesti. Admetos kendi kaderine razı gelmeyecek diye karısı ömründen vazgeçmişti.

İşte tam o sırada Herakles geldi Kralın sarayına. Kral üzüntüsünü belli etmek istemedi. Ama yas elbisesi giyiyordu. Herakles “Kim öldü?” diye sordu. Admetos “hizmetçilerden biri” diyerek geçiştirdi. Ona uzak odalardan birini hazırlattı. Böylece ağıtları duymazdı.

Herakles odasına çekilince ona boyuna yemek ve şarap getirmeye başladılar. İyice şarhoş olunca kart sesiyle bağıra çağıra şarkı söylemeye başladı. Uşaklardan biri “Görüyorsunuz ya efendim yas tutuyoruz” dedi. Herakles öylesine bir hizmetçi için yas tutmadıklarını anlamıştı. Uşağı zorladı. Ağzından lafı aldı. Meğerse Kraliçe Alkestis ölmüştü. Kral acılar içinde kıvranırken o burada alem yapıyordu. Üzüntüden harap oldu Herakles. Hemen bir çare aradı. “Thanatos daha Alkestis’in mezarı başındadır, kaburgalarını kırarım, Alkestis’i kaçırırım. Gerekirse Hades’e giderim. Gitmediğim yer değil ki?” diye düşündü.

* Thanatos Yunan mitolojisi'nde "ölüm"ün tecessümü, vücut bulmuş haliydi.

Herkül'ün Alkestis'in cesedi için ölümle güreşmesi, Frederic Lord Leighton, 1869, Wadsworth Atheneum Sanat Müzesi, ABD

Düşündüğünü de yaptı. Alkestis’i alıp saraya getirdi. Admetos Herakles’in yanında karısını görünce “Hayalet bu! Tanrılar benimle alay ediyor” diye bağırdı. İşte bu macera Herakles’in karakterini en iyi anlatan hikayelerden biridir. Herakles Ölüm’ün bile kendisini alt edemeyeceğini düşünür.

Herakles’in tutsak yılları

Herakles, Oikhalia kralı Eurytos’un okçulukta kendisini ve oğullarını yenebilecek adama ödül olarak kendi kızını vereceğini öğrendi. Eurytos aynı zamanda Herakles’e gençliğinde okçuluk eğitimi vermişti. Gidip müsabakaları kazandı ama Eurytos sözünü tutmadı. Kızı İole’yi Herakles’e vermek istemedi. İole’nin abisi İphitos Herakles’i severdi. Babasına karşı çıktı. Fakat Eurytos Herakles’in yine delirip İole’yi ve onun doğuracağı çocukları öldürebileceğini düşünüyordu.  

Kısa süre sonra ailenin sığırları çalındı. Eurytos Herakles’ten şüphelendi. Ama İphitos Herakles’e gitti ve sığırları birlikte aramayı teklif etti. Herakles teklifini kabul etti ve İphitos’u kendi evinde ağırladı. Ama bu sırada yine Hera’nın delirtmesinin etkisi altına girdi ve İphitos’u öldürdü.

Apollon ve Herakles Delfi üçayaklı sehpası ile kavga ediyor, kırmızı figürlü yunan vazosu, Andokides Ressamı, MÖ 525

Bu suç affedilmezdi, misafirlik kutsaldı. Herakles günahlarından arınmak için soluğu yine Delphi’de, Apollon kâhininin önünde aldı. Ama bu neydi böyle? Herakles zırt pırt günahlarından arınmaya geliyordu. Kâhin bu kez onu reddetti. Öfkeden gözü dönen Herakles tapınağı yağmalamaya kalkınca Apollon’la karşı karşıya geldi. Kavga büyümeden Zeus araya girdi ve ikisini ayırdı.

Herkül ve Omphale, Yaşlı Lucas Cranach, 16. yy

Sonunda kâhin hükmünü verdi: Herakles, üç yıllığına köle olarak satılacak, elde edilen kazanç Kral Eurytos’a verilecekti. Böylece Herakles, Lidya Kraliçesi Omphale’ye satıldı. Bu sürgün yıllarında kadın giysileri giymeye zorlandı, yün eğirdi, bulaşık yıkadı. Omphale ise onun aslan postunu giydi. Fakat Eurytos kefareti kabul etmedi. Bir anlamda Herakles boşu boşuna üç yılı köle olarak geçirmişti. Herakles sözünden dönen Eurytos’tan öcünü alacağına ant içti.

Irmak Tanrılarından Akheloos’la savaş

Herakles daha sonraları Kalidon prensesi Deianeira’ya aşık oldu. Ama kızı Irmak Tanrılarından Akheloos da seviyordu. “Savaşalım, kim kazanırsa kızı alsın” dedi Herakles. Akheloos boğa kılığına girip Herakles’in karşısına çıktı. Ama Herakles boğalarla mücadele etmeye alışkındı. Hemen yeniverdi Akheloos’u, bir boynuzunu da kopardı tanrının. Deianeira’yı eş olarak aldı.

Herkül Deianira'yı taşıyan Kentaur Nessus'u vuruyor, Miguel Barbadillo, 1753

Deianeira bir gün Kentaur Nessos’un sırtında ırmağı geçiyordu. Fakat Kentaur kıza hakaretler ediyordu. Bu sözleri duyan Herakles karşı kıyaya oklar fırlattı. Kentaur’u öldürdü. Kentaur ölmeden önce Deianeira’ya kendi kanından verdi. “Gün gelir de Herakles başkasını severse bunu büyü olarak kullanırsın” dedi.

İntikam ve Ölüm

Herakles öcünü almaya Eurytos’un yanına gitti. Kralı öldürdü ve İole’yi kaçırdı. Karısı Deianeira’ya hizmetçilik etmesi için gönderdi. Onu Deianeira’ya getiren haberci, Herakles’in İole’yi sevdiğini söyledi.

Bunu duyan Deianeira Herakles’in bir gömleğini kentaurun ona verdiği kana buladı. Haberciyle kocasına yolladı. Herakles gömleği giyer giymez gövdesini ateş kapladı. Acıdan deliye döndü. Haberciyi tuttuğu gibi denize fırlattı.

Deianeira olanların haberini alınca bunun bir aşk büyüsü olmadığını anladı. Üzüntüden kendini astı. Herakles artık sonunun geldiğini biliyordu. “Madem ölüm bana gelmiyor, ben ona gideyim” dedi. Oita dağında büyük bir odun yığını hazırlattı. Oklarıyla yayını arkadaşı Philoktetes’e verdi. Odunları o ateşe verdi.

*Philoktetes Troya savaşında bir adada unutulan askerdi. Odysseus daha sonra Herakles’in okları ve yayını almak için onu bulmaya gitmiş, Philoktetes’i de kurtarmıştı.  

İlyada’da öleceğini bilen Akhilleus şöyle der: “Kronos oğlu Zeus onu çok sevdiği halde, kudretli Herakles bile ölümden kaçamamıştır.” der.

“Yalnızca bir köle kendi değerini üretkenliği üzerinden ölçer”

Yani “Only a slave measures their worth by their productivity.” Bu cümle, Medium’da geçen ay çıkan ve Paddy Murphy’ye ait bir denemenin manşeti. İlk bakışta bir filozof sözü gibi duruyor: kısa, çarpıcı, aforizmatik. Ama değil. Başka birinden duymadıysa kendi cümlesi. Hiç beğenmediğim bir cümle. Yiğidi öldürmeden hakkını vereyim: yazı önemli bir yere dokunuyor. Telifli olduğu için tamamını aktaramam ama özü şu: Modern insan, kendi varlığını üretkenliği üzerinden tanımlıyor. Bu artık bilinçli bir tercih değil; içselleşmiş bir zorunluluk. Kimse bizi kamçılamıyor ama biz kendimizin kölesi olduk.

Going to the Match, L.S. Lowry’s, 1928

İnsanlar dinlendiklerinde ya da devam edemediklerinde suçluluk hissediyor. Bu suçluluk, “zamanımı boşa harcıyorum”, “yeterli değilim”, “hak etmedim” gibi düşünceler doğuruyor. Bunun özgürlük değil, psikolojik bir kölelik biçimi olduğunu savunuyor. Çünkü özgür insan var olmayı hak etmek zorunda değildir. Üretkenlik = değer denkleminin sonradan öğrenildiğini, bunun doğal olmadığını iddia ediyor.

Modern birey kendini sürekli eniyileştirirken, hayatı kaçırıyor. Dinlenme, amaçsız zaman geçirme, oyalanma, hayal kurma gibi hâlleri “ahlaki kusur” sayıyor. Yazı, okuyucuya şunu soruyor: Eğer yarın hiçbir şey üretemezsen, yine de değerli misin?

Performans Öznesi olarak insan

Byung-Chul Han’ın 2010’da yayınlanan Yorgunluk Toplumu kitabı bu düşünceyle yazıldı. Yani fikir yeni değil. Byung-Chul Han bunun için Prometheus mitini kullanır.

Byung-Chul Han

*Zeus, Prometheus’u Kafkas Dağının tepesinde bir kayaya zincirlemişti. Burada bir kartal Prometheus’un ciğerini kemiriyordu. Parçalanan ciğer her gün tekrar iyileşiyordu. Bu işkence sonsuza kadar devam edecekti.

Prometheus, Theodoor Rombouts, 17. yy

Chul Han’a göre kendini özgür sanan insan, yani performans öznesi aslında Prometheus gibi zincirlenmiştir. Onun zincirleri motivasyondur. Ciğerini kemiren kartal, performans öznesinin alter egosudur. Böyle bakıldığında Prometheus ile kartal arasındaki ilişki kendini sömürme ilişkisidir. Ciğerin acısı ise yorgunluktur. Böylece insan aynı Prometheus gibi, sonsuz yorgunluğa, tükenmişliğe mahkumdur.

Lunch atop a Skyscraper, unknown, 1932

Meselenin özünü anlıyorum elbette. Her gün 6’da kalkıp, yogasını ve meditasyonunu yaptıktan sonra matcha çayı eşliğinde sabah sayfalarını yazan, 8 adımlı cilt bakımı rutinini yaptıktan sonra ultra sağlıklı kahvaltısını hazırlarken evde avokado kalmadığı için tadı kaçan, öğrenci olmadığı halde kendi yaşamı için 3 veya daha fazla defter tutan, bütün gün çalışıp sanki hiç yorulmamış gibi mesaiden sonra kendini “üretkenlik pekiştirici atölyelere” atan, her tatili bir rezervasyonla taçlandıran, izin günlerini valiz toplayıp boşaltarak ve gittiği yerde dinlenmek yerine “her yeri gezip görebilmek için” at gibi koşturarak geçiren, sonunda da asla dinlenemeden iş başı yapan insanlar benim de merceğimde. Ama kendi değerimizi yaptıklarımızla değilse neyle ölçeceğimiz konusunda şüphelerim var.

Kölenin değerini kim ölçüyor?

 “Yalnızca bir köle kendi değerini üretkenliği üzerinden ölçer” sözü çok acımasız ve zayıf bir söylem. Çarpıcı olması için ekstra sertleştirilmiş ve olmuş da. Instagram ve Twitter bununla dolu. Öncelikle bir köle kendi değerini ölçemez. Bir köle yalnızca ona ölçmesi için verilmiş şeyleri ölçebilir. Kölenin değerini yaptıkları değil, yaptıklarının efendisine sağladığı fayda belirler. Ve bunu kölenin kendisi değil, efendisi ölçer. Belki şöyle olabilirdi “Yalnızca bir kölenin değeri, üretkenliği üzerinden ölçülür”. Ama bu bile değil. Çünkü maalesef toplumsal hafızada herkesin değeri üretkenliği üzerinden ölçülür. Aziz Sancar’ın, Mustafa Kemal Atatürk’ün, Aristotales’in, Leonardo Da Vinci’nin, mahallenizdeki fırıncının. Ve onların köle olmadığı aşikâr.

Yapmak mı? Olmak mı?

İdeoloji, öz değerimizi anlarken yapılana değil olunana bakmamız gerektiğini söylüyor.

Yapılan ne? Çalışmak, üretmek, verimlilik.

Olunan ne? Canlı olmak, hissetmek, keyif almak.

Ama bunlar birbirinden ayrı düşünülemez ki. Olmak için yapmak, yapmak için olmak gerek. Bir yaprak sarmanın lezzetinden hoşnut kalmak için önce onu birinin sarması lazım. Kaz dağlarında temiz havayı ciğerlerine çekmek istiyorsan önce oraya gitmelisin. Başarının keyfini çıkarmak için önce ter dökmelisin.

Noon, rest from work, Van Gogh, 1890

Varoluşçu felsefeye göre insan bir araç değildir evet. İnsan önce vardır, sonra yaşar. Önce olur, sonra yapar (ya da yapmaz). Ama yaptıkça da olmaya devam eder. Her gün parça parça kendini inşa eder. Bunun göz ardı edilmesi can sıkıcı. Bütün kuaförlere eşit seviyede mi güvenirsiniz? Hayır. Size rüştünü ispatlamış kuaföre güvenirsiniz. Dolayısıyla herkes eşit değerde olamaz. Biri için, onun kalbinde değerli olmaktan ya da birbirimizle eşit haklara sahip olmaktan bahsetmiyorum. Fakat tabii ki beceri düzeylerimizin belirlediği bir hiyerarşi var. Ve evet tabii ki bazılarımız bu listede sıramızı yükseltmeye çalışıyoruz ve bunun için kendimizi optimize ediyoruz.

Üretkenlik sonradan mı öğrenildi?

Çok Renkli Magdaleni Bizonu, 36000 yıl önce

Başta bahsettiğim makalede Paddy, bunun sonradan öğrenildiğini yani doğal olmadığını iddia etmişti. Homo Sapiens kabilelerinde yok muydu yani bu? En tecrübelilere danışmıyorlar mıydı? En cesurlara güvenmiyorlar mıydı? Kendilerini geliştirmeye çalışmıyorlar mıydı? Bu tarihsel bir sapma mı? İnsanın doğasında gelişmek yok mu? Öyle olsaydı Homo Sapiens de olmazdı. Hiç ayağa kalkmazlardı, aletleri yapamazlardı, ateşi bulamazlardı, tarım devrimi olmazdı, birbirleriyle ticaret yapmazlardı. 300 bin yıldır insanlar üreterek günlük yaşamı şu anki haline getirdi. Her şey süper oldu demiyorum ama bizi üretkenlik doyurdu, hayatta kalmamızı sağladı, bilgileri depoladık, ömrümüz uzadı, sanata ve bilime alan yarattı.  Modern hayatın olanaklarından faydalanırken, üretkenliği önemsizleştirmek de nankörlük olurdu.

Vitruvius Adamı, Leonardo da Vinci, 1492

Üretkenlik iyidir. Süreç bize haz verir. Ya da en kötüsü elde ettiğimiz sonuçlar bize haz verir. O halde üretkenlik yaşam için bir araçtır. Ne yazık ki aynı zamanda üretkenlik bir ölçüttür. İnsanın kendisini ve çevresini değerlendirme ölçütüdür. Fakat bu ölçüt artık ahlak yasanız haline geldiyse, stres ve baskı oluşturuyorsa, dinlenmek size suçluluk hissettiriyorsa, üretmediğinizde kendinizi gereksiz hissediyorsanız kuşkusuz fena bir şeydir. Her alanda olması gerektiği gibi bunda da bir denge bulmak gerek. İnsan statik değildir. Tembellik hakkı diye bir şey var. Yeni değil.

Tembellik Hakkı

Paul Lafargue, Tembellik Hakkı’nı 1880 yılında yazıyor. Karl Marx’ın damadı. Elbette bir sosyalist. 19. yüzyılda işçilerin genel talebi “çalışma hakkı” iken Lafargue “İnsanlar kendi zincirlerini mi arzuluyor yahu?” diyerek bu antitezi geliştiriyor. Çalışmanın ahlaki bir erdeme dönüştürüldüğünü, boş zamanın suç gibi algılandığını, oysa bunun bir yanılgı olduğunu söylüyor. Görüyorsunuz değil mi? 150 yıllık bir mevzu bu.

Paul Lafargue

Tembellik hakkı bir üşengeçlik çağrısı değildir. Çalışmanın kutsallaştırılmasına karşıt bir fikirdir. İnsanın değerini her gün yeniden kanıtlama mecburiyetine bir itirazdır. Lafargue burada Antik Yunan’ı hatırlatır: “Köleler çalışırdı, özgür insanlar düşünürdü. Şimdi ise kimse özgür hissetmiyor çünkü herkes köle gibi çalışıyor”. Tamam ama birtakım işler var. Ve bunların yapılması gerekiyor. Yapay zeka robot kölelerimiz olana kadar bunları biz yapacağız. Önce bunu bir kabul edelim.

“Çünkü ben buna değerim”

Bence asıl sorunlu olan “değer” kelimesi. Galiba değerli hissetmek bizim için çok önemli. Her içsel problem en nihayetinde gelip buraya bağlanıyor. Çocuk kendini değerli hissetmeli, kadın kendini değerli hissetmeli, erkek kendini değerli hissetmeli. Ama bizim için neyin değerli olduğunu biz belirliyoruz. Tabii ki herkes benim için eşit değerde değil. Tabii ki ben herkes için değerli değilim. Tabi ki her gün kendimi değerli bulmuyorum. Bunu mümkün de bulmuyorum. İnsanın kendisi ile kavgası bitmez ki. Bence bitmemeli de. Ama biçim değiştirmeli. Hırpalamak yerine münazaraya dönüşmeli. Zaten çatışmanın, çelişkinin, zıtlıkların olmadığı yerde renk de olmaz. Böyle düşünerek yaşıyorum.  

Sisler Denizi Üzerindeki Gezgin, Caspar David Friedrich, 1817

Şimdi 3 yaklaşıma bakalım:

1) Bugün ürettim. Oh çok iyi süperim. 2) Bugün üretmedim. Lanet olsun bana. 3) Bugün üretmedim. Oh sefam olsun. Sonra yine üretirim.

1 ve 3 güzel. 2’yi yapmayın arkadaşlar. Sonra birileri çıkıyor, yok “üretimini çok düşünen köledir” falan gibi laflar ediyor. Ben durup dururken köle damgası yemek istemiyorum. Özgürlüğümüz en kıymetli şeylerimizden biri.

Verimliliğimizin dozajını “İnsan üretmediği zamanlarda da vardır, yaşamaya ve sevilmeye hakkı vardır” noktasında sınırlayalım. Keza makine değiliz. Zihnimizin boş zamana ihtiyacı var. Fikirler, yaratıcılık, sanat, sezgi boş zamanlarda gelişir. Bunu Antik Yunan’dan beri biliyoruz. Zaman zaman tembellik etmek utanılacak bir şey değil. Hatta hep tembellik de edebilirsiniz, dünyanın sonu değil. “Değerli hissetme” ihtiyacımızı tekrar gözden geçirelim. “Bugün neler yaptım?” sorusu “Ben kimim?” sorusunun önüne geçmesin.

Epiktetos. Fotokaynak Hayatının büyük kısmını köle olarak geçiren Epiktetos’un bir sözü ile bitireyim.

“İnsanın iyiliği de kötülüğü de, kendi seçimine ve tutumuna bağlıdır; bunların dışında kalan hiçbir şey onu değerli ya da değersiz yapmaz”.

Belki de mesele ne yaptığımız değil, yaptıklarımızdan sonra kendimize nasıl baktığımızdır. Demem o ki: kendinize çok iyi bakın.

24.01.2026 

Referanslar

Only A Slave Measures Their Worth By Their Productivity

Yorgunluk Toplumu, Byung-Chul Han (Çev. Selim Karlıtekin). Açılım Kitap: 2018 (2010)

*Gökte Ne Var? 2025 topluluğu için hazırladığım “Yunan Mitolojisi” serisi, Ders 3

“Nostoi” (Geri Dönüşler), Yunan epik döngüsünün bir parçasıdır ve Troya Savaşı’ndan sonra kahramanların evlerine dönüşlerini konu alır. Ne yazık ki, Nostoi’nin tam metni günümüze ulaşmamıştır, elimizde yalnızca özetler vardır. Yani Homeros’un İlyada ve Odysseia’sı gibi tam bir metin değildir. Odysseia, Odysseus’un uzun yolculuğunu anlatırken, Nostoi kahramanların geri dönüşlerinin tamamını kapsayan bir köprü görevi görür.

Kassandra kaçırılıyor, Casa del Menandro'nun atriumundaki Roma freski, Pompeii, MS 1. yüzyıl

Nostoi'ye göre, Apollon’un hem kehanet bilgisiyle kutsayıp hem de ona inanılmaması ile lanetlediği Kassandra, Troya’nın trajik düşüşünün ardından kaçıp Athena tapınağına saklanır. Bunun Assos’taki Athena tapınağı olduğunu düşünüyoruz. Kassandra burada Yunan askerlerinin saldırısına uğrar. Athena bunu kendisine yapılmış bir hakaret olarak kabul eder ve Yunanlıların eve dönüşlerini lanetler. 

Klytaimnestra uyuyan Agamemnon'u öldürmeden önce tereddüt ediyor, Pierre-Narcisse Guérin, 1817

Miken Kralı Agamemnon, Kassandra'yı savaş ganimeti olarak yanında götürmek ister. Kassandra ona böyle bir şey yaparsa öleceğini söyler. Fakat Miken Kralı ona inanmaz. Agamemnon’un başına yolda başına türlü felaketler gelir, neredeyse gemilerini kaybedecektir. Yine de sağ salim evine varır. Fakat karısı Klitemnestra, kızlarını kurban eden kocasına çok öfkelidir ve intikam almaya yemin etmiştir. Klitemnestra sevgilisi Aegisthos ile bir olup Agamemnon’u öldürür.

Troyalı Helena büyük yangın ve yağma sırasında Afrodit’in büyüleri sayesinde hayatta kalır. Yunanlılar gemilere binerken kıyıya koşar ve kocası Menelaus’u bulur. Menelaus Helena’yı görür görmez onu affeder “Hiç üzülme, seni de yanımda götüreceğim” der. Deniz yolculuğu çok fırtınalıdır. Mısır’a kadar sürüklendikleri söylenir. Yine de sonunda Sparta’ya birlikte güvenli bir şekilde dönmeyi başarırlar. Bundan sonrasında Helena ve Menelaus’un akıbetini bilemiyoruz. Yalnız bir kez Odysseus’un oğlu ile görüşüyorlar. Ve belki de birlikte yaşlanıyorlar.

Helena ve Menelaus, Jan Styka, 1901

Hikayemizin baş kahramanı Odysseus, İthaka’nın Kralıdır. Penelope ile evlidir ve Telemakhos adında bir oğulları vardır. Yunan mitolojisindeki belki de zeki adamdır. Her olayda kimsenin göremediği bir yedek planı vardır. Dev bir tahta atın içine Yunanlı komutanları gizlemek onun fikridir. Diğer kralların aksine bir anlık öfke ile hareket etmez, sakinliğini korur, plan yapar. Bu nedenle zeka ve strateji tanrıçası Athena onu çok sever. Kulağına fikirler fısıldar. Fakat Athena tüm Yunanlıları lanetlemiştir bir kere. Odysseus da bu lanetten nasibini alacaktır. Buradan sonra Homeros'un Odysseia'sından devam edeceğiz.

Kikonların İsmaros kenti

Troya’dan ayrıldıktan sonra Odysseus ve mürettebatı İthaka’yı hedeflerken kuvvetli bir fırtına çıktı ve kendilerini bambaşka rotalarda buldular. Uzun bir sürüklenişin ardından kara göründü. Burası Kikonların İsmaros kentiydi. Şu an Yunanistan’ın Dedeağaç kenti olduğu düşünülüyor. Kikonlar Troya’nın müttefikiydi. Bu nedenle Odysseus ve tayfası burayı da yağmalamak istedi. Kikonlar savaşmak yerine kenti boşaltıp dağlara kaçtı. Kalanlar da mürettebat tarafından öldürüldü. Adamlar sadece Apollon’u daha fazla kızdırmak istemedikleri için onun rahibini öldürmediler. Fakat iki küp şarabını çaldılar. Bu İsmaros şarabıydı. O kadar etkiliydi ki içmeden önce 1 tasına 20 tas su karıştırmak gerekiyordu. 

Yağma bitince Odysseus adamlarına yola koyulmak için emir verdi. Fakat savaştan ve fırtınadan yorgun tayfa Odysseus’a karşı geldi. Yiyip, içip, eğlenip sonra da sahilde uyuyakaldılar. Bunu fırsat bilen Kikonlar saklandıkları yerden çıkıp adamlara saldırdı. Hızla toparlanıp kaçtılar ama Odysseus bu olayda 6 adamını kaybetti. 

Lotus yiyenlerin ülkesi

Lotus Yiyenler Ülkesi, Robert Seldon Duncanson, 1861

Her ne kadar hesap kitap yapsalar da yine fırtınaya yakalandılar. Bu sefer de Libya kıyılarına sürüklendiler. Lotus yiyenlerin ülkesine vardılar. Buranın şu an Tunus’a bağlı Cerbe adası olduğu düşünülüyor. Bu topraklarda yaşayan insanlar, “lotus” adlı bitkinin meyvesiyle besleniyor ve onu yiyen herkes geçmişini, sorumluluklarını, hatta memleketini unutuyordu. Odysseus’un birkaç adamı da bu meyveden yiyince her şeyi unutup orada kalmak istedi. Fakat Odysseus onları zorla gemiye taşıdı ve hızla oradan ayrıldılar.

Kikloplardan Polyphemos

Bir sonraki durakları, Kikloplar ülkesi oldu. Kikloplar tek gözlü, devasa yaratıklardı. Toprakları verimliydi; her tür ürün kendiliğinden yetişiyor, keçi ve koyun sürüleri bereketli otlaklarda dolaşıyordu. Odysseus merakına yenik düşüp gemilerinden biriyle karaya çıktı ve bir düzine adamıyla birlikte Polyphemos’un mağarasına girdi. Polyphemos sıradan bir Kiklop değildi çünkü Poseidon’un oğluydu.

Polyphemos o sırada koyunlarını otlatmak için dışarıdaydı. Gün batımında mağarasına döndüğünde içeri giren yabancıları gördü. Odysseus’un iki adamını yakalayıp ezerek yedi. Ardından mağaranın ağzını dev bir kaya ile kapattı. Bu kaya o kadar büyüktü ki, Odysseus ve arkadaşlarının hep birlikte bile kaldırması imkânsızdı.

Ertesi sabah Polyphemos iki kişiyi daha yedi, koyunlarını otlatmak için dışarı çıktı ve giderken kayayı tekrar kapattı. Odysseus bu sırada bir plan yaptı. Mağarada bulduğu iri bir odun parçasının ucunu sivriltti ve ateşte kızartarak sertleştirdi. Akşam olduğunda Kiklop geri döndü. Odysseus ona yanlarındaki İsmaros şarabından ikram etti. Polyphemos şarabı bir dikişte içip sarhoş oldu. Uykuya dalmadan önce Odysseus’a adını sordu. Odysseus, “Hiç kimse” diye cevap verdi.

Polyphemus kör oluyor, Pellegrino Tibaldi, 1550

Polyphemos sarhoşken Hiç kimse’yi en son yiyeceğine dair söz verdi ve derin bir uykuya daldı. Odysseus ve arkadaşları kızgın odun parçasını alıp Kiklop’un tek gözüne sapladılar. Yaratık korkunç bir acıyla bağırdı, diğer Kikloplar yardım için mağaraya koştu. “Hey Polyphemos sana bunu kim yaptı?” diye sordular. Fakat Polyphemos, “Hiç kimse!” deyince, bunun tanrısal bir hastalık olduğunu düşünerek mağaralarına geri döndüler.

Sabaha karşı Odysseus ve adamlarının her biri, mağaradaki kabarık tüylü koyunlardan birinin altına gizlendi. Polyphemos, sabah olunca koyunlarını otlatmak için mağaranın kapısını açtı. Artık kör olduğundan her koyunun sırtına dokunarak koyunları sayıyor ama altlarındaki insanları fark etmiyordu. Böylece Odysseus ve arkadaşları gizlice mağaradan çıkıp gemilerine döndü.

Polyphemus, Arnold Böcklin, 1896

Denize açıldıklarında Odysseus kibrine yenik düşüp Kiklop’a seslendi. “Hey Polyphemos, seni alt eden adam Odysseus’tur”. Polyphemos, sesin geldiği yöne doğru dev kayalar fırlattı, ama gemilere isabet ettiremedi. Babası Poseidon’a Odysseus denen adamı lanetlemesi için yalvardı. Denize fırlattığı kayalar Sicilya’daki Ciclopi Kayalıkları olarak bilinir.

Aiolos’un rüzgar torbası

Odysseus Kiklopların ülkesinden ayrıldıktan sonra, rüzgârların kralı Aiolos’un adasına ulaştı. Zeus, Aiolos’a rüzgârları denetleme gücü vermişti. Misafirperverlikle ağırlandılar. Ayrılma vakti geldiğinde Aiolos, Odysseus’a içinde tüm sert rüzgârları hapseden bir deri torba hediye etti. Bu torbayı açmazsa İthaka’ya güvenle ulaşabileceklerdi.

Aiolos rüzgarları Odysseus'a veriyor, Isaac Moillon, 17. yy

Denizde on gün boyunca yol aldılar. İthaka’ya yaklaşmışlardı. Ancak Odysseus günlerdir dümen başında olduğu için yorgunluktan uyuyakalmıştı. Torbanın alametini bilmeyen tayfa, içinde bir hazine bulacağını sanarak torbayı açtı. Tüm sert rüzgârlar bir anda serbest kaldı. Fırtına koptu, gemi yeniden Aiolos’un adasına savruldu. Odysseus durumu anlatıp yardım istese de Aiolos bu kez yardım etmeyi reddetti. “Tanrılar senden nefret ediyor olmalı” diyerek onları kovdu.

Lestrygonlar ve büyücü Kirke

Lestrygonlar Odysseus'un gemilerine saldırıyorlar, Roma dönemi freski, M.Ö.60-40, Vatikan Müzesi

Bir sonraki durakları, Lestrygonlar adı verilen dev insanların yaşadığı ülkeydi. Ancak oraya varır varmaz Lestrygonlar gemilere saldırdı. Tayfayı çerez gibi yediler. Yalnızca Odysseus’un gemisi kurtulabildi; diğer tüm gemiler parçalandı. Odysseus ve hayatta kalan arkadaşları, sonunda Aiaia Adası’na, yani büyücü tanrıça Kirke’nin yaşadığı yere vardılar. Karaya çıktılar, iki gün yorgunluktan kıpırdayamayacak halde dinlendiler. Üçüncü gün, Odysseus adayı keşfetmek için ormana girdi. Uzakta bir tepeden yükselen dumanları gördü. Tedbirli davranarak geri dönüp bu durumu arkadaşlarına anlattı.

Odysseus’un mürettebatı yeni bir maceraya atılmak istemiyordu. Ancak Odysseus tayfayı iki gruba ayırdı. Bir grubun başına kendisi geçti, diğerini ise güvenilir adamı Eurylochos’a verdi. Kura çekildi ve Kirke’nin evine gitme görevi Eurylochos’un grubuna düştü. 

Eurylochos ve adamları ormanın derinliklerine ilerlediler. Yolda karşılarına çıkan kurtlar ve aslanlar saldıracakmış gibi üzerlerine geldi ama şaşırtıcı biçimde kimseye zarar vermediler. Bu hayvanlar, aslında güzel sesli büyücü Kirke tarafından büyüyle hayvana dönüştürülmüş insanlardı.

Adamlar eve vardıklarında Kirke onları içeri davet etti. Eurylochos, bir tuzak olabileceğinden şüphelenerek dışarıda kaldı. Kirke, misafirlerine yemekler hazırladı, ancak bu yemeklerin içine onlara anayurtlarını unutturacak sihirli bir karışım ekledi. Adamlar yemekleri yedikten sonra Kirke elindeki asayla onlara dokundu ve hepsini domuza dönüştürdü. Fakat domuzlar hâlâ içlerinde birer insan olduklarının farkındaydı.

Hermes Odysseus'u Kirke'den koruyor, Pier Francesco Cittadini, 17. yy

Eurylochos, arkadaşlarının ortadan kaybolduğunu görünce dehşete kapıldı ve gemiye koşarak durumu Odysseus’a anlattı. Odysseus arkadaşlarını kurtarmak üzere yola koyuldu. Yolda, karşısına genç bir delikanlı kılığına girmiş Hermes çıktı. Hermes ona “moly” adında bir ot uzattı. Bu ot, onu Kirke’nin büyüsüne karşı koruyacaktı. Odysseus Kirke’nin büyüsünden hiç etkilenmeyince, Kirke ona hayran kaldı ve sadakat yemini etti. Domuza çevirdiği adamların büyüsünü de bozdu. 

Odysseus ve tayfası tam bir yıl boyunca Kirke’nin yanında kaldı. Bu süre içinde yiyip içtiler, eğlendiler ve başlarından geçen bütün felaketleri unuttular. Sonunda içlerinden bazıları Odysseus’a İthaka’yı hatırlattı. Kirke, gitmeden önce ona önemli bir öğüt verdi. Yurduna dönebilmesi için önce Yeraltı dünyasına inmesi, orada ölü kâhin Tiresias’a danışması gerekiyordu.

Yeraltı Dünyasına Yolculuk

Kirke ona ölüler ülkesine nasıl ulaşacağını ayrıntılı biçimde anlatmıştı. Okeanos’un ötesinde, batıda yer alan sisli bir ülkeye yelken açtı. Bu bölge “ölülerin gölgesiyle dolu, karanlıklar diyarı” olarak betimlenir. Oraya vardığında kurbanlar kesti ve kanlarını bir çukura akıttı. Bu kan, ölülerin kısa süreliğine bilinç kazanmasını sağlıyordu. Böylece ölülerin ruhlarıyla konuşabilecekti — yani Homeros’a göre Odysseusa ölüler ülkesine bedenen değil, ruhsal olarak ulaşır.

Odysseus yeraltına inmek için adak adıyor, Kırmızı figürlü yunan vazosu, Dolon Ressamı, MÖ 4. yy

Kan kokusunu alan ölülerin ruhları, hendeğin çevresine üşüştü. Odysseus kılıcını çekip onları geri püskürttü, çünkü asıl beklediği kör kâhin Tiresias’tı. Kısa süre sonra Tiresias’ın ruhu geldi. Kâhin’in anlattığına göre İthaka’ya güvenli bir şekilde dönebilecekti, ancak Helios’un (Güneş Tanrısı) sığırlarına zarar vermemesi gerekiyordu. Eğer onları öldürürse, gemisi ve arkadaşları yok olacaktı. Ayrıca, İthaka’ya vardığında karısı Penelope’nin etrafını saran açgözlü taliplerle karşılaşacağı konusunda da onu uyardı.

Tiresias’tan sonra Odysseus, diğer ruhlarla da konuştu. İlk gelen, annesi Antikleia’ydı. Oğluna duyduğu hasretten yavaş yavaş eriyip ölmüştü. Babası Laertes’in yaşlandığını, karısı Penelope’nin taliplerini oyalamak için elinden geleni yaptığını anlattı. Odysseus gözyaşlarına boğuldu. Üç kez annesine sarılmak istedi, ama her seferinde onun gölgesi kollarının arasından kayıp gitti.

Bir süre sonra Agamemnon’un ruhu geldi. Trajik ölümünü anlattı. Odysseus’u, eve döndüğünde karısına hemen güvenmemesi konusunda uyardı. Daha sonra Akhilleus’un ruhu göründü. Odysseus onu, “yaşayanların ve ölülerin en yüce prensi” olarak selamladı. Akhilleus, “Ölülerin kralı olmaktansa, yaşayan bir köle olmayı yeğlerim,” dedi. Anlaşılan yaşamanın, nesillerce anlatılan bir kahraman olmaktan daha önemli olduğunu anlamıştı. 

Yeraltında dolaşırken Odysseus, Sisifos’u gördü: dev bir kayayı dağın tepesine kadar yuvarlıyor, her seferinde kaya geri düşüyordu. Tantalos da oradaydı; boğazına kadar suyun içindeydi, başının üstünde meyveler vardı ama ne içebiliyor ne yiyebiliyordu.

Sisyphus, Titian, Prado Museum, Madrid, 16. yy

* Sisifos, Yunan mitolojisinde kurnazlığıyla tanınan Korint kralıdır. Tanrıları defalarca kandırdığı için Zeus tarafından sonsuz bir cezaya çarptırılmıştır. Ölüler diyarında, dev bir kayayı bir tepenin zirvesine kadar yuvarlamakla görevlendirilmiştir; ancak kaya her seferinde tam zirveye vardığında yeniden aşağı yuvarlanır. Sisifos’un bitmeyen bu çabası, insanın boşuna emeğini ve kaderle mücadelesini simgeler.

Tantalus gravürü, Cornelis Bloemaert ve Theodor Matham, 17. yy

*Tantalos, Yunan mitolojisinde tanrılarla aynı sofraya oturabilen ölümlülerden biriydi; ancak kibri ve saygısızlığı yüzünden ağır bir cezaya çarptırıldı. Tanrılara ihanet edip onların sırlarını insanlara açıklayınca, yeraltı dünyasında sonsuz bir açlık ve susuzlukla cezalandırıldı. Suya eğildikçe su çekilir, dallardan sarkan meyvelere uzandıkça dallar ondan uzaklaşırdı. “Tantalus azabı” bu yüzden, erişilemeyen arzuların sembolü haline gelmiştir.

Sonunda Odysseus, gördükleri yüzünden dehşete kapıldı. Panik içinde gemisine, ardından da yaşayanların dünyasına geri döndü. Böylece Hades’e gidip dönebilmiş sınırlı sayıdaki kahramandan biri oldu.

Sirenlerin şarkısı

Tekrar yola koyulduktan sonra ilk olarak, kadın yüzlü dev kuşların adasının yanından geçecekti. Buranın Napoli’nin güneyindeki Sirena Kayalıkları olduğu düşünülüyor. Sirenler, söyledikleri büyüleyici şarkılarla denizcileri cezbedip adalarına hapseden tehlikeli yaratıklardı. 

Odysseus ve Sirenler mozaiği, Bardo Müzesi, Tunus, MS 2. yüzyıl

Odysseus hazırlıklıydı. Tayfasının kulaklarına balmumu dökmüş kendisini de geminin direğine zincirletmişti. Sirenler, gemi yaklaşınca tatlı ve büyülü sesleriyle seslendiler:

“Hiçbir denizci bizim dudaklarımızdan çıkan melodileri dinlemeden buradan geçmemiştir. Dünyada olacak her şeyi biliriz.” Odysseus, şarkının büyüsüne kapıldı, adamlarına gemiyi durdurmalarını, kendisini çözmelerini haykırdı. Fakat tayfası, onun çırpınışlarını duymadı. Gemi sessizce Sirenlerin yanından geçti.

Skylla ve Kharybdis

Bir sonraki tehlike, iki ölümcül yaratığın hüküm sürdüğü geçitti: Skylla ve Kharybdis. Kharybdis, suları yutarak geri püskürten korkunç bir girdaptı. Ondan kurtulmayı başaran gemiler, öte yanda Skylla ile karşılaşırdı. Skylla, altı uzun boynunun ucundaki altı başla geçip giden gemilerden adamlar kapardı. Her başında üç sıra diş vardı.

Skylla ve Kharybdis, Alessandro allori, 16. yy

Odysseus, tayfasını korkutmamak için onlara Skylla’dan bahsetmedi. Gemiyi Kharybdis’ten uzak tutarak Skylla’nın mağarasının altından geçirdi. Ancak Skylla, bir anda uzanıp altı denizcisini kaptı. Odysseus’un gemisi, çaresizlik içinde arkadaşlarının çığlıklarını dinleyerek oradan uzaklaştı.

Helios’un Kutsal Sığırları

Gemi, daha sonra Helios’un kutsal sığırlarının bulunduğu Trinakya Adasına ulaştı. Odysseus, tayfasına bu adaya ayak basmamalarını söyledi. Ancak denizciler, kaybettikleri arkadaşlarının yasını tutmak ve yorgunluklarını atmak istiyordu. Israr edince Odysseus, adaya kısa bir süreliğine demir atmalarına izin verdi, ama Helios’un sürülerine dokunmamaya yemin ettirdi.

Odysseus'un arkadaşları Helios'un sığırlarını çalıyor, Pellegrino Tibaldi, 16. yy

O gece büyük bir fırtına koptu. Rüzgâr haftalarca dinmedi. Tayfanın erzakı tükendi. Önce sabrettiler, ama sonunda açlığa yenik düştüler. Odysseus uyurken, bazı adamlar sığırları tanrılara kurban etme bahanesiyle kesti. “Tanrılar kızmaz, yeter ki şükran sunalım,” dediler. Odysseus uyandığında pişmiş et kokusu tüm adayı sarmıştı. Artık çok geçti. Helios, Olimpos’a gidip Zeus’tan intikam istedi. “Eğer bana adalet sağlanmazsa, ışığımı yeraltına indireceğim” dedi.

Kalypso ile 7 yıl

Tekrar yola çıktıktan kısa bir süre sonra korkunç bir fırtına koptu. Gemi, önce dev dalgaların gücüyle, ardından Zeus’un gönderdiği bir yıldırımla paramparça oldu. Odysseus dışında hiç kimse kurtulamadı. Geminin omurgasından kalan bir tahtaya tutunarak on gün boyunca sürüklendi. Sonunda Atlas’ın kızı güzel peri Kalypso’nun evi olan Ogygia Adası’na vardı.

Kalypso, Odysseus'a olan aşkına tanıklık etmeleri için yeri ve göğü çağırıyor, Angelica Kauffmann, 18. yy

Kalypso, Odysseus’a âşık oldu ve onu yedi yıl boyunca yanında tuttu. Ona ölümsüzlük bile teklif etti. Fakat Odysseus her gün deniz kıyısına gidip anavatanı İthaka’yı özlemle anıyordu. Sonunda tanrıça Athena’nın öfkesi dindi. Odysseus’un ıstırabına daha fazla kayıtsız kalamadı. Tanrılar Meclisi’ne giderek Zeus’tan Odysseus’un serbest bırakılmasını istedi. Zeus, haberci tanrı Hermes’i göndererek Kalypso’ya misafirini artık serbest bırakmasını emretti.

Kalypso gönülsüzdü ama tanrıların isteğine karşı gelemezdi. Odysseus’a bir sal yapması için ağaçlar verdi, erzak hazırladı ve ona uğurlu rüzgârlar çağırdı.

Telemakhos’un Yolculuğu

Zeus'un desteğini alan Athena, Odysseus’un oğluna bir ilham gönderdi. İşte Homeros'un Odysseus'u tam burada başlar. Telemakhos artık genç bir delikanlıydı. Ona, babasının akıbetini öğrenmesi gerektiğini fısıldadı. Bir dost kılığında delikanlıya yaklaşıp "Ben senin yerinde olsam bir gemiye atlar ve babamı aramaya koyulurdum" dedi.

Helena ve Menelaus, Odysseus'un oğlu Telemakhos'u ağırlıyor, Jean Jacques Lagrenée, 1795

Bu sözlerden cesaret bulan Telemakhos Troya gazilerini ziyaret etmeye başladı. Ancak kimse Odysseus’un nerede olduğunu bilmiyordu. En son Sparta’ya gitti. Menelaus ve Helena onu misafir etti. Menelaus, yaşlı deniz tanrısı Proteus’tan öğrendiği kadarıyla, Odysseus’un Kalypso’nun yanında, Ogygia adasında yaşadığını söyledi. Telemakhos, bu bilgiyle İthaka’ya geri dönerken, babası da bir salın üzerinde dalgalarla mücadele ediyordu. 

Alkinoos’un Sarayı

Odysseus, denizde on yedi gün boyunca sakin bir yolculuk yaptı. Ama sonra Poseidon onu fark etti. Oğlu Polyphemos’un gözünü kör eden adamın hâlâ hayatta olduğunu görünce öfkelendi. Korkunç bir fırtına kopardı. Dev dalgalar Odysseus’un salını paramparça etti. Odysseus, iki gün, iki gece boyunca dalgalarla mücadele etti. Üçüncü günün sabahı, Scheria kıyılarına ulaştı. Bitap düşmüş halde bir çalılığın altına sığındı ve derin bir uykuya daldı.

Athena, Odysseus’a yardım etmek için Scheria kralı Alkinoos’un kızı Nausikaa’nın rüyasına girdi. Kıza nehre gitmesi gerektiğini fısıldadı. Ertesi sabah Nausikaa ve nedimeleri nehrin kenarında oyun oynayıp şarkı söylediler.

Odysseus ve Nausikaa, Pieter Lastman, 1619

Seslerini duyan Odysseus uykusundan uyandı ve onlardan yardım diledi. Nedimeler çıplak adamı görünce çığlık çığlığa bağırdılar fakat prenses hiç şaşırmadı. Athena onu rüyasında uyarmıştı. Kral Alkinoos, yabancıyı büyük bir misafirperverlikle karşıladı. Başından geçen maceraları anlatmasını istediler. Aslında Homeros'un Odysseus'unda Odysseus'un başından geçenleri biz bu sırada, bu sarayda öğreniriz. Saray sakinleri İthaka Kralı'nın anlattıklarını şaşkınlıkla dinler, ona olan saygıları kat ve kat artar. Kral Alkinoos Odysseus'a, ertesi sabah memleketine dönebilmesi için hazırlıklara başlanacağını söyler.

Penelope ve Saraydaki Durum

O sırada, karısı Penelope, oğlu Telemakhos ve birkaç sadık hizmetkâr dışında herkes, Odysseus’un öldüğüne inanıyordu. Penelope yalnızca güzel ve zeki değil, aynı zamanda zengin ve soyluydu. Onunla evlenecek kişi, Odysseus’un servetine ve statüsüne de sahip olacaktı.

Penelope ve talipler, John William Waterhouse, 1912

Bu nedenle saray, Penelope’ye talip olan soylularla doluydu. Bu adamlar sarayda yiyip içiyor, Penelope’ye kur yapıyorlardı. Ancak Penelope elinden geldiğince onları oyalıyordu. Üç yıl boyunca yaşlı kayınpederi Laertes için bir kefen dokuduğunu, ancak onu bitirdiğinde biriyle evlenebileceğini söylüyordu. Talipler tanrıların gazabından korktuğu için Penelope’ye karşı gelemiyordu.

Penelope her gün dokuma tezgâhında çalışıyor, gece olduğunda da geri söküyordu. Bitmeyen kefen sayesinde talipleri kendisinden uzak tutabiliyordu. Fakat dördüncü yılın sonunda, hizmetçilerinden biri ona ihanet etti ve gerçeği taliplere söyledi. Bunun üzerine Penelope artık oyunu sürdüremedi. Üzerindeki baskı gittikçe artıyordu.

İthaka’ya Dönüş

Odysseus, yola çıkmadan önce Kral Alkinoos, onun için bir şölen düzenledi. Toplanan kalabalığa ilk gösteriyi ozan Demodokos yaptı. Troya Savaşı’ndan, Şanlı Akhilleus ile Kurnaz Odysseus’un tartışmalarına dair bir şiir okudu. Odysseus dinlerken gözyaşlarına hâkim olamadı; ağladığını gizlemek için yüzünü çevirdi. Troya’daki yıkımın sesleri ve kadınların çığlıkları aklına geldi. O bir tahta at ile güzeller güzeli Troya'yı yerle bir eden adamdı. Hiç kimseye yaptıklarından pişman olduğunu doğrudan söylememişti. Fakat vicdan muhasebesi yapmak için çok uzun süre düşünme fırsatı olmuştu. 

Odysseus Alkinoos'un sarayında ağlıyor, Francesco Hayez, 1814

Ertesi akşam, Odysseus sonunda İthaka’ya doğru yola koyuldu. Gemi hareket ettiğinde derin bir uykuya daldı. Sabah olduğunda gemidekiler, onu İthaka kıyılarında, su perilerinin yaşadığı bir mağaraya bıraktılar.

Odysseus uyandığında nerede olduğunu anlayamadı. Athena, bir çoban kılığına girerek yanına geldi. Odysseus kimliğini gizlemek için kendini Giritli bir mülteci olarak tanıttı. Athena, bu uydurma hikâyeye gülerek onun kim olduğunu bildiğini söyledi ve şu an İthaka’da olduğunu müjdeledi.

Athena Odysseus'a Ithaka'da olduğunu müjdeliyor, Giuseppe Bottani, 1765

Domuz Çobanı Eumaios

Athena, Odysseus’a saraya gitmeden önce domuz çobanı Eumaios’un yanında kalmasını öğütledi. Bir dilenci kılığına giren Odysseus, Eumaios’un kulübesine gitti. Kimliğini gizleyerek kendisini zengin bir Giritli’nin gayrimeşru oğlu olarak tanıttı. Birçok macera yaşadığını, sonunda İthaka’ya ulaştığını söyledi. Güya yolda Odysseus'u da görmüştü. Hala hayattaydı. Belki de dönmek üzereydi. Çoban onu iyi karşıladı. Efendisinin yokluğunda İthaka’nın nasıl bir hale geldiğini, kendisinin de her gün Odysseus’un dönüşü için dua ettiğini anlattı.

Odysseus ve domuz çobanı Eumaios, Kırmızı figürlü yunan vazosu, MÖ 5. yy

Telemakhos’un Dönüşü

Ertesi sabah, Telemakhos adaya döndü. Athena’nın yönlendirmesiyle doğruca domuz çobanının kulübesine gitti. Athena Odysseus’a fısıldadı. Gerçek kimliğini oğluna açıklamasını söyledi.

Telemakhos başta, kulübede gördüğü yoksul dilencinin babası olduğuna inanmakta zorlandı. Fakat yalnızca bir anlığına Odysseus’un yüzü eski hâline döndü ve baba ile oğul birbirlerine sarılıp mutluluktan ağladılar.

Odysseus ve Telemakos'un kavuşması, Henri-Lucien Doucet, 1880

Birlikte bir plan yaptılar. Odysseus, dilenci kılığında saraya gidip durumu gözlemleyecekti. Zaten tanınmaz haldeydi. 10 yıl süren savaş, ardından 10 yıl süren korkunç bir yolculuk onu çok değiştirmişti. Güçten düşmüştü. Telemakhos saraydaki ortamı kontrol edecek, saldırmak için doğru zamanı kollayacaktı. Zamanı geldiğinde Penelope’ye musallat olan talipleri ortadan kaldıracaklardı.

Odysseus ve Argos, Briton Riviere, 1885

Odysseus, ertesi gün saraya gittiğinde sadece köpeği Argos tanıdı onu. Köpek, efendisinin sesini duyar duymaz kulaklarını dikti ve kuyruğunu sallamaya başladı. Argos artık çok yaşlanmıştı ve bitkin haldeydi. Onu bu halde görmek yüreğini sızlattı Odysseus'un, gözünden bir damla yaş süzüldü. Sanki kendisi farklı durumdaydı da. Argos, efendisini son bir kez gördükten sonra sessizce can verdi.

Dilenci Kral

Beklendiği üzere, Odysseus kendi sarayında dilenirken talipler tarafından aşağılandı. Ancak yapılan bir güreş müsabakasında taliplerden birini yenmeyi başarınca herkes şaşkına döndü. 

Penelope elinde Odysseus'un yayı ile ağlıyor, Angelica Lauffmann, 1761

O gece Penelope salona indi. Kocası Odysseus'u gördüğünü söyleyen zavallı dilenciyle konuşmak istedi. Doğru söyleyip söylemediğini anlamak için ona Odysseus’un üzerinde ne olduğunu sordu. "Mor bir pelerin ve köpek figürlü altın bir broş" yanıtını aldı. Bu ayrıntı Penelope’yi derinden sarstı, gözleri doldu. Ardından, taliplerin baskılarından çok yorulduğunu, kendisinin hâlâ Odysseus’un dönüşünü beklediğini anlattı. Bunun üzerine Odysseus, Penelope'ye kocasının hâlâ hayatta olduğunu, çok yakında yurduna döneceğini söyledi. Penelope, bu yabancının sözlerinden etkilendi. Ona banyo yaptırılması ve rahat bir yatak hazırlanması emrini verdi. 

Bakıcısı Eurykleia, Odysseus'u tanıyor

Odysseus'un emektar bakıcısı Eurykleia, dilencinin ayaklarını yıkarken birden bacağındaki eski yara izini gördü. Bu yara Odysseus çocukken, büyükbabası ve amcalarıyla çıktığı bir av sırasında olmuştu.

Bakıcısı Eurykleia, Odysseus'u tanıyor, by Gustave Boulanger, 1849

Eurykleia şaşkınlıktan elindeki su dolu tası yere düşürdü. Tam Penelope’ye haber vermek üzereyken Odysseus hızla elini ağzına kapatarak sessiz olmasını istedi. “Taliplerle hesaplaşmadan kimseye bir şey söylemeyeceksin,” diye tembihledi.

Talipler artık Penelope’nin bir an önce içlerinden birini seçmesini istiyordu. Penelope seçim yapmak için bir yarışma tasarladı. Talipler sırayla bir oku 12 baltanın başından geçirmeye çalışacaktı. Bunu Odysseus'un meşhur yayını kullanarak yapacaklardı. Bu yarışmayı kazanan, Penelope ile evlenecekti. Penelope Odysseus’un yayını ve oklarını bırakıp salonu terk etti. Yarışı izlemek istemedi. Odasına çıkıp yattı.

Yayın yargısı, N. C. Wyeth, 1929

Büyük salonda katliam

Ancak yarışmaya başlayamadılar. Çünkü talipler yayı bile esnetemedi. Tam o sırada herkesin alay konusu olan dilenci, yayı ateşte ısıttı. Ustalıkla gerdi. Fırlattığı ok 12 baltanın başından geçti. Talipler daha olup biteni anlayamadan Odysseus ardı ardına oklar fırlatmaya başladı. Tüm talipleri tek tek öldürüyordu. Birkaçını da Telemakhos mızrağı ile öldürdü. Cesetler, kan ve toz içinde üst üste yığıldı. Odysseus Eurykleia'yı çağırdı. "Git ve Penelope'ye kocasının geldiğini söyle".

Odysseus ve Telemakhos Penelope'nin taliplerini katlediyor, Thomas Degeorge, 1812

Athena’nın etkisi altındaki Penelope, bu büyük mücadele sırasında derin bir uykudaydı. Yaşlı bakıcı Eurykleia onu uyandırarak kocasının dönüşünü müjdeledi.

Odysseus'un yatağı

Şaşkınlık içindeki Penelope, gerçekten karşısındaki yabancının kocası Odysseus olup olmadığını anlamaya çalışıyordu. Hizmetçisine seslendi: "Git Odysseus'un yatağını getir. Üzerine temiz bir örtü ser". Odysseus sinirlendi. "Bu ne biçim söz, kim yerinden oynatabilir ki o yatağı? Ben onu kendi ellerimle zeytin ağacının gövdesinden oydum". Evet öyleydi. Odysseus onu odanın içindeki zeytin ağacının gövdesine oymuştu. Ama bunu yalnızca Odysseus ve Penelope biliyordu. Böylece Penelope, yıllardır beklediği kocasının döndüğüne ikna oldu.

Odysseus ve Penelope, Eduard Julius F. Bendemann, 1860

*Gökte Ne Var? 2025 topluluğu için hazırladığım “Yunan Mitolojisi” serisi, Ders 2

Troya Savaşı, Troya’lı Paris'in Helena'yı, Sparta kralı olan kocası Menelaus'tan kaçırması sonrasında Akhalar (Yunanlılar) tarafından Troya (İlyon) şehrine karşı başlatılır.

Savaş, Yunan mitolojisindeki en önemli olaydır. Anadolu, Yunan ve hatta Avrupa sanatını derinden etkilemiştir. Yunan edebiyatının birçok eserinde, özellikle de Epik Döngü’de karşımıza çıkar. Epik Döngü Troya Savaşı'nın öncesini, tüm seyrini ve savaşın sonrasını anlatan, bir grup destansı şiirdir. İçlerinde yalnız Homeros'un İlyada'sı ve Odysseia’sını tam olarak biliyoruz. Diğer kitaplar, günümüze küçük parçalar halinde ulaşabilmiş ya da daha sonraki özetlerden bilinmektedir.

Epik Döngü

1. KIBRIS kayboldu, Kıbrıslı Stasinus'a atfedilir

Thetis ile Peleus’un düğünü ile başlar. Altın Elma yarışmasında Afrodit’i “en güzel” seçen Paris, Helena’nın aşkı ile ödüllendirilir. Helena ile Paris Sparta’ya kaçar. Menelaus intikam için büyük bir donanma toplar. Agamemnon, rüzgarı kesmek için kızını kurban eder. Troya kuşatması başlar, 9 yıl boyunca iki taraf da anlamlı bir başarı elde edemez.

2. İLYADA korundu, Homeros'a atfedilir

Troya kuşatmasının, 10. yılında dört günlük bir dönemi anlatır. Yunan kahramanı Akhilleus ve Miken Kralı Agamemnon'un anlaşmazlığı ile başlar. Troya prensi yiğit Hektor’un cenazesi ile biter.

3. AETHIOPIS kayboldu, Miletli Arctinus'a atfedilir

Amazon Kraliçesi Penthesileia ve Etiyopya kralı Memnon Troya'ya yardım eder. Akhilleus ikisini de öldürür ancak Apollon'un yardımıyla Paris tarafından öldürülür. Yunanlılar yas tutar, cenaze oyunları düzenler. Akhilleus'un ilahi zırhı en büyük kahramana ödül olarak sunulur. Zırh konusundaki kavgalar yeni bir anlaşmazlığa yol açar.

4. KÜÇÜK İLYADA kayboldu, Midillili Lesches'e atfedilir

Yunanlılar Troya’yı bileklerinin gücüyle alt edemeyince kurnazlığa başvurur. Odysseus içine savaşçıları saklamak için tahta bir at yapmayı teklif eder. Troyalılar, atı şehrin içine sokar.

5. TROYA'NIN YAĞMALANMASI kayboldu, Arctinus'a atfedilir

Tahta attan saklı Yunan komutanları fırlar. Troya ateşe verilir. Büyük bir katliam yapılır. Troya düşer. Tanrılar Akhaları lanetler ve eve dönüş yolculuklarını sabote eder.

6.NOSTOI (GERİ DÖNÜŞ) kayboldu, Agias'a atfedilir

Donanma bölünür, fırtınalar ve kavgalar Akhaları dağıtır. Menelaus denizlerde yıllarca sürüklenir. Yanlışlıkla Mısır'a gider. Agamemnon, karısı ve sevgilisi tarafından öldürülür. Odysseus kayıptır.

7.ODYSSEİA korundu, Homeros'a atfedilir

Odysseus’un 10 yıl süren zorlu eve dönüş yolculuğu anlatılır.  

8. TELEGONYA kayboldu, Kireneli Eugammon'a atfedilir

Odysseus tekrar Ithaka’dan ayrılıp, denizlere yelken açar. Yine başına türlü maceralar gelir.

Troya Savaşı Efsanesinin Kökenleri

Heinrich Schliemann (sol), Sophia Schliemann (sağ)

MS 19. yüzyılın ortalarına gelene kadar hem savaş hem de Troya şehri birer mit olarak görülüyordu. 1868'de Alman gezgin/altın avcısı Heinrich Schliemann, elinde İlyada ile Çanakkale Boğazı yakınlarında Hisarlık olarak bilinen bölgeye geldi ve kısıtlı arkeolojik bilgisiyle dağınık kazılar yaptı. Tam 9 kat şehir kazdı ve Homeros Troya’sının Troya II olduğunu düşündü. Burada bir hazine buldu. Hatta işçileri kovup altını karısı ile birlikte çıkardığı söylenir. Hazinedeki altınların bir kısmını Sophie'nin portresinde görebiliyoruz. Hazine'yi Osmanlı Devletinden kaçırıp pazarlamış, ancak eserler daha sonra Almanya'yı işgal eden Sovyetlerce kaçırılmıştır.

1932’de Türk arkeologların da katıldığı ve Amerikalı arkeolog Carl Blegen’in yönettiği kazılarda, destanda geçen mekânın Troya VI ya da Troya VII olabileceği düşünüldü.

Buluntular savaşa işaret etse de bu işaretler Miken Yunanlıları tarafından gerçekleştirilen çok sayıda kuşatmanın bir birleşimi de olabilir. Hikâyede geçen yangın, Troya VIIa’daki arkeolojik kanıtlarla örtüşüyor. Ancak buluntulara göre Troya VI, İlyada’da bahsedildiği gibi çok daha zengin bir kentti ve yıkımı da depremle ilişkilendiriliyor. Şu an hangisinin Homeros Troya’sı olduğunu bilmiyoruz.

Efsane arkeolojik olarak çözülmesi zor bir gizem. Bu nedenle Troya’ya olan ilgi romantik bir sadakate dönüşmüş durumda. Hikâye romantik olmasının yanı sıra, tıpkı diğer tüm Yunan mitleri gibi insanın kaderi ve tanrılar karşısında verdiği var olma mücadelesini anlatan, tam anlamıyla insana dair bir öykü.

Troya’yı savaşa götüren olaylar

Olaylar zincirinin en başında Prometheus var. Titan dedelerinin yenilgisi için yas tutan Prometheus, kendi gözyaşı ve balçığı karıştırarak önce insanoğlunu yaratmış sonra da onların acizliğine acıyarak, yalnızca tanrılar tarafından kullanılan kutsal ateşi çalıp insanlara armağan etmişti. Bunun üzerine Zeus Prometheus’u, cezalandırmak için Kafkas Dağının tepesinde bir kayaya zincirlemişti. Burada bir kartal Prometheus’un her gün tekrar iyileşen karaciğerini kemirmekteydi. Bazı kaynaklara göre Prometheus bu işkenceden Herakles tarafından kurtarılmıştı. Ama bazı kaynaklar Prometheus’un ona önemli bir sır vereceğini söylemesi üzerine Zeus’un onu serbest bıraktığını yazar.

Thetis ve oğlu Akhillues, National Museum of Rome, Palazzo Massimo

Bu sır, talipleri arasında Poseidon ve Zeus gibi pek çok tanrı olan tanrıça Thetis ile ilgilidir. Ve bir tek Prometheus’un bildiği bu kehanete göre Thetis’in oğlu, babasından çok daha önemli biri olacaktır. Bu, Aiskhylos’un “Zincire Vurulmuş Prometheus” kitabında geçer.

Okeanos ve Tethys, Zeugma Mozaik Müzesi, Gaziantep

*Buradaki Thetis, Okeanos’un karısı olan titan okyanus kraliçesi Tethys ile karışmasın. Thetis, Tethys’in torunuydu ve bazen onun özelliklerini ve güçlerini gösterebiliyordu.

Bunu öğrenen Zeus, Thetis’i her ne kadar hemen hemen tüm kadınları bulduğu gibi çok çekici bulda da ondan bir çocuğu olması fikrinden korktu. Zeus babası Kronos'u devirmişti. Kronos, dedesini tahtından etmişti. Atalarının yaşadıklarını yaşamak istemediği için Thetis'in ölümlü Peleus ile evlenmesine karar verdi. Bu çiftin oğulları, Troya’daki en büyük Yunan kahramanı olan Akhilleus olacaktı. Olimpos’taki tüm tanrı ve tanrıçaları Peleus ve Thetis’in görkemli düğününe davetliydi.

Thetis ve Peleus’un düğünü, Hans Rottenhammer, 1600

Biri hariç. Düğünün ortasında davet edilmemiş olan tek tanrıça Eris çıkageldi. Olympos’taki 12 tanrının 13.’sü. İstenmeyen, kabul edilmeyen tanrıça.

*Uğursuzluk tanrıçası Eris, Homeros'un İlyada'sında Ares'in "kız kardeşi ve yoldaşı" olarak tanımlanıyor. Bu da Eris’i Zeus ve Hera’nın ya da onlardan herhangi birinin çocuğu yapıyor. Ancak Hesiodos'un Theogonia'sına göre Eris, Nyx'in (Gece) kızıdır ve Nyx'in eşi olmadan dünyaya getirdiği birçok çocuktan biridir. Nyx’i de zaten Gaia kendinden meydana getirmiştir.

Eris’in altın elması, Jacob Jordaens - Peter Paul Rubens, 1633

Eris davetlilerin arasına üzerinde “En Güzeline” yazan bir altın elma attı. Hera, Athena ve Afrodit’in her biri elmanın kendilerine ait olduğunu iddia ettiler. Uzlaşma sağlanamayınca kararı Zeus’un vermesini istediler. Ama Zeus kaçın kurası. “Siz İda dağına gidin. Orada Paris adında bir çoban var. Güzelden en iyi o anlar. Kararı o versin” dedi.

Hekabe ve Priamos, Alessandro Varotari, 16.yy

Paris aslında, Troya Kralı Priamos’un oğullarından biriydi. Priamos, Troya’da zenginlik ve refah içinde yaşıyordu. Karısı Hekabe, Paris’e hamileyken rüyasında içerisinden yılanlar çıkan bir meşale doğurduğunu gördü. Kahinler bunu doğacak çocuğun Troya'nın yıkımına sebep olacağı şeklinde yorumladı. Bu yüzden Paris doğar doğmaz bir hizmetçiye onu İda dağına götürüp bırakması için emir verdi. Paris çobanlar tarafından bulundu ve bir çoban olarak yetişti. Oinone isimli bir orman nemfini sevdi.

Paris bir gün sürülerini güderken yanında üç güzel tanrıça ve Hermes belirdi. Hermes, Zeus’un buyruğunu iletti “Hangisinin en güzel olduğuna sen karar vereceksin”. Tanrıçaların üçü de Paris’in kendisini seçmesi için vaatlerde bulundu. Hera, onu zengin bir kral yapacağına söz verdi. Athena ona bilgelik ve yenilmez bir cesaret vereceğini söyledi. Afrodit ise dünyanın en güzel kadınının aşkını vaat etti. İflah olmaz bir romantik olan Paris altın elmayı Afrodit’e verdi. Oinone’yi unuttu, dünyadaki en güzel kadının hayali ile yollara düştü. Fakat Hera ve Athena’nın edebi nefretini kazanmıştı. Bu tanrıçalar Troya’nın en azılı düşmanları olacaktı.

Paris’in kararı, François-Xavier Fabre, 1808

Paris, ilk önce Troya’ya gitti. Burada atletizm müsabakalarına katıldı. Yakışıklı ve becerikliydi. Çok geçmeden anne babası onun kim olduğunu anladı. Paris’i meşru oğulları ve Troya’nın prensi olarak kabul ettiler. Bazı kaynaklara göre Paris’i tanıyabilmelerinin sebebi, doğduktan sonra boynuna takılan “Priamos’un mührü” denilen madalyonu hala taşıyor olmasıydı. Kardeşleri Kassandra, Deiphobos ve yiğit Hektor kardeşini kucakladı. Tam bir sevgi seli.

Troyalı Helena, Evelyn De Morgan, 1898

Dünyanın en güzel kadını, Zeus ve Leda’nın kızları olan Helena idi. Pek çok kral ve soylu onunla evlenmek istiyordu.

Leda ve kuğu, MS. 2. veya 3. yy, Palaepaphos Arkeoloji Müzesi, Kıbrıs

*Leda, Sparta kralı Tyndaros’un karısıdır. Zeus beyaz bir kuğu kılığına bürünerek gölde yıkanan güzel Leda’nın yanına geldi. Bir süre sonra kendini gösterdi ve Leda ile birlikte oldular. Leda aynı gün içinde kocası Tyndaros ile de birlikte oldu. Bu birlikteliklerden Leda’nın rahminde iki yumurta meydana geldi. İki yumurtadan da ikiz çocuklar doğdu. Çocukların ikisi Zeus’tan, ikisi de kral Tyndaros’dandı. Güzeller güzeli Helena ile ikizi Pollux Zeus’un, Klitemnestra ve Kastor ise Tyndaros’un çocuklarıdır. Ama Tyndaros hepsini kendi evladı olarak büyütmüştür. Kastor ve Pollux, Dioskurlar olarak, “dostluk ve ayrılmaz kardeşliğin simgeleri”dir. Kastor bir kavga sırasında öldürülünce, ondan ayrılmak istemeyen Pollux, Zeus’a yalvardı. Zeus onları İkizler takımyıldızına dönüştürdü. Oğullarını kaybeden Tyndaros krallığını kime emanet edeceği konusunda endişeler yaşamıştır.

Helena o kadar güzeldi ki Tyndaros, önce onu evlendirmeye yanaşmamıştı. Talipler önemli ve güçlü kişilerdi. “Birine versem, öteki kızıp savaşmaya kalkacak” diye düşünüyordu. Sonunda bir çare buldu. Tüm taliplerden söz aldı. “Kızımı sizlerden birine vereceğim fakat kimi seçersem seçeyim Helena’nın kocasına ömür boyu destek olacaksınız. Yoksa kızımı hiçbirinize vermem”. Talipler kabul etti.

Helena ve Menelaus, Johann Heinrich Wilhelm Tischbein, 18. yy

Tyndaros damatlığa Menelaus’u seçti. Helena ile evlendikten sonra da tahtı ona bıraktı. Artık Sparta Kralı Menelaus olmuştu. Öz kızı Klitemnestra’yı da Menelaus’un erkek kardeşi Miken Kralı Agamemnon ile evlendirdi.

Paris, Troya’da unvanlarını geri aldıktan sonra Sparta’ya, Menelaus’un sarayına geldi. Menelaus Paris’i güler yüzle karşıladı. Onu günlerce ağırladı. Ancak sonra Girit’e gitmesi gerektiğini söyleyerek Sparta’dan ayrıldı. Paris bu misafirperverliğe karşılık kocasının yokluğunda Helena’yı baştan çıkardı ve onu Troya’ya kaçmaya ikna etti.

Helena ve Paris’in aşkı, Jacques-Louis David, 1788, Louvre, Paris

Paris, Helena ile birlikte babasının kabulünü almak için huzura çıktı. Kız kardeşi Kassandra da oradaydı. Zavallı Kassandra. Apollon onunla birlikte olmak istemiş, kızın bekaret yemini olduğu için reddedilmişti. Apollon kendisine karşı koyan Kassandra’ya kehanet armağanı verdi. Fakat kimsenin ona inanmaması için de kızı lanetledi. Kassandra, Paris’in şehveti yüzünden Troya’nın başına gelecek her şeyi görebiliyordu. Umutsuzluk çığlıkları attı, Paris’e hakaretler yağdırdı. Kassandra'nın delirdiğini düşünen Priamos, kızını bir saray hücresine kilitledi.

Kassandra, Evelyn De Morgan, 1898

Menelaus Sparta’ya vardığında Paris’i de Helena’yı da bulamadı. Önce çılgına döndü ama sonra aklına kayınpederine verilen söz geldi. Helena’nın eski taliplerini, yani Yunanistan’ın kral ve asilzadelerini çağırarak karısını geri alabilmek için yardım istedi.

Menelaus’un erkek kardeşi Agamemnon bu işe çok sevindi. Hırslı komutan gözünü Troya’nın zenginliklerine çok önceden dikmiş, yalnızca savaş için bir bahane arıyordu. Agamemnon ve Menelaus’a bağlılık yemini eden herkes Sparta’da toplandı. İki kişi eksikti. İthaka Kralı Odyseus ve Thetis’le Peleus’un oğlu Akhilleus.

Odysseus, Troya’yadaki savaşa katılmanın ne kötülükler doğuracağını bildiği için önce delirmiş numarası yapmaya yeltendi. Onu savaşa çağırmaya geldiklerinde tarlasına tuz ekerek ve sabana öküz yerine kendisi koşarak çılgın taklidi yaptı. Ama elçiler, Odysseus’un daha bebek olan oğlu Telemakhos’u alıp sabanın önüne koyunca Odysseus, sabanı durdurarak oğlunun ezilmesini önledi. Böylece deli olmadığı ortaya çıktı.

Odysseus, Lycomedes'in kızları arasında Akhilleus’u tanır, Louis Gauffier, 18. yy

Akhilleus’un annesi Thetis, oğlunun Troya’ya giderse öleceğini biliyordu. Bu yüzden Akhilleus, Sykros Kralı Lykomedes’in sarayına gönderildi. Ona kadın elbiseleri giydirip genç kızların arasına sakladılar. Akhilleus savaşa katılmazsa Yunanlıların yenileceğini bilen Odysseus, onu bulup getirmeye gönüllü oldu. Kurnaz Odysseus çeşit çeşit kumaş ve pırıl pırıl silahlar alıp Lykomedes’in sarayına gitti. Saraydaki kadınlar kumaşların başına toplandı. İçerinden sadece biri silahlarla ilgilendi. Odysseus, Akhilleus’u tanıyınca koluna yapıştı. “Savaştan kaçmak sana yakışmaz” dedi. Diğer müttefikler ile birlikte Aulis Limanı’nda toplandılar. Başkomutan Agamemnon oldu.

Ancak durmak bilmeyen rüzgar geçit vermiyordu. Sonunda rüzgarın neden kesilmediği anlaşıldı. Yunan askerlerinden biri tanrıça Artemis’in dişi geyiklerinden birini yavrusuyla birlikte avlamıştı. Artemis ve Apollon Anadolu tanrılarıydı. Elbette Yunanlıların Troya’yı kuşatmasını istemiyorlardı. Yunanlıların kendilerine yaptığı her türlü saygısızlığın cezasını anında keseceklerdi.

Kahin Kalkhaus, “Agamemnon’un kızı Iphigenia, Artemis’e kurban edilmedikçe yola çıkamayacaksınız” dedi. Agamemnon fazla düşünmeden kabul etti. Hemen karısına haber yolladı. “Iphigenia’yı vakit kaybetmeden buraya gönder. Onu Akhilleus ile evlendireceğim”. Evlenmek üzere gelen kız kurban edildi.

Iphigenia’nın kurban edilişi, Timanthes, Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi, MÖ 4. yy

Bazı kaynaklar Artemis’in Iphigenia’ya acıdığını ve bu nedenle son anda onun yerine kurban edilmesi için bir geyik gönderildiğini yazar. Ama anlatılana göre Agamemnon Artemis’e minnet etmemiş yine de geyik yerine kendi kızını kurban etmiştir. Her halükârda rüzgar diner ve gemiler de yola koyulur.

Savaş

Troya’ya vardıklarında karaya ilk ayak basan Protesileos’tu. Bu büyük cesaretti. Çünkü kahinler, karaya ilk ayak basanın ilk ölecek Yunanlı olduğunu söylemişlerdi. Tanrılar bile bu askere saygı gösterdi. Hermes onu Hades’ten alıp vedalaşması için karısı Laodamedia’nın yanına götürdü. Protesileos Hades’e geri döneceği sırada karısı dayanamadı. Kendini öldürdü. Ölüler ülkesine birlikte gittiler.

İlyada başlıyor… Yunanlar 9 yıldır Troya’daydı. Ancak somut bir zafer kazanmamışlardı. Bazen Yunanlılar üstün geliyordu. Bazen de Troya’lılar. Bunun verdiği öfke ve yorgunluk içindeyken Akhilleus ve Agamemnon’un arası açıldı. Akhilleus’un önderliğinde yapılan bir akın sonrası, Agamemnon, Apollon’un rahiplerinden birinin kızı Khriseis’e el koymuştu. Kızı kaçırılan rahip bunu Yunanlıların yanına bırakmaması için Apollon’a yalvardı ve Apollon Yunan kampına hastalık taşıyan oklar fırlattı. Askerler arka arkaya hastalanıp ölmeye başladı.

Briseis, Agamemmon'a götürülüyor, Giovanni Battista Tiepolo, 18. yy (sağ)

Akhilleus, Agamemnon’a bu durumun ancak Khriseis’i serbest bırakırsa düzeleceğini söyledi. Ancak Agamemnon isteksizdi. Bir kavgaya tutuştular ve sonunda Agamemnon, kızı bırakmaya ikna oldu. Ancak karşılığında Akhilleus’un kendi kölesi olan Briseis’i alıkoydu. Akhilleus çok öfkelendi. Bu hem adil değildi hem de onur kırıcıydı.

Böylece Akhilleus çadırına çekildi ve sonraki mücadelelere de toplantılara da katılmadı. Bir gece annesi Thetis Akhilleus’u çadırında ziyaret etti. “Artık senin Yunanlılar arasında yerin yok. Evine dön” dedi. Hemen sonra da Olympos’a çıkıp Troyalılara yardım etmesi için Zeus’a yalvardı.

Thetis Zeus’a yalvarıyor, Jean Auguste Dominique Ingres, 1811

Zeus savaşı ilgiyle izliyordu. Tanrılar da ikiye ayrılmıştı. Afrodit ve biricik sevgilisi Ares, Troyalıların tarafındaydı. Hera ve Athena ise Yunanlıların. Poseidon denizle içli dışlı olan Yunanlıları destekliyordu. Apollon Priamos’un en büyük oğlu Hektor’u çok severdi. O da Artemis de Troyalılara yardım ediyordu. Zeus da gizliden gizliye Priamos’u destekliyordu ancak Hera’dan çekindiği için açıkça gösteremiyordu. Thetis’in bu yakarışı Zeus’u da cesaretlendirdi. Basit bir plan kurdu. Akhilleus olmadan Yunan ordusu bir hiçti. Agamemnon’a yalancı bir düş gönderdi. Agamemnon hemen Troyalılara saldırırsa savaşı kazanacaklarını gördü rüyasında.

Yemi yutmuştu. Yunanlılar saldırıya geçti. O güne kadarki en büyük çarpışma oldu bu. En son alanda Menelaus ve Paris kaldı. Helena Troya surlarından kocası ve sevgilisinin düellosunu izliyordu. Paris’in mızrağı Menelaus’u ıskaladı ama Menelaus’un mızrağı Paris’in elbisesini yırttı. Menelaus kılıcını çekti. Kılıcı daha kınından çıkarırken kırılıverdi. Tanrılar yanında değildi. Aldırış etmedi. Hışımla Paris’in üstüne atıldı. Onu başlığından yakalayıp sürüklemeye başladı. Afrodit yetişti Paris’in imdadına. Başlığı tutan kayışı koparıp Paris’i kaçırdı.

Menelaus ve Paris’in düellosu, Johann Heinrich Tischbein the Elder, 18. yy

Agamemnon, Menelaus’un Paris’i yendiğini, Helena’nın kendilerine verilmesi gerektiğini söyledi. Troyalılar bile bunu neredeyse kabul edecekti. Ama Athena burnunu soktu bu işe. Troya surlarında hazır bekleyen bir askerin aklına girdi. Pandaros yayını gerdi, hiç gereği yokken Menelaus’a bir ok fırlattı. Menelaus hafifçe yaralandı. Yunanlılar yeniden saldırıya geçti. Ancak Troyalılar onları kıyılara kadar itmeyi başardı.

O gece Yunan kampında bu mağlubiyetin sebebi konuşuldu. Çok basitti. Akhilleus küskündü, savaşmıyordu. Agamemnon Briseis’i geri vermeyi vaat ederek onun gönlünü almaya çalıştı. Ama o kararlıydı. “Mısır’ın bütün zenginliklerini bile verseniz artık sizin yanınızda savaşmam. Yakında gidiyorum. Biraz olsun aklınız varsa siz de buradan ayrılırsınız”.

Akhilleus’un en sevdiği arkadaşı ve kuzeni Patroklos onu ikna etmeye çalıştı. Ama başarılı olamadı. En azından zırhını istedi Akhilleus’tan. Eğer savaş meydanında bu zırhı giyerse Yunanlı askerler Akhilleus’un yeniden savaşmaya karar verdiğini görüp cesaretlenirdi. Bu kadarını kabul etti Akhilleus.

Patroklos zırhın içinde gerçekten de Akhilleus gibi görünüyordu. Onu gören askerler yürekleniyor, var güçleriyle savaşıyorlardı. Patroklos Akhilleus gibi görünmekle kalmıyor tıpkı onun gibi savaşıyordu. Önüne geleni yere seriyordu. Ta ki Hektorla karşı karşıya gelene kadar.

Patroklos Hektor’un mızrağı ile can verdi. Hektor başlığı çıkarınca zırhın içindekinin Akhilleus değil de Patroklos olduğunu gördü. Akhilleus’un intikam için geleceğini biliyordu. Zırhı üstüne giydi. Bu İlyada’daki en önemli olaylardan biridir. Çünkü Akhilleus’un zırhını giymek aynı zamanda onun gücünü ele geçirmek anlamı taşır. Hektor zırhı giydi ama Patroklos’un cenazesini Yunanlılara teslim etti. Bu bir saygı göstergesiydi. Aynı saygıyı kendisi göremeyecekti.

Akhilleus haberi aldığında derin bir acıya boğuldu. Etrafındakiler kendi canına kıyacağını düşündü. Thetis oğlunun acısını ta uzaktan yüreğinde hissetti. Akhilleus’un yanına geldi. Akhilleus Patroklos’un öcünü almaya kararlıydı. Thetis onu uyarmaya çalıştı. “Hektor’u öldürürsen sen de öleceksin. Bunu biliyorsun değil mi?”. Ölmek Akhilleus’un umurunda değildi. Boşa çabaladığını anlayan Thetis oğlundan en azından bir gece beklemesini istedi. “Bu gece Hephaistos’tan senin için yeni bir zırh yapmasını isteyeceğim. Gün doğmadan getiririm.”

Yeni zırhını giyen Akhilleus artık asıl düşmanı Hektor’la savaşmak için hazırdı. Troyalılar, evlerine kapanmışlardı. Ama Hektor düello için bekliyordu.

Zeus insanların kaderini tartıyor, Nicolai Abilgaard, 1793, Ribe Sanat Müzesi, Danimarka

O sırada Olympos’ta tanrılar Akhilleus’la Hektor’un kellelerini altın terazide tartıyordu. Nihayetinde Hektor’unki ağır bastı. Akhilleus’un ölmesi daha karmaşık sonuçlar doğuracaktı. Ölümsüzler düelloyu Akhilleus’un kazanmasına karar verdi.

Akhilleus, Hektor’u Troya surlarının çevresinde tam 3 kez kovaladı. Hektor yalnızdı. Akhilleus’un yanında Athena vardı. Mızrağını Hektor’a doğru fırlattı. Mızrak ıskaladı. Fakat Athena mızrağını Akhilleus’a geri getirdi. O sırada Hektor’un yanında kardeşi Deiphobos belirdi. Yüreklenen Hektor mızrağını Akhilleus’un tam göğsüne doğru fırlattı. Fakat gördüğü aslında Deiphobos değildi. Onun suretine bürünmüş Athena’ydı. Mızrak Akhilleus’un göğsüne çarptı. Kırılarak yere düştü. Hektor kafasını çevirdiğinde Deiphobos’u göremedi. Anlamıştı. Olymposlular ölmesini istiyordu. Akhilleus ona doğru bir mızrak daha fırlattı. Hektor kılıcını çekerek Akhilleus’a doğru koşmaya başladı. Bu kez mızrak tam boğazına isabet etti.

Akhilleus Hektor’u öldürüyor, Peter Paul Rubens, 17. yy

Konuşmakta zorlanan Hektor, cesedini Troyalılara bırakması için yalvardı ama Akhilleus, Hektor’a öylesine öfkeliydi ki cesede her türlü hürmetsizliği yaptı. Onu arabasının arkasına bağlayarak tüm Troyalılar görsün diye kentin etrafında sürükledi, sonra da Yunan kampına götürdü ve öylece bıraktı.

Patroklos’un cenazesi, Jacques-Louis David, 18. yy

Daha sonra Patroklos için bir cenaze töreni hazırladı. Devasa bir odun yığının üzerinde ateş yakıldı. Ateş gece boyunca hiç sönmedi ve Akhilleus bağırarak Patroklos için ağıt yaktı. On iki gün boyunca şafak vakitlerinde, Hektor’un cesedini odun yığınlarının etrafında üçer kere sürükledi. Tanrılar bile hayretler içinde kaldı. Zeus artık bu saygısızlığa dayanamadı. Iris’i yanına çağırdı.

Zeus'un habercileri Hermes ve Iris, Louvre Müzesi, Paris, 1875

*Iris gökkuşağının kişileştirilmiş hali ve tanrıların habercisidir. Olymposlulara ve özellikle Kraliçe Hera'ya hizmet eder. Hermes'in aksine, İris Yunan mitolojisinde önemli bir rol oynamamış ve nadiren tapınılmıştır. İris'e adanmış bilinen bir kutsal alan veya onuruna düzenlenen bir festival yoktur. Vazolarda ve kabartmalarda tasvir edilir.

Zeus, Iris’e “Priamos’a söyle, Akhilleus’a hediyeler götürsün, oğlunun ölüsünü istesin” dedi. Priamos Yunan çadırlarının yolunu tuttu. Kampta onu Hermes karşıladı. Farkedilmeden Akhilleus’a götürdü. Troya kralı çadıra girer girmez Akhilleus’un önünde diz çöktü ve kendi babası Peleus’u düşünmesini söyledi. “Sen de olsan ölünü babana teslim etsinler isterdin. İşte bak oğlumu öldüren ellere el uzatıyorum”. Akhilleus Priamos’un üzüntüsünü kalbinde hissetti ve isteğini kabul etti.

Priamos, Hektor'un cesedi için Akhilleus'a yalvarıyor, Gavin Hamilton, 18. yy

Hektor’un cesedi Troyalılara geri götürüldü ve nihayet büyük bir törenle gömüldü. İlyada burada biter. Ama Troya Savaşı bitmez. Öykünün kalan kısmı yine Epik Döngü’de işlenir. Troya’nın yağmalanması ünlü Romalı şair Vergilius’un Aeneis isimli eserinden de okunabilir.

Hektor’un ölümünden sonra Troyalılara yardım için pek çok müttefik savaşa katıldı. Etiyopya Kralı ve Amazon Kraliçesi bunlar arasındaydı. Akhilleus hepsini öldürdü. Ama kaderinde Troya’da ölmek olduğunu biliyordu. Sonunda Paris şehrin surlarından Akhilleus’a bir ok fırlattı.

Akhilleus’un annesi Thetis, oğlunun ölümsüz olması için onu Styx Nehri’ne batırmıştı. Bu sularda kim yıkansa gövdesine hiçbir silah işlemezdi. Fakat Thetis bebeği suya daldırırken onu topuğundan tutmuştu. Su topuğuna değmemişti. Paris’in oku, Apollon’un yönlendirmesi ile tam buraya isabet etmişti.

Akhilleus’un ölümü, Peter Paul Rubens, 1630

Akhilleus’un ölümünden sonra Yunanlılar kahinlere danıştı. Kahinler ancak Herakles’in okuyla yayını ele geçirirse kazanabileceklerini söyledi. Herakles ölürken oku ve yayını Philoktetes’e bırakmıştı. Philoktetes neden Troya’da değildi? Aslında diğer Yunanlılar gibi gemilerle Troya’ya doğru yola çıkmış ama kurban kesmek için inilen Limni adasında bir yılan tarafından sokulunca arkadaşları onu ölüme terk etmişti. Odysseus Limni’ye vardı. Philoktetes ölmemişti. Ama iyi durumda değildi. Odysseus oku ve yayı çaldı ama Philoktetes’i de orada bırakmadı, Yunan kampına götürdü. Bir bilgin yarasını iyileştirdi. Ayaklanınca savaşa katıldı Philoktetes. Attığı ilk okla da Paris’i yaraladı.

Paris’in yarası ağırdı. Arkadaşlarına “Beni İda dağına götürün dedi. Eski sevgilim Oinone her yarayı iyileştirir.” Ama küskün nemf ölüm döşeğinde bile Paris’i bağışlamadı. Onu iyileştirmeyi reddetti. Paris ölünce kendini de öldürdü.

Paris’in ölümü, Antoine Jean Baptiste Thomas, 19. yy

*Yunan mitlerinde, erkeği ölen kadının kendini öldürmesi yaygın bir durum. Bunun üzerine bir düşünmenizi isterim. "Kadın erkeği olmadan bir hiçtir" diye düşünmemizi istiyor olabilirler mi?

Herakles’in oku ve yayı da Yunanların durumunu değiştirmedi. Baktılar ki bu savaş böyle sürüp gidecek. Odysseus’un aklına bir fikir geldi. “Tahtadan kocaman bir at yapalım. Bazı komutanlar içine saklanalım. Geri kalanlar gemilerine binip gitsinler. Yalnızca Tenedos’a (Bozcaada) kadar. Troyalılar umudu kesip eve döndüğümüzü sanır. Birini burada bırakalım. Tahta atı armağan olarak yaptığımızı söyler.” Önce bu fikri kabul etmediler. Ama Odysseus herkesi ikna etti. Tahta atı Troya surlarının önüne bıraktılar.

Yunanlıların evlerine geri döndüğüne inanamayan Troyalılar kampı dolaşırken Sinon adında bir gençle karşılaştı. Sinon onlara arkadaşlarının sorunsuz bir yolculuk için kendisini burada kurban olarak bıraktıklarını söyledi. Peki at ne alakaydı? Sinon dedi ki “Bunu Athena’nın gönlünü almak için yaptılar. Siz onu kaleden içeri alamayın diye bu kadar büyük. Eğer surların dışında kalırsa Athena’nın öfkesini üzerinize çekermişsiniz”.

Troyalıların ata şüpheyle baktı. Kimsenin inanmadığı Kassandra, atın Troya’ya getireceği ölüm ve yıkım konusunda babasını uyardı. Ancak zavallı Kassandra insanları uyarırken asla diplomatik davranamıyordu. Lanetin etkisiyle öfkeye kapılıyor. Hakaretler, küfürler ediyor, saçını başını yoluyordu. Delirdiğini düşünenler onu ciddiye almıyordu.

Laokoon ve oğulları, Vatikan Müzesi

Buna rağmen Poseidon’un rahibi Laokoon da “Yunanların hediyesi bile tehlikedir” dedi. Mızrağıyla atın etrafını kontrol etti. O sırada Poseidon denizden iki dev yılan gönderdi. Yılanlar herkesin içinde Laokoon ve oğullarını yutup gitti. Troyalılar atı içeri almazlarsa tanrıların çok kızacağını düşündü.

Surlar atın geçebileceği kadar yıkıldı. O gece Troyalılar savaşın bitişini kutlamak için yiyip içip eğlendi. İyice rehavete kapılmışlardı.

*Gökte Ne Var? 2025 topluluğu için hazırladığım "Yunan Mitolojisi" serisi, Ders 1

Öncelikle bahsedeceğimiz şey çok eski bir din. Önce dilden dile yayılan, sonra zamanla yazıya geçirilen bir inanış. Yunan mitolojisi gökyüzü, şimşek, nehir, deniz, ateş, rüzgar gibi tabiat unsurlarına ilahi anlamlar yükleyerek bir neden-sonuç ilişkisi kurmaya çalıştı. Bir deprem olduğunda, Zeus’un koca bir devi bir mağaraya kapattığına ve sinirlenen devin dağları salladığına inandılar. Bu söylenceler günlük yaşamı ve toplum yapısını derinden etkiledi. Romalılar ise yalnızca karakterlerin isimlerini değiştirerek aynı mitoslara inandı.

Diğer dinlerde olduğu gibi tanrıların sevgisi dualarla kazanıldı, öfkesi de kurbanlarla yatıştırıldı. Şu an bunlar ile ilgili detaylı bilgiler edinebiliyoruz. Çünkü Homeros ve Hesiodos vardı.

Homeros (sol), Hesiodos (sağ)

Homeros, Batı Anadolu'lu kör bir ozan. Tanrı ve Tanrıçalara övgü niteliğindeki kutsal şiirleri içeren İlyada ve Odysseia adlı eserleri derlendi.

Hesiodos ise İyonyalı bir çoban. Homeros ile aynı dönemlerde yaşadı. İki büyük eseri “İşler ve Günler” ve “Tanrıların Doğuşu” (Theogonia) ile ünlü. Eserlerinde tanrı soylarını saymış ve kişiliklerini betimlemiş.

Homeros eserlerinde kahramanlığa ağırlık verir, Hesiodos ise daha çok çalışkanlık erdemini işler. İkisi de Yunanlılar için dağınık hikayeleri toparladı, tanrılara görev ve yetkilerini sınırladı, onları bize insan suretinde tanıttılar. Homeros ve Hesiodos'un eserlerinde ortak noktalar bulunduğu gibi bazı konularda tamamen farklılık gösteriyor. Örneğin Afrodit ikisinin eserlerinde farklı doğum hikayelerine sahip. Çünkü bu sanatçılar daha önceki ozanların mitoslarını kendi yorum ve düşünceleriyle harmanlayarak eserler veriyor. Bu da farklılıklara sebep oluyor.

Hikayelerin en önemli kısmını gelecekte Olympos’ta oturacak olan 12 tanrının titanlara baş kaldırması oluşturuyor. Bu savaşa Titanomakia diyoruz.

Evrenin Yaratılışı

Yunan mitolojisine göre başlangıçta “Khaos” vardı. Yunanca anlamı boşluk olan “Khaos” sonsuz bir boşluktu. Khaos, henüz hiçbir titanın gün ışığına çıkmamış olduğu bir zamanda var olmuş bir evren hamuru. Rastgele bir araya gelmiş, sıkıştırılmış elementlerden oluşur, yaşam barındırmaz fakat yaşamı ortaya çıkaracak her şeyin tohumunu içerir. Varlığın kaynağıdır.

Khaos'tan 5 evren bileşeni türedi:

Gaia – yeryüzü

Tartaros - yer altı çukuru (cehennemin en dip katı gibi düşünebiliriz. Gelecekte buraya Hades hükmedecek.)

Eros – aşk (başka bir söylenceye göre Eros, Afrodit ile Ares’in çocuğu.)

Erebos – karanlık

Nyx - gece

Gaia: Bu boşluktan ilk olarak Gaia doğdu. Titanların annesi. Yeryüzünü temsil eder. Hesiodos’a göre o toprak anadır.  Gaia kendi kendine dağları (Ourea), denizi (Pontos) ve gökyüzünü (Uranos) meydana getirir.

Gaia, Uranos ile birleşerek tek gözlü Kiklopları; yüz kollu, elli başlı Hekatonkheirleri ve tanrılarının ataları olan titanları doğurur.

Uranos: Uranos korkunç çocuklarından iğrenir ve yerine geçebilecekleri korkusuyla onları doğar doğmaz Gaia'nın bağrına gömer. Gaia bu duruma daha fazla katlanamaz ve çocukları babalarına karşı kışkırtır. Kronos dışındaki tüm çocuklar karşı gelmekten korkar. Gaia çelikten bir tırpan yapıp oğlu Kronos’a verir.

Uranus gece olunca Gaia ile birlikte olmak için yaklaşır, bu sırada Kronos saklandığı yerden çıkar, babasının erkeklik organını kesip atar. Fışkıran kanlardan toprağa sıçrayanlar Gigantları (Devler) ve orman perilerini (nemfler) doğurur. Tırpanın kestiği hayalar ise denize düşer ve Kıbrıs açıklarında, ak köpükler içinden Afrodit doğar. Bu şekilde Uranos’un devri kapanır, Kronos dönemi başlar. Ancak Kronos da babası Uranos ile aynı kaderi yaşayacaktır.

Venüs'ün doğuşu, Sandro Botticelli, 1482

Themis: Uranos ile Gaia’nın titan kızlarından biri. Hesiodos’a göre Zeus, Metis’ten sonra Themis ile evlenmiş. Homeros’a göre ise Zeus’un tek karısı vardır, o da Hera’dır. Her ikisine göre de Themis, Zeus’un danışmanıdır. Törenleri düzenler, tanrıları toplantılara çağırır, insanlar arasındaki ahlak düzenini korur ve bu nedenle Hera’nın kıskançlığını üzerine çekmez. Adalet tanrıçasıdır ve ezilenleri korur. Heykellerinde ciddi ve ağırbaşlı bir kadın olarak görülür. Simgesi terazi.

Hesiodos’a göre Themis Horaların da annesidir. Hora, Yunanca zamanın bir bölümü demek. Bu bazen mevsim, yıl veya saat anlamına gelebilir. Hora’lar iklimlerin üç tanrıçasıdır. Eunomia (iyi düzen), Dike (hak ve adalet) ve Eirene (barış) olarak isimlendirilmiştir. Çağlar ilerledikçe, muhtemelen insanların daha gelişmiş takvimlere ihtiyacı arttıkça sayıları 12’ye kadar çıkmıştır. Mnemosyne: Gaia ve Uranos’un kızı. Hafızanın simgesi olan titan tanrıça. Yakışıklı bir çoban kılığına giren Zeus ile 9 gece beraber olur. Bu 9 geceden, ilham perileri, Musalar (Müzler) olarak bilinen 9 kızları olmuştur. Ünlü sanatçı ve bilim insanının Musalardan yardım aldıkları söylenir. Müze kelimesinin kökenidir.

Hyperion: Işığın titanıdır. Ayrıca Helios (Güneş tanrısı), Selene (Ay tanrıçası) ve Eos (Şafak tanrıçası)’nın babasıdır. Titanlar dünyayı yönetirken dünyanın doğu kısmını yönetmiştir. Güneş doğudan doğduğu için Şafağın Efendisi, Işığın Lordu gibi isimleri de olmuştur.

Soldan sağa: Helios, Selene, Eos

Theia: Aydınlıktan sorumlu titan tanrıça. Erkek kardeşi Hyperion ile olan evliliklerinden Helios, Selene ve Eos doğar.

Koios: Titan zeka tanrısı. Atlas’tan önce gök eksenini o temsil ederdi. Sonra Tartaros’a kapatıldı. Önemini torunları Artemis ve Apollon’dan alıyor.

Foibe: Karanlık ve gizemi temsil eden titan tanrıça. Koios’la evliliklerinden Apollo ve Artemis’in annesi Leto doğuyor. Çok güçlü bir kahin. Delfi tapınağı ona ait fakat torunu Apollon'a doğum gününde hediye olarak devrediyor.

Okeanos, İstanbul Arkeoloji Müzesi - Efes M.S. 2.yy

Okeanos: Gaia ile Uranos’un ilk oğlu ve ilk titan. Homeros’a göre yeryüzündeki tüm suların kaynağı. Kaslı, uzun sakallı, bazen boynuzlu betimlenir. Belinden aşağısı bir yılanı andırır. Okeanos’un sonunda koyu tenli halk oturur. Burada Yunanların henüz keşfetmediği topraklar ve henüz tanışmadığı insanlar vardır. Suyun en batı sınırında ise “mutluluk ovası” vardır. Burada yaşlı Okeanos, eşi Tethys ile birlikte dünyanın gürültüsünden uzakta yaşar. Olympos’taki toplantılara katılmasa da Zeus’un üstünlüğünü kabul eder.

Okeanidler

Çocuklarının sayısı oldukça fazladır. Tethys ile birlikte üç bin deniz nemfini oluşturmuşlar. Fakat bunlar ismi Okeanidler olan özel bir peri türü. Bu perilerin hepsi ayrı bir ırmak, çay ya da gölün hakimidir. Çağlar ilerleyip okyanuslarla ilgili bilgi arttıkça, Poseidon daha çok Akdeniz’i, Okeanos Atlantik’i simgelemeye başladı. İstanbul Arkeoloji Müzesindeki heykelini görmek isteyebilirsiniz.

Okeanos ve Tethys, Zeugma Mozaik Müzesi, Gaziantep

Tethys: Gaia ile Uranos’un kızı titan. Okyanusun kraliçesi. Erkek kardeşi olan Okeanos ile birlikte.

Iapetus: Gaia ile Uranos’un oğlu titan. Dikkati temsil eder. Okeanos ve Tethys’in su perisi kızlarından biri olan Klymene ile evlenmiş ve bunun sonucunda Atlas, Menoitios, Prometheus ve Epimetheus olmak üzere 4 çocuğu olmuş.  Atlas ve Prometheus’tan bahsedeceğiz. Prometheus’un hem insanlığın yaratılışında hem de onlara ateşi veren kişi olarak Yunan mitolojisinde önemli bir yeri var.

Atlas: Titanlarla Olymposlu tanrıların büyük savaşında titanlara önderlik etmiştir. Savaşı Olymposlu tanrılar kazanınca Zeus, savaştığı titanları Tartaros’a tıkmış, fakat Atlas'a daha farklı bir ceza vermiş. Atlas, dünyanın en batı ucunda (muhtemelen Kuzeybatı Afrika'daki Atlas Dağları'nda) dikilip gök kubbeyi omuzları üstünde taşıyacaktır. Bu cezanın sembolik anlamı, gök-yer (Uranos-Gaia) buluşmasının ilelebet önüne geçmek ve titanları sonsuza dek tarihe gömmektir.

Böylece Atlas, gök eksenini temsil etmeye başlar. İnsanlığa, özellikle çiftçiler ve gemiciler için hayati önem yaşayan astronomi bilgisini öğreten tanrıdır. Tıpta kafatasını taşıyan ilk omura da Atlas adı verilir.

Premotheus: Atlas’ın kardeşi.Olymposlu tanrıların kuvvet ve kudretine karşılık, Prometheus'da kurnazlık ve zekâ vardır. Zeus onu Olympos'daki ölümsüzlerin yanına almasına karşın, o Zeus ve müttefiklerine kin duymuş. Titan dedelerinin öcünü almak için, kendi gözyaşı ve balçıkla yoğurduğu hamurdan ilk insanı yaratmıştır. Sonra insanlığın acizliğine acıyarak, Olympos’ta yanan kutsal ateşten çalmış ve insanlara armağan etmiştir. Bunun üzerine Zeus tarafından Kafkas Dağında zincire vurulmuştur. Tanrılarca görevlendirilen bir kartal sürekli olarak, Prometheus'un her gece yeniden oluşan karaciğerini kemirmektedir. Onu Kafkas dağının tepesindeki bu işkenceden Zeus'un oğlu, ölümlü yarı tanrı Herakles kurtarır.

Pleione: Okeanos ve Tethys’in su perisi kızlarından biri. Burada bahsetmemizin nedeni torununun Hermes olması.

Kronos: Babası Uranus’u alt eden titan.Kronos Yunancada zaman demek. Zamanı yarattığı ve zamanda yolculuk ettiği söylenir. Kronoloji sözcüğü ondan türemiştir. Roma mitolojisinde Satürn olarak bilinir. Kendisi gibi bir titan olan kız kardeşi Rheia ile evlenerek Olymposlu tanrılar olarak bilinen üçüncü tanrılar kuşağını oluşturur. Bu evlilikten ilk olarak Hestia doğar, Rheia kızını gururla eşine gösterdiği sırada, Kronos babasıyla aynı kaderi yaşamaktan korktuğu için bebeği yutar. Rheia ve Kronos’un, Demeter, Hera, Hades ve Poseidon adlı dört çocukları daha olur, Kronos her seferinde bebekleri yutar.

Çocuklarını Yiyen Satürn (Kronos), Francisco Goya, 1819

Astronom William Herschel, Satürn; Roma mitolojinde Kronos’u temsil ettiği için onun uydularına da Kronos’un kardeşlerinin isimlerini vermeyi önermiş. Öyle de olmuş.

Satürn'ün uyduları

Rheia: Kronos’un kardeşi ve eşi titan. En önemli isimlerin annesi. Çocuklarını kaybeden Rheia, annesi Gaia’ya giderek ıstırap içinde olduğunu söyler, bu sırada da altıncı çocuğu Zeus’a hamiledir. Gaia, doğacak çocuğun babasının saltanatına son vereceğini, zamanı geldiğinde doğum için Girit adasındaki İda dağının yamacındaki gizli mağaraya gitmesini söyler. Rheia oğlunu bu mağarada doğurur, savaş erleri kalkan vurarak gürültü çıkarır ve Zeus’un ağlamasının duyulmasını engellerler. Zeus’un doğumdan sonra annesi Rheia, koca bir taşı kundağa sarıp Kronos’a verir ve bu şekilde oğlunu saklamayı başarır. Kronos, oğlu yerine farkına bile varmadan koca bir taşı yutar. Zeus’u nemfler büyütür. Burada büyürken kendisine gelecek savaşlarda kullanacağı şimşek geçirmez kalkanı yapar. Sonra bu kalkanı kızı Athena’ya hediye edecektir.

Semele: Uyum tanrıçası Harmonia ile Herakles döneminden önceki canavar avcısı kahraman Kadmos’un kızı. Yarı tanrı olduğu için ölümlüdür. Onu konuşuyor olmamızın nedeni şu: Zeus ile birlikteliğinden şarap ve eğlence tanrısı Dionysos doğuyor. Zeus’un çapkınlıklarını konuşurken ona tekrar değineceğiz.

Pleiades

Maia: Yunan mitolojisinde yağmur perisidir. Atlas ile daha önce Hermes’in büyükannesi olarak tanıttığımız bir okeanid olan Pleione’in kızı. Bunlar 7 kardeş. Maia’nın yanı sıra diğerlerinin isimleri: Asterope, Electra, Taygete, Dryope, Celaeno, Alcyone kardeşleridir. Bu 7 kardeşe Pleiades (Ülker takım yıldızı) diyoruz. Maia en yaşlı ve en güzel olanı. Kyllenne Dağı'nda yalnız yaşarken Zeus onu görür ve onunla ile birlikte olur. Bu birliktelikten Hermes doğar. Maia, Mayıs ayına ismini vermiştir. Yine Zeus’un çapkınlıkları sırasında onu tekrar konuşacağız.

Ülker takım yıldızı

Leto: Titan Koios ile Foibe’nin kızı. Efsaneye göre Leto, Zeus’tan hamile kalır. Hera’nın hışmından korktuğu için hiçbir ülke Leto’yu kabul etmez, Delos adası dışında. Ancak bir koşulları vardır. Doğacak tanrının verimsiz Delos topraklarını kurtarması ve ilk tapınağın burada yapılmasını şart koşarlar. Leto, bunun için söz verir. Ancak Hera ebe Tanrıça İlithya’yı da alıkoymuştur. Olympos tanrıları Leto’ya acır ve Hermes ebeyi Hera’dan kaçırarak Delos’a getirir. Böylece ikiz kardeşler Apollon ve Artemis doğar. Leto sözünü tutar ve Delos adası çiçeklerle kaplanır. Buraya Apollon adına tapınak yapılır ve diğer bölgelerden gelen insanlarla ada refaha kavuşur.

Delos Apollon Tapınağının Rekonstrüksiyonu, 19. yy

Zeus (Jüpiter): Roma mitolojisindeki adı Jüpiter. Tanrıların tanrısı. Babası Kronos’u devirerek kendi çağını başlatır. Kronos’a bir dost gibi yaklaşarak, annesinin de yardımıyla ona bir içki ikram eder. Midesini bozan Kronos, doğar doğmaz yuttuğu beş çocuğu kusar. Bundan sonra Kronos ile Zeus arasındaki iktidar mücadelesi başlar. Zeus ilk olarak Kronos’un, Tartaros'ta tutsak bıraktığı Hekatonkheirlerin (Yüz kollular, elli başlılar) ve Kiklopların (Tepegözler) esaretine de son verir. Kikloplar, demirci tanrı Hephaistos'la birlikte, Zeus'a silah olarak şimşeği üretip verir. Hephaistos ayrıca Poseidon iri kaya parçalarını atabilsin diye ona üç dişli yabasını, Hades için de görünmezlik sağlayan meşhur miğferi üretir. Tanrılar ve titanlar arasındaki savaş “Titanomakia” başlar.

Titanomakia, Joachim Wtewael, 1600

Zeus, savaşı kazanır. Evrenin tek hakimi olarak kardeşleri arasında yetki paylaşımı yapar. “Gökyüzü” tanrısı Zeus olur. Yıldırımlarıyla havayı yönetir. Poseidon, üç dişli yabasını denizde fırtınalar koparmak, depremler yaratmak için kullanır. Ölümlülere gemiler inşa etmeyi öğretir. Hades ölüler ülkesinin Tanrısı olur. Zeus, kutsal evliğini Olympos’un kraliçesi, evlilik ve doğum tanrıçası Hera ile yapar. Hestia aile ocağının koruyucusu olur. Ölümlülere ev yapmayı öğretir. Demeter tabiat tanrıçası olur ve ölümlülere tarımı öğretir.

Hera (Juno): Zeus’un kardeşi ve eşi. Olympos’un kraliçesi. Ölümsüzler arasında Afrodit’ten sonraki en güzel kadın. Rivayete göre Hera, kış vakti soğuktan titreyen bir kuş görür, ona acıyarak ısınması için göğüslerinin arasına koyar. Bu kuş aslında Zeus’tur ve Hera ile birlikte olmak için bu yolu seçmiştir. Hera başta Zeus ile birlikte olmak istemez ama sonra kendisiyle evlenmesi şartıyla kabul eder. Kutsal evlilik olarak nitelendirilen bu olaydan sonra Hera Olympos’un kraliçesi ve Zeus’un resmi eşi olarak ayrıcalıklı bir yer edinir. Efsanelerde kıskanç, hırçın, inatçı ve kavgacı bir kadın olarak anlatılır. Zeus’un çapkınlıkları karşısında öfkelenir ve sürekli intikam yoluna gider. Zeus’tan 4 çocuğu vardır. Ares, Hebe, Eileithyia ve Hephaistus.

Hestia (Vesta): Kronos ve Rheia’nın kızı. Zeus’un en büyük kız kardeşi. Olympos’taki tanrıların en kibarı, aile tanrıçası. Günlük ev hayatında önemli bir yere sahip. Efsanelerde yer almaz fakat Olympos’ta yanan kutsal ateş ve dünyada yanan her ocak onun kutsal mekanı sayılır.

Poseidon (Neptün): Kronos ile Rheia'nın oğlu, Zeus ve Hades’in erkek kardeşi. Yeryüzündeki depremlerin yaratıcısı. Zeus, Kronos’un yerine iktidara geçtikten sonra Poseidon deniz tanrısı olur. Yunanlıların denizle olan hayati bağlarından dolayı, Zeus’tan sonra ikinci büyük tanrı kabul edilir. Özellikle adalarda ve sahil şehirlerinde denizcilerin, balıkçıların ve tacirlerin yol göstericisidir. Üç dişli yabası ile denizleri coşturur, onu toprağa vurursa depremler oluşur. Atın yaratıcısı ve evcilleştiricisi olarak görülür. At ve yunus kutsal hayvanıdır.

Ege denizinin dibinde, Tenedos (Bozcaada) ile İmroz (Gökçeada) adasının arasında büyük bir mağarada altından yapılmış sarayında yaşar. Son derece hızlı atların çektiği tunç arabasına biner ve denizin üzerinden uçar gibi gider.

Poseidon, orta yaşlı, güçlü ve kaslı bir bedenle, dalgalı saç ve sakalla betimlenir. Elindeki üç dişli yabası en önemli atribüsüdür. Zeus’la sürekli mücadele halindedir, onunla eşit olduğunu ve ondan emir almayacağını sıklıkla vurgular.

Hades (Pluton): Kronos ile Rheia'nın oğlu, Zeus ve Poseidon’un erkek kardeşi. Lakaplarından biri “görünmez”dir. Bu isim Hephaistos’un yaptığı ve takanı görünmez kılan miğferden gelir. Bu miğferi Titanomakhia savaşında kullanmıştır.

Hades hem ölüler ülkesinin tanrısı hem de ölüler ülkesinin adıdır. Ölüler ülkesi gün ışığının olmadığı bir yerdir. Orada her şey bir hayal, ölüler de ortada dolaşan gölgelerdir. Hades ülkesi Tartaros ve Erebos olarak ikiye ayrılır. İnsanlar ölünce önce Erebos'a gider. Buradan kötüler sonsuz acı çekmeye Tartaros’a, iyiler de mutluluk içinde yaşamaya Elysion kırlarına gönderilir.  Erebos'ta, iniltiler ırmağı Kokytos ile üzüntüler ırmağı Akheron’un birleştiği yerde bekleyen ihtiyar kayıkçı Kharon, ölülerin ruhlarını kayığa bindirerek karşı kıyıya, Tartaros'un kapısına götürür. İhtiyar bu iş için ücret alır (ölülerin göz kapakları üzerine ya da ağızlarının içine konan gümüş ya da altın paralar), vermeyenleri kayığına almaz. Böylece zengin olduğu düşünülür. “Karun kadar zengin” lafı buradan gelir.

Hades’in bekçisi Kerberos’tur. Kerberos, Hades’in üç başlı köpeğidir ve ölüler ülkesine girenin dışarı çıkmasına izin vermez. Ancak Hades’e gidip dönebilen bazı kahramanlar olmuştur. Odysseus, Orpheus, Theseus ve Herakles.

Yunan kahramanları

Hades zorla alıkoyup kendi ülkesine getirdiği Persephone ile evlidir. Olymposlu Tanrılar kuşağından olmalarına rağmen ölüler ülkesi “Hades”te yaşarlar. Hades sadece yılda bir kez hekim tanrı Asklepion’a görünmek için Olympos’a gider.

Persephone, Kerberos ve Hades, MS 2. yy, Heraklion Arkeoloji Müzesi, Girit

Hades genellikle Persephone ya da Kerberos’la birlikte tasvir edilir. Hem ölü ruhların, hem de bütün yer altı zenginliklerinin hâkimidir. Bu nedenle Romalılar ona zengin anlamına gelen Pluton demişlerdir.

Demeter (Ceres): Tarımın, bereketin, mevsimlerin ve anne sevgisinin tanrıçası.Homeros eserlerinde ona “güzel saçlı-güzel örgülü Demeter” diye hitap eder. İnsanlara toprağı ekip biçmesini öğretmiştir. Simgesi buğdaydır. Zeus ile olan birlikteliğinden yeryüzü ecesi Persephone doğmuştur.

Persephone: Asıl ismi Kore. Kore “bakire” demektir. Hades, Kore’yi yeraltına kaçırdıktan sonra ona Persephone ismini vermiştir. Efsaneye göre Persephone arkadaşlarıyla nergis toplarken toprak yarılır ve Hades onu altı ülkesine kaçırır. Kızının çığlıklarını duyan Demeter koşar ancak yetişemez. Demeter yaşlı bir ölümlü kılığına girer ve dünyayı dolaşarak kızını arar.

Hades'in Persephone'yi kaçıması, Peter Paul Rubens, 17. yy

Kızını bulamamanın üzüntüsü ile iyice içine kapanan Demeter Olympos’a dönmez. Üzüntüsü toprağın bereketini kaçırır, o güne değin görülmemiş bir kıtlık başlar. Bütün tanrılar Olympos’tan iner ve Demeter’e ricaya gelirler. Demeter tek şartının kızının geri gelmesi olduğunu söyler. Bunun üzerine Zeus, Hermes’i Hades’e göndererek kızı geri alır. Ancak Hades yeraltında ona bir nar tanesi yedirmiştir. Ölüler Ülkesi’nde bir şey yiyen kişi bir tanrı bile olsa Hades'e geri dönmek zorundadır. Bundan sonra Persephone yılın üçte birini kocası Hades'in yanında geçirir, toprağın verimsiz kaldığı bu dönem kış mevsimi olur. Demeter'in yanında Olympos’ta yaşadığı dönem ilkbaharı getirir, böylece toprağa yeniden bereket gelir.

Afrodit (Venüs): Yunan mitolojisinde aşk ve güzellik tanrıçası. Afrodit'in doğumu üzerine iki efsane var. Biri daha önce anlattığımız Hesiodos’un köpüklerden doğan Afrodir’i. Zaten Aphros Yunanca’da köpük anlamına geliyor.

Diğeri de Homeros’un İlyada’da yazdığı. İlyada’ya göre Afrodit Zeus ile Dione’nin kızı. Dione ise Okeanos ile Tethys’in su perisi kızlarından biri.

Afrodit işveli, cilveli, gönül alıcıdır. Güzelliği, aşkı, cinselliği simgeler. Bazen karşımıza Eros ile çıkar. Çoğunlukla çıplak betimlenir fakat giyen her kadını dünyanın en güzel ve çekici kadını haline getiren büyülü bir giysisi vardır. Hatta bu giysiyi Hera, Truva Savaşı'nı izleyen Zeus'u baştan çıkarmak için kullanmıştır.

Ares (Mars): Hera ile Zeus’un oğlu savaş tanrısı. Körü körüne savaşmayı ve amaçsız kıyımı simgeler. Homeros, Ares’i baş belası, deli ve uğursuz olarak niteler. Ares, Athena ile sürekli bir çekişme içerisindedir. Çünkü onun savaşında zeka ve planlama yoktur. Tanrıların bile pek sevmediği Ares’ten insanlar çok korkmuştur. Dev cüsselidir. Bağırdığında herkesi titreten korkunç naralar atar.

Afrodit, kocası Hephaistos’u Ares ile aldatır. Bir efsanede Hephaistos, Afrodit ile Ares’i görünmez bir ağın içine düşürerek onların birlikteliklerini tüm Olymposlu tanrılara gösterir. Bu birliktelikten Phobos (bozgun), Deimos (korku) ve Himeros (şehvet), Eros (aşk) doğar. Phobos ve Deimos savaşlarda devamlı babalarının yanındadır.

Hephaistos (Vulcanus): Ateş tanrısı Hephaistos, Homeros’a göre Zeus ile Hera’nın oğlu. Hesiodos’a göre ise sadece Hera’nın çocuğu. Hera, Zeus’un Athena’yı başından doğurmasını kıskanmış ve tek başına Hephaistos’u doğurmuştur. Hephaistos ateş elementinin efendisi. Bütün madenlerin ve demircilerin tanrısı. Zanaatın ve emeğin yüceliğini simgeler. Demirci ocağında silah, zırh, miğfer ve çeşitli eşyalar yapmıştır.

Çirkin ve topal bir tanrıdır. Topal kalmasıyla ilgili iki farklı görüş vardır. Efsaneye göre Hera, Hephaistos’u doğurduktan sonra böylesine çirkin bir çocuğa sahip olmaktan utanır ve onu gökten Okeanos’a fırlatır. Deniz perileri onu kurtarır ve okyanusun derinlerinde bir mağarada büyütürler. Ateş tanrısı bu mağarada dokuz yıl saklanır ve en sonunda altından bir taht yaparak annesi Hera’ya yollar. Hera bu tahtı görünce sevinçle oturur ama kalkamaz. Çünkü görünmeyen zincirlerle hapsolmuştur. Dionysos Hephaistos’un yanına gider ve onu tatlı şarabıyla sarhoş ederek Olympos’a götürür. Hera kurtulur.

Diğer bir efsaneye göre Hephaistos, Troya savaşıyla ilgili bir tartışmada annesinin tarafını tutar. Zeus da buna kızarak Hephaistos’u gökten aşağı atar. Hephaistos bir gün boyunca yuvarlanarak gökten düşer ve güneş batışına doğru Lemnos adasına düşer. Bu olaydan sonra topal kalır.

Olympos’un çirkin ve topal tanrısı, güzeller güzeli Afrodit’in kocasıdır. Evlilikleri Zeus tarafından ayarlanır. Zeus, onun tanrılar arasında küskün veya yalnız kalmasını önlemek için ona güzel bir eş bulmak istemiştir.

Zeus ile Hera’nın yatak odası, Zeus’un kalkanı ile asası, Poseidon’un üç çatallı yabası, Helios’un kanatlı arabası, Apollon ile Artemis’in okları, Troya savaşının kahramanı Akhilleus’un zırh ve silahlarını Hephaistos yapmıştır.

Athena (Minerva): Zeka, strateji, barış ve bilgelik tanrıçası. Athena, Metis ile Zeus’un çocuğudur. Kehanet gereği Metis’ten doğacak bir erkek çocuğunun, iktidara geçeceğini düşünen Zeus, Metis’i yutar. Bir süre sonra korkunç baş ağrıları duyar ve Hermes’ten baltayla alnını yarmasını ister. Bu yarıktan pırıl pırıl zırhlara bürünmüş olan Athena doğar.

Athena savaş tanrıçasıdır ama haklı savaşın savunucusudur. Bu yönüyle Ares’ten ayrılır. Düşünce ve felsefenin esin kaynağıdır. Atribüleri miğferi, şimşek geçirmez kalkanı ve baykuştur.

Apollon (Apollo): Leto ile Zeus’un oğlu.Artemis’in ikiz kardeşi.Müziğin, sanatın, güneşin ve şiirin tanrısı. Kız kardeşi Artemis gibi okçudur. Apolllon ve Artemis’in oklarıyla ölmek, tatlı ve acısız bir ölüme kavuşmak demektir.

Apollon aynı zamanda kehanet veren, bilen tanrıdır. Bu özelliği ona büyük annesi Foibe’den miras kalmıştır. Kahinlik yeteneğini diğer insanlara da transfer edebilir. Onun adına kurulmuş olan büyük kehanet merkezleri vardır. Delphi şehri, Bergama’daki Asklepion ve Didyma bunların başında gelir.

Apollon tarafından esinlenen insanlar kahin veya falcı olurlar. Delphi tapınağında dünyanın göbeği sayılan bir çukur vardır. Apollon’un esin verdiği kahin kadınlar bu çukurun üzerinde oturur ve aşağıdan gelen gazlarla kendilerinden geçerek kehanetler söyler. Zamanla burası en önemli kehanet merkezi olur.

Apollon’un atribüleri ok, okluk, yay ve Hermes’ten aldığı kitaradır. Atletik bir vücutla, uzun sarı saçlı ve sakalsız betimlenir. Genç erkek güzelliğini temsil eder. Troya savaşında Hektor’un koruyucudur ve Artemis ile birlikte Troyalıları savunurlar.

Artemis (Diana): Leto ile Zeus’un kızı.Apollon’un ikiz kız kardeşi. Vahşi doğa, avcılık, okçuluk ve ay tanrıçası. Artemis, kaynağını Anadolu’dan alan Ana Tanrıça kültünün Yunan mitolojisine geçmiş şeklidir. Yunan ve Roma mitolojisinde tabiat tanrıçasıdır. Apollon güneşle, Artemis ay ile özdeşleşmiş. Bu nedenle ay tanrıçası Selene’in aslında Artemis olduğu da düşünülür. Yabani hayvanların da tanrıçasıdır. Bu Anadolu’da Kybele’nin de sıfatlarından biridir.

Artemis iyi bir avcıdır. Apollon nasıl erkeklerin ani ve tatlı ölümünden sorumluysa Artemis de kadınlarınkinden sorumludur. Çocuk doğururken ölen kadınlardan da Artemis sorumludur. Bakiredir. Çevik bir kız olarak kısa ve rahat bir giysi içinde okları, okluğu, yayı, bir köpek veya geyikle kimi zaman da Ay’ı simgeleyen meşale ile betimlenir.

Dionysos (Bacchus): Ölümsüz bir tanrı olan Zeus ve ölümlü bir prenses olan Semele‘nin oğlu.Şarap tanrısı. Sadece sarhoşluğu değil, şarabın sosyal faydalarını da temsil eder. Medeniyetin destekçisi ve barışın savunucusudur.

Efsaneye göre Zeus, başka bir kadından doğan oğlunu Hera’nın gazabından koruyabilmek için onu Nysa Dağındaki nemflerin arasına yollar. Burada Dionysos kimliği ile bütünleşir ve şarabı icat eder. Sonra da şarabı insanlığa bahşeder. O zamandan sonra bağ bozumu tanrısı sıfatıyla anılır.

Şarap içen Bakkhos, Guido Reni, 1623

Sarhoşluğun etkisi ile haz ve acı arasındaki iki uçta gelip gittiğinden çift kişilikliliği de temsil eder. Bu nedenle psikolojideki manik depresif duygu durum bozukluğunun da Dionysos ile ilişkilendirildiği sıkça görülmüştür.

Hermes (Merkür): Zeus ve Maia’nın oğlu. Olympostaki en renkli kişilik. Doğduğu gün yaptıklarından dolayı hilenin ve hırsızların da tanrısıdır. Sihirli bir kavalı var. Bu kavalı çalarak korkunç canavarları bile mışıl mışıl uyutur.

Doğduğu günün sabahı beşikten kalkar ve mağaranın dışına çıkar. Bir kaplumbağa görür ve kabuğunu oyup bağırsaklarından yedi telli kitarayı yapar. Öğleye doğru karnı acıkır ve Apollon’dan 50 inek çalar. Hırsızlığı anlaşılmasın diye ineklerin nallarını ters çakar, kendi ayaklarına da ağaç dallarından ters sandalet örer. Akşam üzeri 2 ineği keser, 12 eşit parçaya bölüp tanrılara sunar. Sonra bütün delilleri ortadan kaldırır, mağarasına döner, beşiğinde uyumaya devam eder.

Elindeki kitara yaramazlıklarının kanıtı olarak kalır. Apollon sürüsünün eksildiğini görünce Zeus'un yargıçlığına başvurulur. Zeus meseleyi anlasa da Hermes’e kızmaz. Onu kendisine haberci olarak seçer. Apollon kitaranın ineklerinden daha değerli olduğunu söyleyince, Hermes kitarayı ona armağan eder. Sonra da sihirli Pan kavalını icat eder. Hermes, Zeus'un buyruklarını ölümlülere ve tanrılara iletir. Efsanelerde kanatlı ayakkabıları ve başlığıyla betimlenir.

Kitara çalan Apollon freski, Augustus dönemi

Bir nemf olan Penelope ile birleşmelerinden çobanların tanrısı keçi ayaklı Pan doğar. Pan babasının icat ettiği kavalı çalar ve nemfleri kovalar. Tuhaf sesler çıkararak korku yaratmayı sever. Panik kelimesinin kökenidir.

Hermes, güzel ve inandırıcı konuşur. Yolları, yolcuları, tüccarları ve ticareti korur. Ölenlerin ruhunu yer altı ülkesine götürür. Zeus'un gönderdiği rüyaları insanlara göstermek de onun görevidir. Pek çok önemli efsanede rolü vardır. İlyada’da, Odysseia’da sık sık karşımıza çıkar. 

Salmakis ve Hermafrodit, Jean-François De Troy, 1676-1752

Necip Fazıl “Her şey zıddıyla kaimdir” der.

Yin Yang felsefesine göre, evrende iki kuvvet vardır. İki zıt şey birlikte olmadığı zaman hayat devam edemez. Örneğin kadın ya da erkek olmazsa insan ırkı üreyemez ve soyu kurur. Bitkilerin kökleri toprağın içine gömülüyken dalları ve yaprakları göğe doğru büyür. Sonra ağaç olur, meyve olur. Dünyada kadın ve erkek sayısı ortalama olarak eşittir ve bu düzen doğal olmayan sebepler dışında hiç değişmez. İşte bu Yin yang dengesidir. Birbiriyle tamamen zıt olan iki şey yine birbiri olmadan anlamını kaybeder.

Freud’a ait olduğu iddia edilen bir alıntı var. Araştırdım ama öyle olup olmadığına dair herhangi bir şey bulamadım. Yine de ekliyorum. Düşündürücü çünkü. İnsanın içindeki Yin Yang gibi.

“Bir insan neyi sürekli dile getiriyorsa, o konuda eksiktir. Ne kadar sert eleştiriyorsa, aslında o eleştirdiği özelliği kendisinde barındırıyordur. Aşırıya kaçan her davranış, bastırılan duyguların bir yansımasıdır.”

Aklımız da çelişkilerle, karmaşalarla dolu. Kendine göre hep bir denge bulma çabasında. Var olmayana inanabilir. Olanı olmadı sanabilir. Sonuçta hepimiz bir şeylere tutunarak kendi savaşımızı veriyoruz.

Olayların dramatize edilmesinden nefret ederim. Büyük oyunculuklardan rahatsız olurum. Salya sümük ağlamaktan imtina ederim. Çünkü içimde uzun zamandır aç bıraktığım bir drama queen vardır. Yine de hep sahneye çıkmaya hazırdır sanki. Küçücük şeyleri dağ gibi büyütür, felaket senaryoları düşünür, bıraksam bayılana kadar ağlar. Ama ben onu hep göz ardı ettiğimden hüzünlü duyguları taşıyabilecek kadar kalp kası geliştirememişimdir. Hüsnü hissettiğim gibi -habara hubara hup- onu öfkeye çeviririm. İnsan öfkelenmeden nasıl üzülebilir? Tabii ki mümkün olduğunu biliyorum. Ama nasıl yapacağımı bilmiyorum.

Sorsalar romantizmden hoşlanmam. Kırmızı güller, küçük kalpli süsler, “iyikim” yazılan sosyal medya postları, mum ışığında fancy dinnerlar. Evet hoşlanmam. Aşk abartılı bir gösteriştir. Şefkat ve tutkuyu, nescafe klasik kavanozu ve kırmızı kupa gibi koli bandıyla birbirine yapıştırıp aktüel rafına koyarlar ve adına aşk derler. İnsanlar birbirlerine “sensiz yaşayamam” diye söz verir ve sonra yaşarlar ya da hakikaten yaşayamazlar. Her halükarda ıstırap çekerler. Ama şiirleri severim. Mektup okumayı severim. Doğum günlerini, yıldönümlerini, yılbaşlarını severim. Küçük notlar yazıp Emek’in klavyesine sıkıştırmayı severim. 10 yıl öncesine kadar uykumdan uyanıp soğuk balkonlarda şiirler yazardım. Belki de en romantik benimdir.

İnsanlar düzenli olduğumu söyler. Ajanda tutarım. Her işe saatinde başlarım. Her şeyin yerini bilirim. Yemeklerimi küçük saklama kaplarına koyar yanımda taşırım. Her şey için ön hazırlık yaparım. Verdiğim sözleri tutarım. Çünkü bu saydıklarımı en yapamayacak insan benim. Ne yapacağım baştan belli değilse, ne yapacağımı bilemem. Çalışkan arı seviyesinden kanepe patatesine çok hızlı geçebilirim. Devam edebilmek için ikisi arasındaki ince çizgiyi her gün iki elimle sımsıkı tutarım. Aslında çok dağınık çalışırım. Bir çekmece monte etmek için bütün depoyu aşağı indirebilirim. Üretmek ve dağınıklığı toplamak asla aynı anda, ya da arka arkaya yapabileceğim işler değildir. Mutlaka ikisinin arasında bir mola verir motivasyonumu toplarım.

Yediğime içtiğime dikkat ederim. Her hafta ne yiyeceğimi düşünür ona göre alışveriş yaparım. Otları yıkarım, barbunyaları ıslarım, yumurtaları haşlarım, köfteleri porsiyon porsiyon paketlerim. Salı sabahı yapacağım kahvaltı pazartesi akşamı hazırlanır. Çünkü akşam eve geldiğimde ne yiyeceğim belli değilse, bir kutu dondurmayı bitirebilir ya da hiçbir şey yemeden aç karınla yatabilirim. İçimdeki saçaklıyı, sulu gözü, tembel tenekeyi ve pis boğazı terbiye etmek için çok çaba sarf ettim. Artık onları sadece 1-2 günlüğüne misafir edebilirim. Evime yerleşmelerine izin veremem.  

Peki ama bu durumda ben nasıl biri oluyorum? İnsan gerçek özelliklerine eforsuz mu sahip olur? Yoksa onlara disiplinle mi ulaşır?

Belki de sahip olduğumuz özellikler yüzünden ağzımız defalarca yanınca, hayatımızı tam aksi istikamete çeviriyoruzdur. Zamanla geçmişe yabancılaşıyoruzdur. Bunu da biraz abartarak yapıyoruzdur. Belki böylece eski kendimizden intikam alıyoruzdur. Hiç hoşlanmadığımız ama her an yeniden filizlenebilecek sevimsiz özelliklerimizin başını aşırı eleştiri ile daha küçükken eziyoruzdur. Olabilir mi?

Bir şey bütün olduğu zaman, tanımı gereği değişmez ve eksiksizdir. Ama bu bütün ikiye bölündüğü zaman dengesi bozulur ve iki parça birbirinin peşinden koşarak yeni bir denge arar.

Belki de içindeki yalancıyı dengelemek için, sabah akşam dürüstlüğe methiyeler düzüyorsundur. Ya da o mini eteği çok giymek istediğin için insanları teşhircilikle suçluyorsundur. Aslında unutkan biri olduğun için “çok net hatırlıyorum, o olay şöyle olmuştu” diye iddia ediyorsundur mesela. Belki de iflah olmaz bir romantik olduğun için aşık olamıyorsundur. Kim bilir?

Kimse bilemez ama belki sen bulabilirsin.

Ayrılırken, “Kayıtsız kalamıyorsak, belki de önemsediğimiz ve hatta sevebileceğimiz şeylere öfkeleniyor olabilir miyiz?” diye sormuştum.

Guernica, Pablo Picasso, 1937

Biz hayata ve içindeki insanlara sadece sevgi yoluyla değil, olumsuz duygularla da bağlanıyoruz. Hatta belki de sevgi ile kurulabilecek bir ilişkiden daha güçlüsünü öfke ile kuruyoruz.

Öfke sana ne söylüyor?

Avusturyalı psikolog Wilhelm Stekel'in söylediği gibi “Sevginin karşıtı nefret değil kayıtsızlıktır”*. Yani bir türlü tükenmek bilmeyen öfken, bir varlıkla bağını hala canlı tutmak için, belki onun ilgisine hala muhtaç olduğun için, sana yapılanların bedelini bir gün ödemesi gerektiği için, artık hakkın olanı alman için orada duruyordur.

The Oath of the Horatii, Jacques-Louis David, 1786

Belki de hala taze tutmaya çalıştığın öfkenin konusu aslında güvelenmiştir. Beklentilerin artık anlamını yitirmiştir. Belki de o bedel başkaları tarafından fazlasıyla ödenmiştir. Mümkün ya da gerçekçi olmayan düşünceler için kendi terazini dürtüyorsundur. Vaktiyle duyguların içinden geçmediğin için, duygular senin içinde tünel kazıyordur.

Durup düşün, Yaran nerede? Haksızlığa mı uğramıştın? Senin hakkın neydi? Karşı taraf için de öyle mi? Yani aranızda ilişkinize dair güncel bir kontrat vardı ve işler ona göre ilerlemedi mi? Beklentilerinin karşılanacağı taahhüt edilmiş miydi? Öfkeni gömme, eşele, öfken dile gelindiğinde diğerlerine ne söylüyor biliyoruz? Çığlık, kıyamet. Asıl sana ne söylüyor?

The Rape of the Sabine Women, Peter Paul Rubens, 1635

Öfke yönetiminde üç ana yaklaşım

Bastırmak, en tehlikeli olanı. Daha sonra yapıcı davranışlara dönüştürülmediğinde görünür hedef başka biri olsa da esas düşman inanın kendisi haline geliyor.

Sakinleşmek, zaten bu işin olmazsa olmazı. Ama burada kasıt sadece dışarıya davranışları sakin tutmak değil. Kendi iç tepkilerini, kalp atışlarını, nefes alışverişlerini düzenlemek. Duyguların altını kısmak.

Judith with the Head of Holofernes, Elisabetta and Giovanni Andrea Sirani, 1638

İfade etmek, en sağlıklı yol. Kararlı bir şekilde, kimseyi incitmeden, saldırgan ya da talepkar olmadan. Rahatsızlık duyulan nesnenin işaret edilmesi, sebebin açıklanması, çözüm aranması ve öneriler getirilmesi süreçlerini içeriyor. Öfke ifade edilmezse, pasif-agrasif, eleştirel ya da sarkastik davranışlar kişilik özelliği haline gelebiliyor.

Eleştirmek, laf sokmak hatta kaba davranmak öfkemizi dindirmiyor değil mi? Üstüne bir de suçluluk duygusu ekleniyor.

Stoacı Felsefede öfke

Hayat öngörülemeyen olaylar ve hayal kırıklığı ile dolu. Mutlaka öfkeleniriz ve bazen haklıyızdır da. İçgüdümüz bağırmak, fırlatmak, parçalamak ister. Bu doğaldır. Ancak doğal olması iyi bir fikir olduğu anlamına gelmez. Öfke harekete geçmek için doğru temel değildir.

“Gladyatör öfkelendiğinde değil, fırsat bulduğunda harekete geçer.” Seneca

2000 yıl önce Seneca öfkenin ehlileştirilmesi için ne öğüt verdiyse, bugün Amerikan Psikoloji Derneği’nin web sitesinde “öfke kontrolü” başlığı altında hemen hemen aynı şeyler yazar.

The Dying Seneca, Manuel Domínguez Sánchez, 1871

1) Öfkenin korkunç bir şey olduğunu kabul et. Onu kontrol etmezsen seni kontrol eder. Yönetilmesi zordur, bulaşıcıdır. Söylemek istediklerin konusunda dikkatli ol. Savunmaya geçmek çok doğal olsa da, tartışmayı serin tutmak olası felaketlerin önüne geçer.

2) Huzurunu bozacak şeyleri merak etme. “İnsanların bizimle ilgili ne düşündüğü” bilgisi hiç kullanışlı değildir. Hayati de değildir. Amacınız sakin ve rahatsız edilmemiş bir zihni korumak.

3) Kendi varsayımlarına teslim olma, meydan oku. İlkel benliğinin rasyonel benliğini alt etmesine izin verme. Öfkeni yatıştıracak şey zamandır. Düşünmek bize sandığımız kadar incinmediğimizi gösterir. Kendini gören bir göz ol. Karşındaki için olay nasıl görünüyor?

The Rage of Achilles, Giovanni Battista Tiepolo, 1757

4) Diva olmayı bırak. Her şey yolunda gitmediğinde hayatın senin refahın için oluşmadığını unutma. Kainatın belirsizliği içinde, insanların öngörülemez davranışları karşısında daha mütevazi bir tavır takın. Her şeyin seni öfkelendirecek kadar önemli olmasına izin verme. Hoşgörü edilgen değildir. Erdemdir.

5) İçinde ilk öfke kıvılcımını fark ettiğinde hemen söndür. Yoksa çok hızlı bir şekilde orman yangınına dönüşür. Seni daha da öfkelendirecek nedenler yerine, sakinleştirecek nedenler ara. “Eğer bunu unutmasaydı, kızgın olmayacaktım” deme. Mesele bu değil. Mesele kendini sakin tutmak.

6) Kendin ya da başka biri hakkında konuşurken “asla”, “her zaman” gibi kelimeleri gelişigüzel kullanma. “Bu makine asla çalışmaz”, “Zaten hep unutuyorsun” gibi cümleler soruna çözümsüz damgası yapıştırır. Hem senin hem diğerleri için.

Christ Driving the Traders from the Temple, El Greco, 1600

7) Öfkelendiğinde kendini ve diğer şeyleri ne kadar da ciddiye aldığını, bunun ne kadar komik olduğunu, çünkü evrende bir nokta bile olmadığını, kızgın olduğun şeylerin önemsizliğini fark et. Bakış açını değiştir. Olayların içindeki mizahı bul.

8) Bedenine sakin davran. Adımlarını bilerek yavaşlat. Sesinin tonunu kasten düşür. Huzurlu ortamlarda bulun, dingin insanlarla konuş, seni sakinleştirecek işlere zaman ayır. Yorgunken, açken, bir sürahi şarap içmişken tartışmaya girme.

9) Öfkenin antidotu minnettarlıktır. Öfkeyi hissettiğinde bunun aşılabilecek bir güçlük olduğunu, büyümek ve değişmek için bir fırsat taşıdığını unutma. Hataların ve erdemlerin için her gün düşün. Bugün neye teslim oldun? Bugün neyi alt ettin?

The Great Day of His Wrath, John Martin, 1851

10) Tüm çabalarına rağmen öfkeleneceksin. Bu bazen haklı bir öfke olacak. Bizi öfkelendiren nesnelerden sürekli olarak kaçmak mümkün değil. Hayatın içindeki acıları değiştiremeyebiliriz ama onlara bakış açımızı ve tepkilerimizi kesinlikle değiştirebiliriz.

Yazarın öfkesi

Ben bilen kişi değilim. Hatta bahsi geçen konudan bir hayli muzdaribim. Bu meseleyi bu kadar detaylı çalışmamın nedeni de öz merakım, kendime dışarıdan bakan bir göz olma arzum. Bugüne dek kendimi değiştirmek için dişe dokunur bir çabam olmadı. Hoş görüldüm, tolere edildim, öfkem yüzünden kayıplarım olduysa da bunlarla barışıktım. Burada sorun yok. Ama epeydir hayatın içkin bir anlam taşımadığını, ona değerini bizim verdiğimizi düşünüyorum. Bu yüzden dizginleri elime almak niyetindeyim.

Head of Medusa, Peter Paul Rubens, 1617

Öfkenin sahibine ne yaptığını, yarattığı suçluluğu yakından tanıyorum. Mesele yaşlanıp ölmekten ziyade, büyümek sanırım. Bir yerlerde bu iş için takviyeler var. Ama altın tepside değiller. Elde etmek için mutlaka bir efor sarf etmek gerekiyor. Kendim için uygun olanları ve onların doğru dozunu ayarlamaya çalışıyorum.

Sakin bir yerde oturup hataları izliyorum. Şahane hatalar yapıyorsunuz. Şahane hatalar yapıyorum. Düşünüyorum. Olduğu gibi kabul etmeye çalışıyorum. Ama bir taraftan kendi olduğum halimi de ehlileştirmeye uğraşıyorum. Şimdilik fena gitmiyor.

“Bizi sakinliğe ulaştırabilecek tek şey birbirimizi hatalarımızla kabul etmektir.” Seneca

Wilhelm Stekel

*"Sevginin karşıtı nefret değil kayıtsızlıktır" sözü sıklıkla Nobel Ödüllü aktivist Elie Wiesel'e ya da Amerikalı varoluşçu psikolog Rollo May’e atfedilmiştir. Fakat bulunan İngilizcedeki en eski eşleşme, Avusturyalı psikolog Wilhelm Stekel'in "The Beloved Ego: Foundations of the New Study of the Psyche" adlı eserinde ortaya çıktı.

Söz konusu metin, Rosalie Gabler tarafından Almancadan İngilizceye çevrildi ve 1921'de yayımlandı. Kaynak

Referanslar ve uzun okuma

How to Let Go of Anger: Seneca’s 16 Stoic Techniques

APA - Control anger before it controls you

Stoics in Need of Anger Management

Anger is temporary madness: the Stoics knew how to curb it

Yoğun bir gün, koşturuyorsun. Üzerinde aylarca kenara para ayırıp, düşünüp taşınarak aldığın montun. Geç kalmak üzeresin. Yol kenarındaki dikenli tellere takılıyorsun. Caaaaart. İlk tepkin ne olur? “Ya sağlık olsun” der geçer misin yoksa “Oradan gitmeseydim, acele etmeseydim, bu iş bugüne kalmasaydı, bu kadar acil olmasaydı, bugün bunu giymeseydim, patron öyle demeseydi…” Bela okumalar? Belki de kendini kontrol edemeyip yolun ortasında aşırı reaksiyonlar!?

Bugünkü meselem öfke. Stoacı filozof Seneca, “Öfke üzerine” isimli eserinde “Öfke geçici delilik halidir” der. O yüzden şuradan başlayalım. Öfke bir duygu mu? Yoksa bir tepki mi?

The Dying Seneca, Peter Paul Rubens, 1612

Doğal ve evrensel

“Öfkeli hissediyorum” doğru bir cümle mi? Yoksa aslında öfke, sıcak tencereye değen elini aniden çekmek gibi bir refleks mi? En çok ne zaman öfkeleniriz? “Doyurulmamış isteklere, istenmeyen sonuçlara, karşılanmayan beklentilere verilen doğal ve evrensel tepkidir” diyor tanım. Yani haksızlığa uğradığımızda, işler istediğimiz gibi gitmediğinde, sözler tutulmadığında öfkeleniyoruz.

Genellikle kendimizden ya da karşı taraftan beklediğimiz, bunu hak olarak gördüğümüz herhangi bir şey var. O bize verilmiyor. Çocuğunuzun ödevini yapmaması, hindiyi tarifte yazdığı gibi pişirememek, trafikte bir aracın yol vermemesi ya da terzinin tadilata bıraktığınız ve akşam giymeyi planladığınız elbiseyi kaybetmesi olabilir. Sonrası malum.

Judith Slaying Holofernes, Artemisia Gentileschi, 1611

Mide, yürek ve akıl

Platon, The Republic’te insan ruhunu üç parçaya ayırır.

İtkisel parça (to epitumetikon) Yürekli parça (to tumoeides) Ussal parça (to logistikon)

İtkisel parça iştah duyan, arzulayan, her türlü haz ve acıyı taşıdığımız yerdir. Platon bu fazı mide ve diyafram ile ilişkilendirir. Yürekli parça, öfke ve coşku ile dışa vurduğumuz, kalbe karşılık gelen fazdır. Doğası gereği aklın buyruklarına uygun davranma eğilimindedir. Ussal parça ise diğer fazlara hükmetmesi gereken akıldır. Ruhun geri kalanı ona boyun eğmelidir, yoksa işler yolunda gitmeyecektir.

Tahminimce öfkenin ilk adımı, yani bir şeyleri hakettiğimiz ve onların bize sunulması gerektiği düşüncesi itkisel kısımda başlıyor. Tepki ise yürekli parçada dışa vuruluyor. Us onları dizginleyemez ise bize terapi koltuğu gösteriliyor.

Yanılgılar

“Herkes öfkelenebilir. Bu kolaydır. Ancak doğru kişiye, doğru ölçüde, doğru zamanda, doğru amaç için öfkelenmek. İşte bu zordur.” Aristotales

Bad Rich Man, Autogiro Illustration, 2012

Öfke korkaktır. Kendinden zayıf olana kükrer, güçlü olana pusar. Çıktığı yeri de vardığı yeri de yakar. Bir olay karşısında savurduğumuz öfkenin tesiri çoğunlukla uğradığımız zarardan daha uzun sürer. Genelde üç yanılgıyı da içinde taşır.

1) İnsanları yönetmek konusunda işlevsel olduğunu düşünürüz. Eğer öfkeli biriyseniz, insanlar bu öfkeden çekindiği için taleplerinize daha çabuk yanıt verebilir. Ama sizden korktuğu için size boyun eğenlerin üzerindeki kontrolünüz, onlar ilk fırsatını bulduklarında kaybolacaktır.

Charles Le Brun tarafından ne zaman çizildiği bilinmeyen "Ruhun Çeşitli Tutkularını Temsil Eden Başlar" serisinden "Öfke" ve "Çaresizlik"

2) Her sorunun bir çözümü olduğuna dair yanılgılarımız vardır. Ama bazı şeylerin çözümü yoktur, bazı şeyler değişmez. Bunu görmek hayal kırıklığı yaratabilir. Bu durumda hüzünlü olmak doğaldır ama öfkeli olmak değildir. Bazı öfkeli insanlar, bu öfkeyi incinmekten, üzülmekten kaçmak için kullanır. Sırf üzülmemek için öfkeli olmak, “sen beni uçurumdan iteceğine, ben kendim atlarım” demek gibidir. Ne yazık ki öfke, hüznü ortadan kaldırmaz.

3) Mutlu olmamız ve rahat etmemiz gerektiği, hayatın bize bunu borçlu olduğu yanılgısını taşırız. Belki çoğu zaman beklentileri yüksek tutarız. Hayatta ve ilişkilerde, kendimize hak gördüğümüz şeyler vardır. Aslında karşı tarafın böyle bir iddiası yoktur. Sınırlarımız nerede başlar, nerede biter, bunu anlamak yerine, bazen öfkeyle ortaya bir bomba atar ve anlaşılacak bir şey bırakmayız. Ancak hakkını arama yolculuğunda haklı çıkma ihtimali öfke ile kaybedilebilir.

Dante and Virgil, William-Adolphe Bouguereau, 1850

Öfke bir mizaç meselesi mi?

Bazı insanların diğerlerinden daha kolay ve daha çok öfkelendiği bir gerçek. Üstelik öfkesini gösterişli bir şekilde dışa vurmayan ama kronik olarak huysuz insanlar da var. Peki bunun nedeni ne?

Genetik olabilir. Bazı çocukların diğerlerine göre daha çabuk öfkelendiği, daha alıngan olduğu ve bu belirtilerin doğumlarından itibaren görüldüğüne dair kanıtlar var. Ancak sosyokültürel de olabilir. Öfke de diğer acı veren duygular gibi, toplumda bir olumsuzluk olarak görülür. Dolayısıyla onu nasıl hissedeceğimizi, nasıl ifade edeceğimizi öğrenemeyiz. Kolayca öfkelenen insanlar genellikle, kolayca öfkelenen ailelerden gelir.

Saturn Devouring His Son, Francisco Goya, 1819

Kültürümüzün kökeninde güç yarışı vardır. Nikahta diğerinin ayağına basanın sözü geçer. Evlatlar baba korkusuyla yönetilir. İstediklerimizi yaptırmak için birbirimiz üzerinde manipülasyon teknikleri geliştiririz. Çocuklar büyürken bunları izler. Doyduğunu söylediği halde tabağını bitirmeye zorlanan, okula giderken seçtiği kıyafeti giyemeyen, markette istediklerini alamayan çocuk, ancak deli danalar gibi tepinirse arzularına ulaşabileceğini keşfeder. Öfke patlamaları küçük yaşta yüklenir.

Öfkenin fizyolojisi

Öfke aslında hayatta kalmak için geliştirilmiş sağlıklı bir mekanizma. Önce ilkel beynimizde başlıyor. Amigdala bir tehdit sezdiğinde bizi uyarmak konusunda o kadar etkili ki, rasyonel davranmak için düşünme ve yargıya varmada daha gelişmiş olan prefrontal korteks henüz devreye giremeden tepki göstermemize neden olabiliyor.

İnfografiğin tamamı için tıklayın

Öfke anında kan, ana kas gruplarına yöneliyor. Vücut sıcaklığı artıyor, kalp atışları hızlanıyor, zihin keskinleşip hedefe kilitleniyor. Gerilen kaslar ve salınan adrenalin birkaç dakikalık bir enerji patlamasına yetecek kadar yakıt sağlıyor. Seçenekler: savaşmak ya da kaçmak. Karar veriliyor, uygulanıyor. Tebrikler hala hayattasınız.

Sonrasında fizyolojik olarak bir gevşeme aşaması var. Bu süreçte normalde bizi rahatsız etmeyen küçük şeylere öfkelenme olasılığımız yüksek. Ne kadar öfkelendiysek, tepki anımızdaki ayrıntıları hatırlama olasılığımız da bir o kadar düşük. Çünkü biz öfkenin kaynağına, yani tek bir noktaya odaklanmıştık.

Cain slaying Abel, Peter Paul Rubens, 1600

Bu mekanizma Neandertalleri on binlerce yıl hayatta tutmuş olabilir. Fakat medeni toplumda artık kabul edilebilir tarafı yok. Savaşırsanız toplumdan dışlanacaksınız, kaçarsanız da öfkeniz sizi kemirecek. O zaman onunla uzlaşmak ve bir orta yol bulmak gerekiyor. Yargımızı güçlendirmek ve duygusal tepkilerimizi dizginlemek için bir kontrol mekanizması geliştirmeliyiz.

Peki öfke aslında biriyle ya da yaşamla bağ kurma yöntemimiz haline geldiyse? İnsanın bir şeyden kopması, artık ona karşı kayıtsız olması ile mümkün. Ya aslında önemsediğimiz ve hatta sevebileceğimiz şeylere öfkeniyorsak? Başka bir yol bilmiyorsak?

Bunu bir düşünelim. Sonra ben tam da bu destinasyona geri döneceğim. Yanımda birkaç fantezi, biraz da işlevsel yöntemler getireceğim.  

Referanslar ve uzun okuma

A History of the Soul — Plato and The Evolution of The Human Soul Anger - How it affects people Understanding Anger: Hormones and the Brain

Bilginin kıymetinin olmadığı bir dönem diyemem belki. Ama değerinin azaldığını düşünüyorum. Neyi merak ederseniz edin, birisi mutlaka reelsini çekmiştir nasıl olsa. "Ne nasıl yapılıyordu" diye okumaya bile gerek kalmadı. Her şeyin kolayca tüketilebilir bir versiyonu ve bunun da videosu var. x2 ile izlemek diye bir şey var.

Burada her an erişilebilir hap bilgilerin bollaştığı ama bu sırada gerçek ve kaliteli bilgi ile temasın azaldığı bir denklem var. Herhangi bir şeyi öğrenmek için emek vermek, durumu idare edecek özet içeriklere göz gezdirmekten tabii ki daha zahmetli. Böylece bir konuda uzmanlaşma imkanı = zaman kaybı gibi duruyor.

Fakat esasında, bilginin çok daha ulaşılabilir olması = basılı bir kılavuza bakarak dolabını monte edemeyen insanlar, verilenleri formülde yerine koyamayan öğrenciler, Instagram'da Spinoza'nın bir sözünü okudu diye hayatın anlamını çözmüş gibi hisseden emekliler, hızla akan dandik görüntüler, copy-paste haberler, teyid edilmemiş iddialar, özel bir konuda derinleşemeyen, buna rağmen her konuda temelsiz genellemeler yapan, o şeyi bildiğini sanan, haddinden fazla iddialı insanlar…

Hiçbir dönemde her şeyi bilmemiz mümkün değil zaten. Ama sadece seyretmenin bizi hiçbir konuda uzman yapamayacağını bilebiliriz. En azından neyi bilmediğimizi bilebiliriz.

 “Bilmediğini bilmek en iyisidir. Bilmeyip de bildiğini sanmak tehlikeli bir hastalıktır.” Lao-Tzu

Bildiğini Sanma Hastalığı - Dunning Kruger Etkisi

David Dunning (solda), Justin Kruger (sağda)

Teori, 1999 yılında Cornell Üniversitesinde görevli psikologlar Justin Kruger ve David Dunning tarafından ortaya atılıyor. Aslında çok eskiden beri düşündüğümüz bir şeyi bilimsel olarak kanıtlıyorlar. Bu teoriye göre, herhangi bir konuda sınırlı bilgi ve yetkinliğe sahip kişiler, mevcut başarılarını abartma eğiliminde. Yani, insanlar yeterince iyi bilmedikleri şeyleri, ne kadar bilmediklerinin de pek farkında değiller.

Dunning ve Kruger bunu sadece teori seviyesinde bırakmıyor elbette, 45 öğrenci üzerinde bir deney yapıyorlar. Öğrencilerden çeşitli konularda sorular içeren bir test çözmeleri ve kendi puanlarını tahmin etmeleri isteniyor. Puanlar 100 üzerinden veriliyor.

10-20 puan alan öğrenciler: Testteki soruların yaklaşık %60'ını doğru yaptıklarını, hatta daha çok çabalasalardı %70’ini bile doğru yapabileceklerini söylüyor.

90 ve üzeri alan öğrenciler: Testteki soruların yaklaşık %70 kadarını doğru yapmış olabileceklerini söylüyor.

Peki bunun nedeni ne?

Başarılı insanlar yetkinliklerinin farkında değiller mi yoksa mütevazilik mi ediyorlar? Bilgisizlerin yüksek özgüveni neden? Bu temelsiz bir kibir mi yoksa sadece bilinçsizlik mi?

Performanslarını olduğundan düşük seviyede tahmin eden grup, bu değerlendirmeyi yaptığı sırada emin olduğu yanıtları hatırlamaya çalışıyor. Diğer grup ise yalnızca testteki sorulara aşina olup olmadığına göre yanıt veriyor. Sorular bir yerden tanıdık geliyor gibiyse, verdiği cevabın doğru olduğunu düşünme eğilimde. Ancak Feynman’ın da söylediği gibi “Bir şeyin adını bilmekle, o şeyi bilmek aynı değildir.”

Bir konudaki uzmanlığımız arttıkça, konunun ne kadar geniş ve detaylı olduğunu fark ederiz. Daha öğrenilmesi gereken çok şey vardır. Öğrendiklerimizden bile tam olarak emin olamayız. Bu nedenle öz güvenimiz aşağı yönlü seyredebilir. Sokrates'in de dediği gibi "Bildiğim bir şey varsa, o da hiçbir şey bilmediğimdir.”

Başarısız olan grubun esas problemi de kibir değil. Sadece bir alanda başarılı olmak için gereken nitelikler, başarısız olduğumuzu kabul etmemiz için gerekenlerle aynı. Kişi bu yeteneklerden yoksunsa yetersizliğinin de farkında değildir.

Basit bir örnek

Derste lazım oldu. Öğrencilere f(x)=x³ fonksiyonunun grafiğini sordum. Bu fonksiyonun grafiği orijine göre simetriktir. Yani tek fonksiyondur. Terimin kuvvetinin tek sayı olmasından da anlaşılabilir bu. Aslında çizmesi de zor değildir. X yerine biraz negatif biraz da pozitif tam sayılar koyarsanız, aşağı yukarı neye benzediği anlaşılır.

Öğrencilerimden hiçbiri doğru düzgün bir yanıt veremedi. Birkaç iddiada bulundular. “Peki madem çizip gösterin” dedim. Kimse çizemedi. Sonra tahtada gösterdim, anlattım. Sınıftaki hemen herkes “Ya biz bunu biliyorduk zaten” dedi. Hayır bilmiyorlardı. Sadece anımsadılar, bir aşinalıkları vardı. Bu ya da başka bir fonksiyonun grafiğini nasıl çizecekleri bilgisi içlerine işlememişti.

Kendi beynini kandırmak

Buradaki esas mesele öğrencilerin aslında bilmedikleri bir şeyi bildiklerini sanmaları. Ben bunu kendi beynini kandırmak olarak görüyorum. Akıl o şeyi zaten bildiğine ikna olduğunda, yeni bir bilgi olarak kabul edip dikkatini veremiyor. Bu öğrenme heyecanını da baltalayan bir hastalık. Epiktetos’un da söylediği gibi “Bir insanın bildiğini zannettiği bir şeyi öğrenmesi imkânsızdır”.

Öğrenmek sancılı bir süreçtir. Maalesef bedelini ödemeden bilgiye sahip olamayız. Bu bedel sırt ağrıları, bozulmuş gözler, sürekli başa dönmek, kaybedilen zaman ve hatta bozulmuş bir psikoloji bile olabilir. Ama bulmaya, çözmeye, bilmeye çalıştığınız şeyi bir kez başarırsanız, gerçekten içinize işlerse, onu size geçen zaman bile unutturamaz.

Yani amaç bilginin daha sonra unutulmak üzere ezberlenmesi değil. Asıl önemli olan onu anlamak, uygulamak ve onunla yeni şeyler yaratmak. Burada elbette ki çok bilgili olmalıyız, mükemmel olmalıyız demiyorum. Bir şeyi gerçek anlamda bilip özümsemenin o kadar da kolay olmadığını söylemeye çalışıyorum. Bizim basit hayatlarımızın aslında pek de anlamı yoksa ve ona anlamını biz veriyorsak eğer, bence bir şeyleri öğrenmek için zahmete girmeye değer.

Bir öneri

Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman bir konuyu öğrenmiş olmanın en güçlü göstergesi olarak, onu basit ve net bir şekilde anlatabilmek gerektiğine inanıyordu. Bilgi beynin içinde bir odaya kilitlenen şey değildi, konuşulan, güncellenen, yeniden üretilebilen canlı bir yapıydı. Derdi ki, “Eğer bir fikri 5 dakikada, 8 yaşındaki bir çocuğa açıklayamıyorsan, onu anlamamışsındır.” Bir düşünün bakalım. Uzmanı olduğunuz bir şeyi 8 yaşındaki bir çocuğun anlayabileceği kadar kısaltıp basitleştirebilir misiniz?

19.02.25

Ayda yürümemizi, atomu parçalamamızı, DNA şifresini çözmemizi ve yapay zekayı bir tarafa bırakırsak; ilk modern insanlara benzeyen hayvanlardan çok da farklı bir hayat yaşamıyoruz. Harari, Sapiens kitabında şöyle der “İki milyon yıl önce Doğu Afrika’ya bir gezi yapsaydınız, çok tanıdık insan karakterlerine şahit olabilirdiniz. Çocuklarına sarılan endişeli anneler, toplumun kurallarına başkaldıran gençler, köyün güzelini etkilemek isteyen gösteriş meraklısı maçolar. Bu arkaik insanlar aşık oldu, arkadaşlıklar kurdu, güç ve statü için mücadele etti.”

İki milyon yıldır bir taraftan evrimleşirken, bir taraftan benzer şeyleri yaşayıp duruyoruz. Birçok fiziki problemimiz çözüme kavuşmuş olsa da hala çok önemli konularda karar verebilmiş değiliz. Dünya’ya neden geldik? Tanrı var mı? Varsa amacı ne? Motivasyonu ne? Özgür irade var mı? Aşk var mı? Varsa ne işe yarıyor? Bugünkü sorum bu. Meselemiz “aşk meselesi”. Birçok bilim insanının ve felsefecinin aşkla ilgili oldukça ikna edici argümanları var ama sonuçta hala hepsi şüpheli.

Antik Yunan'da aşk

Meseleyi değerlendirmeye Antik Yunan’dan başlamak isterim. Zira dillerinde aşk anlamına gelen 8 farklı kelime mevcuttu. Türkçe’de kullandığımız “aşk” ve “sevgi” kelimelerinin mütevaziliğini düşünürsek, bu konuya epey önem verdiklerini söyleyebiliriz.

Hero laments the dead Leander, Jan van den Hoecke, 1635 *Soldaki Eros'a dikkat!

Eros: Romantik ve cinsel duyguları uyandıran tutkulu ve yoğun bir aşk. Philia: Arkadaşça, dostça, erdemli bir sevgi. Sadakat, yoldaşlık ve fedakarlık gibi kavramlara dayanıyor. Storge: Aile içi, ebeveynler ve çocukları arasında doğal bir sevgi biçimi. Ludus: Şakacı bir aşk, aşkın çocuksu masumiyeti olarak düşünülebilir. Mani: Partneri bir tür deliliğe sürükleyen aşk türü. Eros ve ludus arasında bir dengesizlik olduğunda ortaya çıktığı düşünülüyor. Pragma: Zamanla olgunlaşan kalıcı aşk. Uzlaşmayı öğrenmiş, ilişkiyi yürütmek için sabır ve hoşgörü göstermiş kişiler arasındaki aşk. Philautia: Öz sevgi, kendini sevmek. Antik Yunan’da da diğerini sevmek için önce kendimizi sevmemiz gerektiğini düşünüyorlardı. Agape: Koşulsuz, tanrısal sevgi. Sınırsız bir şefkat ve empatiyi temsil eder. Doğu felsefesinde “evrensel sevgi dolu nezaket” olarak tanımlanan durum. En saf sevgi biçimi.

Diana and Orion, Johann Heinrich Tischbein, 1762 *Sağdaki Eros'a dikkat!

Platonik aşk

Platon’un Şölen diyaloğunda bir araya gelen karakterler aşk nedir sorusuna yanıt arar ve bütün bu aşk türleri irdelenir. Platona göre ise aşk tinseldir. Fiziksel çekim aşkın olmazsa olmazı değildir. Ona göre aşk aranıp bulunan değil, yetiştirilen bir şeydir. Çiftlerin birbirlerini desteklediği, ilham verdiği, hakikati arama yolunda birlikte yaptıkları bir yolculuktur. Sıkı bir çalışma ve fedakarlık gerektirir. Günümüzde her ne kadar karşılıksız aşk anlamında kullansak da platonik aşkın gerçek tanımı budur.

Spinoza ve Schopenhauer’un aşkı

Spinoza yaşamın bir nedensellik ve hatta zorunluluk ağı ile çevrili olduğunu, keyfi seçimler yapamadığımızı savunur. Yani özgür irade yoktur. Ancak bunu olumsuz bir durum olarak görmez. O öldükten sonra berberinin de söylediği gibi Spinoza hep mutlu, neşeli bir insandır. Aşkın da neşemizi arttıran, hayattaki var kalım çabamıza destek olan bir durum olduğunu düşünür.

Hector Taking Leave of Andromache, Angelica Kauffman, 1768

Schopenhauer da özgür iradeye inanmaz ve varlığı zorunluluk olarak tanımlar. Fakat buna karşı tepkisi, Spinoza’nınki ile taban tabana zıttır. Yaşamı sonsuz bir ıstırap kaynağı olarak görür ve “Keşke hiç var olmasaydık” gibi bir düşünceye sahiptir.

Ona göre, fiziki koşullar uygun olduğu sürece varoluş kaçınılmazdır. Türler soylarını devam ettirmeye çalışır. Bu aşamada insanın üreme konusunda istekli olabilmesi için özgür iradeye inanması gerekir. Ve aşk da bu illüzyonu beslemek için uydurduğu yalanlardan biridir.

Burada Schopenahuer aşkın hissettirdiği duyguları, tutkuyu, mutluluğu reddetmez. Fakat onun destanlaştırılmasına karşıdır. “Bütün aşk serüvenlerinin son amacı, gelecek kuşağın ortaya çıkmasından başka bir şey değildir. Doğa kendi öz amaçlarına ulaşmak için böyle bir hile kullanmak zorundadır.” 1844 yılında yazdığı bu cümleler zamanının o kadar ilerisindedir ki, Darwin Descent of Man (İnsanın Türeyişi) kitabında bu cümleye atıfta bulunur.

The love of Helen and Paris, Jacques-Louis David, 1788

Peki aşk aslında üremek için uydurduğumuz bir içtepi ise neden herkese aşık olmuyoruz? Schopenhauer burada da, insanın kendinde bulunmayan yetkinliklere sahip olan, eksikliklerini tamamlayabilecek kişileri seçtiğini söyler. Ufak tefek erkeklerin iri kadınları, esmerlerin sarışınları sevmesini buna yorar. Böylece insan, türün idealini koruyabilir. Birbirine uzak yapıdaki insanlar çiftleşirse türün ortalamasına yakın çocuklar doğar ve soyu uzun yıllar varolabilir.

1995 yılında yapılmış, çok bilinen ve bu görüşü destekleyen bir deney var.

Terli tişört deneyi

İşviçreli bilim insanı Claus Wedekind'in 49 kadın ve 44 erkek üzerinde yaptığı çalışmada, erkeklere birer tişört veriliyor. Kendi öz kokularını baskılayacak her tür maddeden izole şekilde 2 gün boyunca bu tişörtleri giymeleri isteniyor. 2 günün sonunda kadınlar da bu tişörtleri kokluyor.

Kadınlar, MHC genleri kendilerine yakın erkeklerin kokularını kötü bulurken, uzak olanların kokularını güzel buluyor. Söz konusu genler, doku uyumunun da aralarında olduğu, daha çok bağışıklık sistemiyle ilgili genler. Bu durumun muhtemel evrimsel açıklaması şu: Çiftleşen hayvanların gen yapısı ne kadar birbirinden uzaksa, çocuklarının bağışıklık sistemi o kadar çeşitli yelpazede hastalığa karşı dirençli olacak.

Fakat bu bakış açısına göre, çocuklar doğduktan sonra aşkın görevi biter. Ve başlangıçta tutku ile bir araya gelen insanlar, ömürlerinin geri kalanında belki de hiç anlaşamayacakları biriyle baş başa kalır. Eşinizi gelecekte de seveceğinize bahse girmek oldukça risklidir. Yine de birbirimizi isteriz, yaşam zordur ve birbirimizle teselli bulmak isteriz. Ama dikenlerimiz ve yaralarımız vardır. Schopenhauer’un tanımladığı “kirpi ikilemi” de bununla ilgili.

Kirpi ikilemi

Soğuk bir kış günü, birkaç kirpi vücut ısılarını yükseltmek için birbirine sokulur. Ama kısa süre sonra birbirlerinin dikenlerini hisseder ve uzaklaşırlar. Isınma ihtiyacı onları bir kez daha bir araya getirdiğinde, birbirleri için en uygun mesafeyi bulana kadar çabalarlar.

Burada kirpilerin birbirine yaklaşması ve ısınma arzusu insan ilişkilerinden beklenen iyileştirici güçtür. Varoluşumuzu izleyen bir gözlemciye ihtiyacımız var. Yaşayabilmek için sevilmemiz gerekiyor. Kirpilerin dikenleri ise insanların birlikte yaşamasının doğal zorluğu, birbirinin sınırını aşmanın verdiği rahatsızlık. Ancak Eric Fromm’un dediği gibi “Olgun sevgi, kişinin kendi bireyselliğini koruyarak gerçekleştirdiği birliktir”. Yani “aşırı yakınlıktan bunalmak” ya da “yapayalnız kalmak” arasında bir yerde durabiliriz.    

Bence aşk

Sizce aşkın tanımı ne? Gizemli bir büyü mü? Tanrı’nın bizim için özenle yarattığı bir ruh eşi mi? Kapıldığımız, sürüklendiğimiz, yani edilgen olduğumuz bir his mi? Buna inanmıyorum. Belki Schopenahuer’un dediği gibi -sonrasında çocuk sahibi olmasak bile- gelecek kuşakları yaratmak için bir araya geliyoruz. Bunu mümkün buluyor ve seçtiğimiz eşin kim olduğu ile ilgili somut nedenler olduğunu düşünüyorum. Belki hırslılar sakinlerin, dağınıklar düzenlilerin, çalışkanlar tembellerin hasretini çekiyordur.

Odysseus und Penelope, Eduard Julius F. Bendemann, 1860

Ayrıca aşk büyüsü riskli bir kumardır. Çünkü size çölde serap gösteren şey susuzluktur. Tutkulu ve yoğun bir aşk beklentisi ideal bir erkek ya da kadın sanrısını yaratabilir. Bundan 5 yıl sonra da yanlış kişiyi seçtiğinizi düşünmeye başlayabilirsiniz. Sonuçta dışarısı tonlarca çekici ve uyumlu insanla doludur. Fakat gerçekte, herkesin yaraları, zorlukları ve çelişkileri vardır.

Platon’un 2400 yıl önce söylediği gibi aşkın yetiştirilen, çabalanan, inşa edilen bir şey olduğuna inanıyorum. Sevmek de yaşama sanatı gibi sonradan öğrenilen bir beceri. İki insan bir şekilde birbirini anlamanın, biraz pazarlık yapmanın, biraz geri adım atmanın, bazen inatçı olmanın, nihayetinde uzlaşmanın bir yolunu bulabilir.

Yol arkadaşı olabilmek için önce ilişkinin içindeki orta noktaya doğru yürümek gerekiyor bence. Belki de aşk, gerçek ihtiyaçlarımızla gereksiz olanları ayırmayı öğrendiğimizde başlar. En karanlık taraflarını bildiğiniz ve en karanlık taraflarınızı bildiği halde başlar belki. Belki de en karanlık taraflarını bilmeniz ve en karanlık taraflarınızı bilmesi sayesinde başlar.

Referanslar

The 8 Types of Love — According to the Ancient Greeks Plato on Love: Summary of Love in Symposium Schopenhauer vs. Spinoza: The Two Faces of Love Aşkın Metafiziği Çevirisi ve Schopenhauer’ın Felsefesi, Selahattin Hilav, 1963 The Descent of Man, Charles Darwin, 1871, Page 376 The Hedgehog’s Dilemma

“Bazı şeyler bize bağlıdır, bazı şeylerse bize bağlı değildir.” –Epiktetos

Stoacı filozof Epiktetos bu sözüyle, kontrol dikotomisini çok basitçe ortaya koyar. Kontrol dikotomisi, sorunları bana bağlı olanlar ve olmayanlar olarak ikiye ayırır. Yani kaygıları parçalayarak yönetmeyi öğütler. Bu sıradan cümle, yaşamımıza bakışımızı ve kaygılarımızla mücadele etme biçimlerimizi değiştirebilir.

Çoğunlukla kaygılarımızın iki sebebi var:

1) Herhangi bir etkimizin olamayacağı şeyleri değiştirmeye çalışmak. Zamanı, mevsimi, hava sıcaklığını, cumhurbaşkanlığı seçimlerini, emekli maaşı zammını, diğer insanları ve onların düşüncelerini değiştirmeye çalışıyoruz. Bunlara gücümüz yetmez. Evet o zaman bitcoin almadın, 2013 geri gelmeyecek, poyraz sert esecek, dolu yağacak, oy verdiğin aday kazanamayacak, hesabına mucizevi bir şekilde yüklü bir miktar yatmayacak, sen doktora tezini yazmaya çalışırken yengen “o da evde kaldı” diye sağda solda konuşacak. Değişmeyen durumların nihayetinde de kendini etkisiz, başarısız, yorgun, kaygılı ve öfkeli hissedeceksin.

Anxiety, 1894 by Edvard Munch

2) Bize bağlı olan şeylerin mesuliyetini almamak. Bakış açımız, dikkatimiz, ilgimiz, hedeflerimiz, fikirlerimiz, inançlarımız, davranışlarımız, neye değer verdiğimiz bize bağlı. Bunların sorumluluğunu almadığımızda, gücümüzü kendi kontrolümüzde olan meselelere yönlendiremiyoruz. Böylece sıkışıp kalıyoruz ve hatta düğümleniyoruz. Düğümlenmiş insanı hemen tanırsınız. Mütemadiyen şikayet eder, suçlar, sızlanır. Sızlandığı şeyleri değiştirecek gücü bulamaz çünkü o güçle bir kayayı yumruklamaktadır.

Epiktetos'un kontrol dikotomisi üzerinde çalışan filozof William B. Irvine bu öğretiyi bir adım ileriye taşır ve onu trikotomiye dönüştürür. Yeni getirdiği kategori, “üzerinde kısmi kontrolümüzün olduğu şeyler”dir.

William B. Irvine

Örneğin üniversite sınavında istediğiniz bölümü tutturmak ya da satranç turnuvasında şampiyon olmak. Burada biraz kontrolümüz vardır. Ne kadar çalıştığımızı, nelere odaklandığımızı, nasıl hazırlandığımızı kontrol edebiliriz. Fakat sınavın ya da müsabakanın adil olup olmadığını, zorluk seviyesini, diğer katılımcıların hazırlık süreçlerini, onların başarısını kontrol edemeyiz. Öğretinin temel ilkesi, burada da kontrol edebileceğimiz kısma odaklanmak. Yani madalyayı takacağınız ana değil, kendinizde yaratacağınız gelişimlere odaklanmak.

Ben haddim olmayarak buraya bir alt kategori daha eklemek istiyorum. Kontrol edebileceğimiz, potansiyel zararlarının farkında olduğumuz ama yine de değiştirmemeyi göze aldığımız, yani “kontrol etmek istemediğimiz şeyler” kategorisi. İstesek yapabileceğimiz halde, değiştirmeyi tercih etmediğimiz şeyler olamaz mı?

Anxiety, 2012 by David Shumate

Açıkçası ben rasyonel biriyim. Sahip olduğum her şeyin hakkını vermeye çalışırım. Dolapta yemek varsa pizza söyleyemem. Eşyalarımdan kolay kolay vazgeçemem. Kendime ayırdığım vakit sabote edilirse küplere binerim. Plansız eylemlerden şiddetle imtina ederim. Avantajlarımı, hak ve imtiyazlarımı sonuna kadar kullanırım. Uzlaşmak mümkünse kalırım. Biri çok iddialı bir laf ediyorsa dayanamam salça olurum. Hatalı bilgiyi parmağımla göstermek yerine, sorular sorarak kuşkuya düşürmeye çalışırım.

Ama biri karşıma geçip saçmalıyorsa, yani “Felsefe çok saçma bir şey ya”, “Karl Marx da aptal adamın teki”, “Bence ışık hızı çok abartılıyor” minvalinde şeyler söylerse çok zorlanırım. Ahmakların ikna olamayacağını unuturum. Biraz sinirliyim, birazdan daha fazla da olabilir. Pek de sevimli değilim. Kendim hakkındaki yargılarım %100 doğru olmak zorunda değil. Ama bu benim bakış açım ve bunun üzerinde kontrolüm var. Bunları değiştirebilirim. Esas soru şu: değiştirmeli miyim?

Anxiety, 2018 by Sinead Lawless

Kaygı, en başından bu yana eğilip bükülerek şu anki haline gelmiş özelliklerimizin bir çıktısı. Ve onu yenmenin kolay bir yolu olduğuna inanmıyorum maalesef. Çabucak bir head shot atabilirsiniz ama onlar dokuz canlıdır. Ben müzakere etmeye ve orta yolu bulmaya inanıyorum. Sonuçta karşılıklı konuşarak çözülmeyecek mesele yok.

Küçük minik kaygılarımı bir masada karşıma oturtup dinliyorum. Onlara sorular soruyorum, cevaplarını değerlendiriyorum. Yapabilirsem eğer ters köşeyi pek seviyorum. A Beautiful Mind filminde John Nash “Marcee gerçek olamaz çünkü hiç büyümüyor” dediğinde problemin büyük kısmı çözülmüştü. Sanrıları yok olmamıştı ama en azından artık gerçek olmadıklarının farkındaydı. Not: Şizofren değilim.

Control, 2019 by Paige Lindner

Kaygıları çoğu zaman tek tek kabul ediyorum. Bazen bir kaygı partisi de düzenleyebilirim. O anın sosyo-ekonomik şartlarına göre bakıyorum. Zaten esas mesele, kendini gören bir göz olmaya çalışmak. Daima kendimle konuşuyorum. Ona söyleyeceklerim var, soracaklarım da var. “En kötü ne olabilir ki?” basit ama iyi bir soru. Yani “Ben öyle, böyle, şöyle biriyim. Bunu değiştirebilir miyim? Peki bunu değiştirmeli miyim? Aksi halde en kötü ne olabilir?”.

Sonuçta bizler olayların vahametini değerlendirirken onun karşısındaki gücümüzü de tartarız. Vazgeçebileceklerimizi, olmazsa olmazlarımızı düşünürüz. Buna göre pozisyon alırız. Bazen bob, bazen de rest deriz. Bazen potansiyel kazanımlar için ödeyeceğiniz bedeller ağır gelir, pas deriz. Ama pas diyen dil bizimkiyse, sonra “vay efendim neden vazgeçtim” diye sızlanmak kaypaklık olur. Bunun yerine sonuçların sorumluluğunu alırız.

Mesela sırf sevilmek için şirinlik yapamayacağımı biliyorum. O puantiyeli kazağa birkaç kez şans verdim. Ama evden çıkmadan önce “Ben bu değilim” dedim ve içime sinecek bir şeyler giydim. Artık elime almıyorum. Sevimli olmak gibi bir derdim yok. Kendi öfkemden korkmuyorum. Çatışmadan korkmuyorum. Sonuçta insanlar beni tolere edebilecekleri ölçüde eder, sonra gerekli görürlerse izole ederler. Bununla barışığım ve bunu göze alıyorum.

“Mutluluğa ulaşmanın en kolay yolu, zaten sahip olduğumuz şeyleri istemeyi öğrenmektir.” ― William B. Irvine

Yani yerine getiremeyeceğimiz, getirsek bile içine sığamayacağımız arzular oluşturup sonra hayal kırıklığına uğramak yerine; bizim elimizde olan ve bizim için hakiki bir anlamı olan şeyler için gayret edebiliriz.

Anxiety, 2021 by Jane Mykee Lopez

Bu kontrol dikotomisi ya da trikotomisinin amacı kaygıyı yok etmek değil, elimizde olan şeyler için kaygılanmayı seçmek. Bu kabulle birlikte, hayatımızın bize bağlı olan kısımlarının sorumluluğunu almak için ilk adımı atmış oluruz. Sonrası kaygıyla vakit kaybetmek yerine eyleme geçmek. Ya da geçmemek. Burada karar sizin.

Sanki çok tuzu kuru iş ve kişilerden bahsediyormuşum gibi görünüyor olabilir. Sonuçta hayatta çok büyük ıstıraplar vardır ve ben onlarla ilgili örnekler vermedim. Çünkü onlarla da aynı şekilde başa çıkmalıyız. Burada söz konusu öğretinin sahibi Epiktetos’un hayatının 33 yılını bir köle olarak yaşadığını hatırlatmak isterim. 

Tüm bu düşüncelerin ve tam karşısına yerleştirilebilecek antitezlerin arasında, elbette neyin doğru olduğunu ben de bilmiyorum. Ama aramaya devam ediyorum. Haklı ya da haksız olmakla ilgilenmiyorum.

Söylediklerim birine iyi geliyorsa bu şahane, ama onların esas amacı bana iyi gelmeleri. Marcus Aurelius “Kendime düşünceler” kitabını hakikaten kendisine yazdı. Yani ben bu yemeği kendime pişiriyorum. Soğanları büyük büyük doğruyorum, karabiberini de bol koyuyorum. Lezzeti bana, damak tadınız da size bağlı. Kabulse buyurun, afiyet bal şeker olsun.

En son ayrılırken “Sizi uçurumdan aşağı itersem, ölümünüz sizin kontrolünüzde değildir. Peki uçurumdan aşağı kendiniz atlarsanız bunun sizin hür iradenizle gerçekleştiğini kesin olarak söyleyebilir miyiz?” demiştim.

Bazen çok zor seçimler yapmamız gerekiyor. Bazen de çok yanlış, hatta suç teşkil eden kararlar veriyoruz. Bir insanı kendisinin veya başka birinin canına kıyma noktasına getiren derin bir sebep-sonuç ağı olduğunu söyleyebiliriz. Ama ceza sistemi bizi yargılarken bunu hür irademizle yaptığımızı varsayıyor.

Topluluklar halinde yaşayabilmemiz için bunun gerekli olduğunu anlayabiliyorum. Suçluları toplumdan izole edebilmek, onlarla empati kurmaya çalışmaktan daha öncelikli olmalı. Ama bizim konumuz özgür irade. O yüzden yine derin düşüneceğiz.

Delilik yüzünden suçlu

Dorothy Lewis

ABD’de idam cezası almış mahkumlar üzerinde çalışmalar yapan psikiyatrist Dorothy Lewis, suçluların neredeyse tamamında beyin hasarı olduğunu gözlemlemiş. Bu suçlular ya küçükken ciddi travmalar yaşamışlar ya da yıllarca şiddete maruz kalmışlar. İlginç olan kısım şu ki, mahkumlar röportajlar sırasında çocukluk travmalarından hiç bahsetmemiş. Belki de hasarlı bir beyin, mağdur pozisyonunda olmaktansa bilinçli şekilde kötülüğü seçiyormuş gibi görünmeyi tercih ediyordur.

Doğumumuzdan sonraki ilk beş yıl prefrontal korteksin gelişmesinde kritik öneme sahip. Beyindeki bu kısım, davranışlarımızı dürtüsellikten çıkarmamızı, kendi kendimizi düzenlememizi ve çevremizle uyumlu olmamızı sağlıyor. Kişi, eğer hayatının ilk beş yılında yoğun bir stres yaşamışsa, prefrontal korteks zarar görüyor. Bu da yeni durumlarla başa çıkma, içgüdülerini kontrol etme, toplumda kabul edilebilir bir birey olma kabiliyetini kısıtlıyor.

İnsanın düşüncelerinden sorumlu beyin bölgelerini temsil eden bir gravür, 1650

Bu kadar ciddi travmalara bile gerek yok. Açlık, yorgunluk, hastalık, uykusuzluk, hayal kırıklıkları, menstrüasyon hepsi karar mekanizmamızı etkiliyor. Bununla ilgili de güzel bir çalışma var. İsrail’de 1112 adet şartlı tahliye davası incelenmiş. Ortalama hizmet süreleri yaklaşık 22 yıl olan hakimler, günün ilk saatlerinde görülen davalarda %65 oranda şartlı salınma kararı veriyor. Bu oran öğlen saatlerine doğru neredeyse 0 noktasına kadar düşüyor. Öğle yemeğinden dönen hakimler yine %65 oranla şartlı salınma kararı veriyor. Tahmin edersiniz ki, gün sonuna doğru oran yine 0’a kadar iniyor.

Sadece açlık bile seçimlerimizde ciddi değişikliklere neden olabilirken, dış etkenlerin sayısını bir düşünün. Tam olarak neye gerçekten karar verebiliriz ki? Ama beynimiz bizimle aynı fikirde değil gibi.

“Eğer havaya atılan bir taş düşünebilseydi, yere kendi özgür iradesiyle düştüğünü söylerdi” Spinoza

Özgür irademiz olduğunu savunma eğilimindeyiz

José Manuel Rodríguez Delgado

José Delgado, Yale Üniversitesi'nde nörofizyoloji profesörü olan İspanyol bir bilim adamı. 1973 yılında bir hastasının onayını alarak beynine elektrotlar yerleştirmiş. Hasta bu elektrotların yalnızca birtakım ölçümler yapmak için takıldığını düşünüyor fakat aslında elektrotlar hastanın kontrolü olmaksızın başını sağa ya da sola çevirme hareketi yapabiliyor. Olayın ilginç yanı şu: Delgado hastanın başını uzaktan kumanda ile çevirdikten sonra hastaya “Neden başını çevirdin?” diye soruyor. Hasta her seferinde "Terliklerimi arıyorum, bir ses duydum, yatağın altına bakacaktım" gibi bir bahane buluyor.

Araştırmacı nörologlar Ammon ve Gandevia’nın da 1990’da yaptığı bir deney var. Deneklerin önüne bir düğme konuyor. Yine kafalarına bağlı elektrotlar var ve yine deney hakkında sınırlı bilgiye sahipler. Düğmeye sağ veya sol elle basmak konusunda da özgürler. Önce %60 gibi bir oranla sağ eli kullanmayı seçiyorlar. Ancak elektrotlar yoluyla deneklerden habersizce beynin sağ yarım küresi uyarılırsa, sol eli seçme oranı %80'lere kadar çıkıyor. Yine ilginç kısım şu: deney bitiminde katılımcılar ısrarla sol ellerini özgür iradeleriyle seçtiklerini iddia ediyorlar.

Yani kendi zihinsel süreçlerimizle ilgili doğrudan bilgi sahibi olduğumuz yanılgısına kapılabiliyoruz. Bazen hür irademizle hareket ettiğimizi sandığımız halde yönlendiriliyor olabiliriz. Beynin zaten boşlukları doldurma ustası olduğunu biliyoruz. Bu onun bir oyunu. Bilincin kendi özgürlük seviyesini abarttığının da kanıtı.

Oscar Wilde’ın mıknatıs hikayesi

Wilde da, özgür iradenin bir yanılsama olduğunu düşünüyordu ve bununla ilgili küçük bir hikayesi var:

“Bir zamanlar bir mıknatıs varmış ve onun yakınında demir tozları yaşarmış. Bir gün üç küçük demir tozu mıknatısı ziyaret etmek için ani bir istek duymuş ve bunun ne kadar iyi bir fikir olduğundan bahsetmeye başlamış. Yakınlardaki diğer demir tozları da konuşmaları duymuş ve onlar da aynı arzuyla dolmuş. Sonunda hepsi aynı konuyu tartışırken, farkına varmadan mıknatısa doğru hareket etmeye başlamışlar, mıknatıs orada hareketsizce yatıyormuş ve onları hiç umursamaz görünüyormuş. Sonra demir tozları bir kitle halinde sürüklenmiş ve bir anda mıknatısa sıkıca tutunmuşlar. Mıknatıs gülümsemiş, çünkü demir tozlarının kendi özgür iradeleriyle geldiklerinden hiç şüpheleri yokmuş."

The Life of Oscar Wilde by Hesketh Pearson

Spinoza’nın özgür iradesi

İçinde bu kadar çok “özgür irade” olan cümle kurup Spinoza’nın fikirlerinden bahsetmemek pek yavan olurdu. Çünkü Spinoza özgür iradeyi yeniden tanımlar ve özgürlük ile zorunluluğu karşıt kavramlar olarak yorumlamaz.

Foto kaynak: thecollector.com

Spinoza’nın tanrısı Tanrı/Doğa’dır. Onu varlığın kendisi olarak düşünebiliriz. Varlık, var olmak gibi bir zorunluğu beraberinde getirir. Vardır, çünkü var olmak dışında başka bir seçeneği yoktur. Tüm canlılar ve cansızlar onun bir parçasıdır. Her şeyin bir nedeni vardır, hiçbir şey rastgele ve belirsiz değildir. İnsan da, kuşlar da, yıldızlar da bu belirlenmişliğin içindedir ve daima etkileşim halindedir. Birbirlerinden durmaksızın etkilendikleri için özgür iradeden söz edilemez.

Biraz rahatsız edici değil mi? Peki neden böyle? Çünkü bilinçli varlıklarız. İç dünyamız tahmin edilemez olmak istiyor. Belki de bu evrimsel bir yanılgı. Sonuçta dışardan gelebilecek tehlikelere karşı öngörülebilir olmak istemeyiz. Bizi avlamanın zor olmasını isteriz. Belki de bu bir var kalım mücadelesidir. Sonuçta olan bitenin farkında olduğumuz halde üzerinde bir kontrolümüzün olmadığını düşünmek psikolojimizi yerle bir edebilirdi.

Ayrıca özgür irademiz olduğuna inanmak aynı zamanda bir umut kapısır. Gelecekteki hayalleri mümkün kılar. Başarı potansiyeli taşırız. O gün olmasa bile, eğer çok istersek bir gün mutlaka olacaktır. Buna inanmak bizi hayatta tutar.

Belki de 350 yıl önce Spinoza’nın yaptığı gibi özgür iradenin tanımını biraz esnetebiliriz. Spinoza’ya göre de insanın bir miktar özgür olması mümkündü. Yaptığımız eylemlerin sebeplerini anlayabilirsek, hepsi için mümkün olmasa da, duygularımızı keşfedebilirsek, biraz olsun tepkilerimizin farkına varabilirsek özgürleşmeden söz edilebilirdi.

Yani kendi kararlarının ne kadar farkındasın? Gelecek için planlar yapıyorsun ama onlara ne kadar uygun yaşıyorsun? Neye tepki gösterdiğini, neden tepki gösterdiğini ya da tepki göstermen gereken yerde neden donup kaldığını hiç düşünüyor musun? Düşüncelerini izliyor musun? Bazen anlayabiliyor musun?

Belki de özgür irade istediğini yapmak değildir de, yaptıklarının farkına varmaktır. Düşüncelerin akışına kapılmadan ama bir taraftan da akıntıyla savaşmadan ona tarafsız bir yerden bakmaktır. Belki de özgür olmak “anlamak”tır. Ya da en azından anlamaya çalışmaktır. Vazgeçmeden, yavaş yavaş, bebek adımlarıyla, her gün biraz daha özüne yaklaşmaktır.

12.01.25

Referanslar

The Age of Neuroelectronics, Adam Keiper, 2006

Transcranial magnetic stimulation can influence the selection of motor programmes, Ammon, K. & Gandevia, S. C., 1990

Damaged Brains and the Death Penalty, Laura Mansnerus, 2001

Maturation of the prefrontal cortex and development of the executive functions during the first five years of life, 2009

Justice is served, but more so after lunch: how food-breaks sway the decisions of judges, Ed Yong, 2011

Bir sonraki düşüncene karar verebilir misin? Hadi hızlıca bir şey deneyelim. Yarın giymek için herhangi bir kıyafet düşün. Aklına 0, 1 ya da birkaç seçenek geldi. Aklına geldi diyorum çünkü hangi giysiyi düşüneceğine karar vermedin. Öylece aklına geldi. “Peki o zaman aklıma gelecek olan şeyi ben seçeyim. Hımmm. Sıcak tutacak bir şeyler, biraz da renkli olsun bari” diye düşünseydin bu kez de bu düşünce senin seçimin değil benim yönlendirmem olacaktı. İlk yoğurdu kim mayaladı? Bu sonsuza giden bir geometrik seri.

Klasik fizikçilere göre evrende bizden bağımsız bir gerçeklik vardır. Geçmiş, şu an, gelecek… Hepsi belirlenmiş, yani deterministiktir. Biz bunu öngöremesek de anlayamasak da vardır. Dolayısıyla hiçbir bilinç düzeyi için özgür irade söz konusu olamaz. Kuantumculara göre ise gelecek belirsizdir, her şey rastlantısaldır. Hatta şu an bile eğer ortada bir gözlemci yoksa rastgeledir.

Yani biri her şeyin belirli olduğunu, diğeri ise her şeyin rastgele olduğunu söyler. Ama özgür irade ikisi de değildir. O sonucu belli bir şey ya da rastlantı anlama gelmez. Yani havaya atılan bir para yere düşerken kendi özgür iradesiyle tura gelmeye karar vermez. Ya da paranın tura geleceği zaten belliyse onu havaya atmanın ne anlamı var?

Eğer özgür irademizin temel kaynağı beynimizse ve o da her fiziki şey gibi biraz klasik fizik ve biraz da kuantum kanunlarına göre hareket ediyorsa, özgür iradeden söz edebilir miyiz? Yani evren bize, bizim de seçim yapabileceğimiz bir alan bırakıyor mu? Bu biz olmasak bile başka bir yaşam formu için ya da yapay zeka için özgür irade olabilir mi?

Tanrı ve özgür irade

Ateist felsefe, “Eğer tanrı her şeye muktedirse, neden bunca acı ve kötülüğe izin veriyor?” diye sorar. Teist felsefe de yanıtlar “Tanrı bizi sınamak ister. Bu nedenle bizlere özgür irade verebilmek için akıl almaz kötülükleri mümkün kılmıştır”. Ateist felsefe tekrar sorar “Peki ama tanrı her şeyi biliyor. Olacaklardan da haberdar. O halde benim özgür iradem nerede?”

Buradan sonra işin büyük kısmını Hristiyan tanrıbilimci Augustinus yapar. Zaman teorisini tasarlar. Buna göre zaman ve mekan yalnızca biz ölümlü varlıkların bir düşünme formudur. Fakat tanrı zamansızdır. Onun için geçmiş, şimdi ya da gelecek yoktur. O hiçbir şeyi hiçbir anda bilmez, her şeyi aynı anda ve her anda bilir.

Augustinus burada çok güçlü bir argüman sunar. Fakat daha sonra yazdığı İtiraf’lar kitabında “zamanın ne olduğunu hala bilmediğini” itiraf eder. Savı o kadar güçlüdür ki itirafı onu zayıflatmaz. Sonuç olarak Teist felsefenin temeli özgür iradeye ve Augustinus’un zaman anlayışına dayanır. Tanrının bütün olacakları bilmesi ve hatta belirlemesi, zaman teorisiyle birleştirildiğinde; evrenin deterministik olduğunu ama bizim cehaletimizin bunu kavramaya yetmediğini, ayrıca özgür iradenin de mevcut olduğunu söylemek mümkün olur. Yine de tüm bunların hepsi şüpheli.

Kaderinden kaçabilir misin?

Bağdat’ta Azrail’le karşılaşan tüccar, korkup Samara’ya kaçtığında yine Azrail’le karşılaşır. Azrail itiraf eder “Seni Bağdat’ta gördüğümde şaşırmıştım. Çünkü randevumuz bu gece Samara’daydı.”

Kaderinden kaçmakla ilgili öyküleri hemen herkes bilir. Bir kahin ya da bir rüya kahramana bir felaketi haber verir. Kahraman önlemler almaya çalışır. Kaderi yenmeye uğraşır. Ama o kadar uğraşın sonunda felaket yine onu bulur. Belki de esas uğraşıp didinirken verdiği kararlar onu bu noktaya getirmiştir. Ya da belki de o ne yaparsa yapsın bu felaket gerçekleşmenin bir yolunu bulacaktır.

Bu öyküler genel olarak şunu gösteriyor. Özgür irade de taşıması kolay bir yük değil. Bunca acının kendi yanlış kararlarımızın sonucu olarak veyahut rastgele gerçekleştiği fikri insanı o kadar rahatsız ediyor ki, “tüm bunların bir anlamı olmalı” diye düşünerek, kaderin anlaşılmaz senaryosunun figüranları olmayı kabul ediyoruz.

Basit düşünelim

Zihnimiz yaşadığımız deneyimlerden ve içinde bulunduğumuz koşullardan ayrı düşünülemez. Girdiğimiz bütün etkileşimlerden etkileniriz. Fikirlerimiz, diğer fikirlerden etkilenir. İçinde bulunduğumuz çağın, sosyo-ekonomik sınıfın, bedenin, cinsiyetin, hormonların, eğitimin ahlaki kararlarımızda ve düşünme biçimlerimizde çizdiği sınırlar vardır. Tarihimiz ve kültürümüz vardır.

1000 yıl önce soylu bir İngiliz ailesinin çocuğu olsaydık sömürgecilik ve kölelik bize hiç ahlaksızca gelmezdi. Yani çoğumuz kültürümüzden apayrı davranabilen, eşsiz kararlar verebilen, doğruyu ve haklıyı 1000 yıl öncesinden görebilen canlılar değiliz. Dolayısıyla burada özgür irade ışıl ışıl parlamıyor.

Ama bir taraftan da sadece anlık değil, günlere, aylara ve hatta yıllara yayılan kararlar veriyor, planlamalar yapıyoruz. Bir eğitim tamamlıyoruz, kariyer tasarlıyoruz, yatırımlar yapıyoruz. Bu uzun vadeli kararlar yalnızca şu an için değil, gelecekte nasıl biri olacağımıza da yön veren seçimler. Böylece üzerine düştüğümüz konularda gelişiyor, düşmediklerimizde köreliyoruz. Milyonlarca nöron ağı zayıflarken, milyonlarcası dallanıp budaklanıyor.

Kendimizi değiştirebiliyoruz, bağımlılıklarımızdan kurtulabiliyoruz, istikrarlı olabiliyoruz, yanlışlardan ders çıkarabiliyoruz, bu gelecek kararlarımızı da etkiliyor. Burada da özgür irade kesinlikle yoktur demek çok iddialı olurdu. Belki de özgür irade kendini şekillendirebilen, bunun farkında olan ve bunu açıklayabilen bir bilinç yapısı demektir?

Bu iki durumu uyumlandıran bir bakış açısı var. İlk dönem Stoacılarından Chrysippus’un keşfi.

Chrysippus’un silindiri

Eğer birisi yokuşun başında duran bir silindiri iterse aşağı doğru yuvarlanır. Fakat yuvarlanmasına sebep olan tek şey onu itmemiz değildir. Çünkü ittiğimiz şey bir küp olsaydı, köşeli doğası buna izin vermez ve yuvarlanmazdı. Yani silindirin yuvarlanmasında iki sebep vardır. İlki onu itmem, bu dışsal sebep. Yani silindirin kontrolünün olmadığı durum. İkincisi silindirin kendi şekil yapısı, silindir olma durumu. Yani silindirin iradesi. Aynı şey insan için de geçerli. Dış yönlendiriciler olsa bile, reaksiyon kişinin kendi doğasına bağlı.

Yani kontrolümüzde olmayan durumlar var. Kontrolümüzün olduğu durumlar da var. Ya da var mı? Silindir şekline kendisi mi karar verdi?

Bu konuya devam edeceğim. Ama ayrılmadan bir şey daha sormak istiyorum. Sizinle bir uçurumun kenarına gidelim. Sizi aşağı itersem, ölümünüz sizin kontrolünüzde değildir. Peki uçurumdan aşağı kendiniz atlarsanız bunun sizin hür iradenizle gerçekleştiğini kesin olarak söyleyebilir miyiz? Sizi boşluğa attığınız son adıma kadar getiren bir nedenler ağı yok mudur? Yani canına kıyan biri, birçok seçenek arasından mantıklı, sağlıklı, bilinçli değerlendirmeler yaparak mı hayatına son vermeye karar verir?

Azıcık düşünedurun ben deneylerle, yorumlarla, teorilerle geri döneceğim.

06.01.25

Referanslar

How Does Quantum Physics Affect the Free Will Debate?, Neer Singhal, 2018

St. Augustine on Time, William Alexander Hernandez, 2016

Yılın bu zamanını pek severim. Hep severdim. Hatta bir seferinde yine geleneksel Aralık alışverişi sırasında Emek “Sen geçmiş hayatında Vatikan’da Noel hazırlıklarını organize eden bir azize olmalısın” demişti. Benim de kendime “Acaba Katolik özentisi miyim?” diye sorduğum çok oldu. Sonra aklıma Nuri Bilge Ceylan’ın Kış Uykusu filmindeki o meşhur replik geldi. Hani Haluk Bilginer’in söylediği: “Yani bu insanın kendine bir dünya yaratabilme, kendini oyalayabilme yeteneği ile ilgili bir şey.”

Kış tüm toplumlar için her zaman zordu. Gün ışığından fakir, ısınmak ve beslenmek için daha çok efor sarfedilen günler, karanlık ve uzun geceler. İnsanların kışın kutlanan özel günleri bu vakti geçirebilmek, anlamlı bir şekilde değerlendirebilmek ve böylece göz açıp kapayıncaya kadar bahara kavuşabilmek için ürettiğine inanıyorum. Bunu çok insani buluyorum.

Hatırlar mısınız? Geçtiğimiz yıl Nardugan Bayramı gündem olmuştu. Bu dönemde dünya noel havasına girince toplumun bir kısmı bunun Türk ve İslam adetlerine uygun olmadığını, bir kısım da aksine bu geleneklerin Türk topluluklarında doğduğunu iddia etmişti.

Ayaz Ata ve Kar Kızı

Türkolog Murad Adji ve sümerolog Muazzez İlmiye Çığ, İslamiyet öncesi Türkler'in her yıl 21 Aralık'ta bir kış gündönümü bayramı olarak Nardugan’ı kutladığını ve bu bayramın Hristiyanlıktaki Noel yortusunun atası olduğunu öne sürmüştü.

Aktarılana göre Ayaz Ata isimli figür, Türk ve Orta Asya mitolojilerinde soğuk tanrısı. Ayaz Ata göğün altı deliğinden soğuk hava üfler ve böylece kış gelir. Kimi kültürlerde kışın soğukta ortaya çıkan ve kimsesizlere yardım eden bir evliyadır. Bir tür Noel Baba gibi düşünülebilir. Kazaklarda ise ilk karın yağması ile kutlanan Soğumbası isimli bir eğlence var. Azericedeki Şahta Ata sözcüğü de yine Ayaz Ata anlamına geliyor.

Buna karşın kimi Türkologlar İslamiyet öncesi Türklerin böyle bir bayram kutladığını gösteren bir belge olmadığını, Nardugan’ın Hıristiyanlıktan etkilenmiş Türk kökenli topluluklar tarafından kutlandığını iddia etmiş. Hala bazı Türk toplulukları Nardugan kutlanmaya devam ediyor. Bodrum’un Gündoğan beldesinde de 2010’dan beri Nardugan kutlaması yapılıyor. 21 Aralık gecesi ateş yakılıyor, Ege türküleri eşliğinde yöresel oyunlar oynanıyor.

Kolombiya'da Mum Günü

Sadece Türklerde ya da Avrupa’da değil, birçok başka yerde de kışın kutlanan bayramlar var. Örneğin Kolombiya’daki Mum Günü. Her yıl 7 Aralık’ta pencerelerde, balkonlarda, kaldırımlarda, insanların görebilecekleri her yerde mumlar yakılıyor. Yakılan her bir mum için dilek tutuluyor ya da şükrediliyor. "Natillas" adı verilen bir muhallebi ve yine bölgeye özgü bir sıcak çikolata tüketiliyor.

Natillas

Porto Riko’da "Parranda" adı verilen kış partileri var. Parranda “çılgınlık” demek. Kalabalık bir grup olabildiğince sessiz bir şekilde bir evin önünde toplanıp, coşkulu bir müzikle ev halkını uyandırıyor. Ev sahibinin ikramda bulunması ve partiyi sonraki eve taşımak için gruba katılması bir gelenek. İkramlar arasında Arroz con Dulce adı verilen yöreye özgü bir tür sütlaç ve coquito var. Bu geleneğin aile ve arkadaşlık bağlarını güçlendirdiğine inanıyorlar.

Arroz con Dulce

Ekvador'da yeni yıl arifesinde, eski yılın yakılması anlamına gelen "Quemar el Año Viejo" isimli bir gelenek var. Yakılan şey geçmiş yılın başarısızlığını temsil eden bir kukla veya sevilmeyen bir siyasi figür olabilir. Başarısızlıklarla ilgili yazılan bir not kuklaya iliştiriliyor ve sonra ateşe veriliyor. Bu gelenek ile önceki yılın pişmanlıklarını ve hayal kırıklıklarını yok ettiklerini düşünüyorlar.

Ekvator'da Quemar el Año Viejo geleneği

Rusya'da yeni yılda iki farklı kutlama var. Biri Gregoryen takvimine göre 31 Aralık’ta büyük partiler ve havai fişek gösterileri ile kutlanan "Yeni Yıl". Diğeri de Gregoryen takvim benimsenmeden önce kullanılan Jülyen takvim 13 gün geride kaldığından, 14 Ocak'ta kutlanan “Eski Yeni Yıl”. Genellikle aileleriyle geçiriyorlar. Bugün aynı zamanda Ded Moroz'un (Ayaz Ata) hediyeleri dağıtmak için torunu Snegurochka (Kar Kızı) ile birlikte çocukları ziyaret ettiği gün. Süslenen ağaçlara Noel ağacı yerine Novogodnaya Yolka diyorlar.

Çin’de kışın birden fazla bayram kutlanıyor. İlki, Çin takviminde 12. ayının 8. günü kutlanan Laba Festivali. “La” 12. ayın adı ve “ba” sekiz anlamına geliyor. Laba Festivali sırasında insanlar -bizim aşuremize benzer- pirinç, fasulye, fıstık, kuru meyve, lotus çekirdeği gibi malzemelerden oluşan Laba lapası yiyor.

Çin'de Laba lapası festivali

Yine Çin takvimine göre 12. ayın 23. günü Küçük Yeni Yıl’ın başlangıcı. İnsanlar evlerini temizlemeye ve yeni yıl alışverişi yapmaya başlıyor. Kış sonu ise Çin Yeni yılının başlangıcı, Bahar festivali olarak da geçiyor. Çünkü aynı zamanda baharın başlangıcı. Küçük Yeni Yıl ile Çin Yeni Yılı arasında farklı tanrılara tapılsa da ana temalar aynı: geçmişe veda, yeni yılı karşılama, tanrılara ve atalara tapınma, sağlık ve bereket dileme.

Japonya’da yılbaşı gecesi yılın en büyük kış kutlaması. Japonlar parti ve büyük geçit törenleri yerine, genellikle evde yemek pişiriyor, pirinç keki yapıyor, evi temizliyor ve aileleriyle oyunlar oynuyor.

Toshikoshi Soba

Osechi

Yapılan yemekler arasında yeni yıl için iyi şans getirdiğine inanılan “toshikoshi soba” isimli bir erişte, ayrıca deniz ürünleri, jambon, yumurta, sebzeler, siyah fasulye gibi ürünlerin azar azar bulunduğu bir yiyecek kutusu olan “osechi” yer alıyor. Tüm malzemelerin iyi şans, iyi sağlık ve uzun ömür getirme gibi özel anlamları var. Gece yarısı Budist tapınaklarında, yeni yılda daha huzurlu bir zihne kavuşabilmek adına, 108 dünyevi arzudan kurtulmak için 108 kez çan çalınıyor.

Budist tapınağında 108 kez çan çalan rahip - Joya no Kane geleneği

Avrupa’dan pek bahsetmedim. Az çok o taraflara hakimiz. So sorry Jesus. Sonuç olarak insanlığın büyük kısmı geçmişte yaptığı hataları unutmak, kendilerini affetmek, yeni yılı yeni bir başlangıç olarak kabul etmek, elindeki nimetlere şükretmek, sağlık, bereket ve huzur dilemek, kolay bir kış geçirmek, verimli bir bahara erişmek, aileleriyle ve arkadaşlarıyla bağlarını güçlendirmek, yani anlamlı bir şeyler yapmak istemiş.

Ben de her yıl yaptığım gibi zencefilli kurabiye için gereken malzemeleri aldım. Akşamları sıcak çikolata yapıp içine marşmelov atıyorum. Nar likörü serin ve karanlık bir dolapta bekliyor. Ara ara çalkalıyorum. Evdeki kar kürelerine, yanıp sönen ışıklara, parlak kırmızı paketlerindeki çikolatalara gidip gelip bakıyorum, içim açılıyor. Sıcak şarap için portakal ve ayva buz dolabında. Bazı akşamlar orgun başına gidip Jingle Bells çalıyorum. Zaten bir tek onu çalmayı biliyorum.

Kış benim için yazdan önce çekilmesi gereken bir cefaydı. Artık anlıyorum ve tadını çıkarıyorum. Sonuçta ben zor bir dönemi atlatırken, yaşama karşı heyecanını taze tutmak isteyen sıradan insanlardan biriyim. Kendimi oyalayabilme yeteneğim ile gurur duyuyorum.  

Yine Kış uykusundaki replikten devam etmek isterim:

“Sıkılmak ne demekmiş? Sıkılmak için hiç vaktim olmadı benim. Ayrıca sıkılmak denen duygunun son derece lüks olduğunu düşünüyorum. Sen sıkılıyorsun çünkü hiçbir şey yapmadan öyle süzülüp duruyorsun güzelim.”

Sıkılma güzelim güzel şarkılar var. Portakal, tarçın, zencefil, karanfil kokuları var. Yağmur yağarsa şemsiye var. Poyraz çıkarsa güneyde oturacak yer var. Gülecek epeyce malzeme var. İçecek sıcak bir şeyler de var. Üstelik belki de birinin sana küçük bir hediyesi var.

İtiraf edin. Onu diğer duygularınızdan ayırdınız. En tepeye kayırdınız. Eğer her şeyi doğru yaparsanız zamanla ulaşacaktınız. Sonra gökten 3 elma düşecekti ve sonsuza kadar sürecekti. Bir şekilde inandınız. Uğruna savaştınız. Ama umduğunuz kadar da kuvvetli olmadı. Hayatın sıradanlığından çıkış biletinizdi. Hep çıkmak istediniz ama başkalarının trenine bindiniz.

The Bacchanal of the Andrians by Titian, 1526

Burada sadece olumlu duygular için yaşıyoruz. Evrenin işleyişinde de bu var. Her şey olduğundan daha iyi hale gelmeye çalışıyor. Haftalarca yanan ormanlarda bitkiler zamanla filizleniyor, yaralar iyileşiyor, yaslar zamanla diniyor. İyi hissetmeye, uzun süreli bir mutluluk haline kavuşup bunu bir daha hiç kaybetmeyecek bir istikrara oturmaya uğraşıyoruz.

Firuze kaşlarını mutlu olmak için alıyor. Hikmet bench press'te 100 kilo basıyor. Neslihan spotify’da 90’lar pop listesi hazırlıyor. Osman steam’de yıl sonu indirimlerini bekliyor. Zeliha doktora tezini yetiştirebilmek için aylardır doğru düzgün uyku uyumadı. Selim’in bir gözü hep borsadaki kağıtlarında. Veli kimse ona bakmazken burnunu karıştırıyor. Öykü o elim hadisenin hemen akabinde kafa dağıtmak için tatile çıktı. Hepsi bir parça mutluluk bulmak için. O geçici an için.

The Happy Family by Jan Steen, 1668

Peki mutluluğun en iyi duygu olduğuna kim karar verdi? Hangi kitapta yazıyor? Kitab-ı mukaddes? Türlerin Kökeni? Kapital?

Tüm hücrelerin en güvenli ve istikrarlı haline ulaşmaya çalışmasını anlıyorum. Mutlu olmak istememiz doğal bir yönelim olabilir. Ama bir şey sırf doğamızda var diye bu onun doğru ve ahlaklı olduğu anlamına gelmez. Üstelik geçici bir duyguyu zorunluluk gibi pazarlayan dünya ahlaksız olabilir.

In the Time of Harmony by Paul Signac, 1895

Sosyal biri olursan, herkes seni severse, bir sevgilin olursa, fikirlerin toplumun değer yargılarıyla çelişmezse, tanrının buyruklarını yerine getirirsen, fazla mesai için gönüllü olursan, hiç hasta olmazsan, reformer pilates yaparsan, güzel, bakımlı ve zayıf olursan, ailenin öğrettiği ahlak kurallarını itiraz etmeden uygularsan, çok çalışırsan, -şimdi tam zamanı- bir de çocuk doğurursan mutlu olursun.

Peki neden mutluluğu aradığını, onu nerede bulacağını, diğerlerinin adımlarını takip etmeden kendi yolundan nasıl gideceğini kaç kişi etraflıca düşünüyor? Nihai hedefimize mutluymuş gibi yapan ya da mutluluk kisvesi altında sürekli birtakım hazların peşinde koşan topluma ayak uydurarak mı ulaşacağız?

Dancing Nymphs by Paul Émile Chabas, 1899

Mutluluk ışıl ışıl bir bandrolle raflarda parlarken; başarısızlık, yalnızlık, öfke, hüsran ve hüzün gibi duygular negatif koduyla etiketlediği için, acı veren bir hadisenin hemen akabinde, daha iyi hissetmek için, mutsuz görünmemek için, toplumun çıbanı olmamak için soytarılık yapmaya zorlanıyoruz. Böylece ne mutluluğun ne de mutsuzluğun altını dolduramıyoruz. Duygu skalası daralıyor. Onları ifade edecek fazla kelimeye gerek kalmıyor. Sonuçta melankolizm sanatçılar dışında kimsenin işine yaramaz değil mi?

Yok öyle bir dünya arkadaşlar, çok mutsuz olacağız. Karnımızda bir yumrukla, dilimiz damağımız kupkuru, zorlu konular konuşacağız. Çok sevdiğimiz insanlarla yollarımız ayrılacak. Ağlamaktan helak olduğumuz cenazeler kalkacak. Malımız mülkümüz yerle yeksan olacak. Anamızdan emdiğimiz süt burnumuzdan gelecek. Perişan olacağız.

La Joie de vivre (The joy of living) by Henri Matisse, 1906

Sonra toparlanacağız ama tekrar dağılmak üzere. Bu kez ikisinin de mümkün olduğunu bilerek. Güleceğiz, tekrar ağlamak üzere ve sonra tekrar güleceğiz. Böylece yaşamımızın bir değeri olacak. Birbirimize üzerinde gerçeklerin yazdığı pankartlar göstererek, hayatı bütün verdikleriyle taşıyacağız.

Avrupa orta çağ karanlığını yaşamasaydı bugün aydınlık olamazdı. Fransız ihtilalinde dökülen kanlar, sınıflar arası keskin çizgileri dağıttı. Amerikan iç savaşı yaşanmasaydı belki de kölelik yok olmayacaktı. Hiroşima’nın acılarına göğüs germiş bir Japonya’yı şimdi ne yıkabilir?

Joie De Vivire by Pablo Picasso, 1946 (Açıkça Henri Matisse'in eserinin bir parodisidir.)

Bedeli ödenmemiş her şey insanın üzerine bol geliyor. Dürüstçe geçilmemiş sınav, hakkıyla oturulmamış makam, sevilmemiş sevgili, çatışmadan barışmak, aksini bilmediğimiz mutluluk. Mutsuzluğunu gönlünce yaşayamayan biri mutluluğunun değerini anlayabilir mi? İnsanın bir şeyi sevmesi için anlaması gerekmiyor belki. Ama anladığında taşıyabiliyor onu, savunabiliyor, sakınabiliyor.

Bütün bu tantana canımız yanmadan mutluluğu hak etmediğimiz anlamına gelmiyor. Onu reddedelim, ondan kaçalım demeye çalışmıyorum. Yakalayınca misafir edin tabi. Bir kahve için, sohbet edin. Ama hayat uzun ve kusurlu, mutluluk geldiği gibi gidebilir. Tamamlanmış hissetmek, halinden memnun olmak bir kabiliyettir ve günlük hazların onunla bir ilgisi yoktur. Bunu bilin.

The joy of life by Francois Douglas Girard, 2020

Yani olumlu duyguları aramakta bir sıkıntı görmüyorum. Ama sahte bir mutluluk maskesi yerine dürüst bir öfkeyi taşımayı yeğlerim. Kimse kusura bakmasın. Üzülürsem yüzüm düşer. Başarısız olmuşsam başarısız olmuşumdur. Sinirlenince sinirlenirim. Yalnızlık tek başınadır. Bir hayal kırıklığı, bir hayal kırıklığıdır. İrili ufaklı binlerce ıstırap var hayatta. Aynı zamanda binlerce saadet de var. Buna karşın hepsini yaşayan 8 milyar insanız. Bütün cephelerde kaybedemeyiz. Bütün cephelerde kazanamayız.

Şimdi gökten 3 elmanın düştüğü ana geldik. Biri bana. Biri size. Biri de nasıl yaşayacağımıza karar vermek için toplantılar yapıp düzenekler kuranlara. Onlar elmanın genetiğiyle oynayıp hiç kurtlanmayan pasparlak hediye paketlerine dönüştürmeden önce siz kendi organik elmanızı yiyin. Çürütmeyin. Aman diyim.

Home Sweet Home by Dianne Dengel

Nazım Hikmet “Saman Sarısı” şiirinde dostu Abidin Dino’ya “Sen mutluluğun resmini yapabilir misin Abidin?" diye sorar. Abidin Dino’nun bu soruya karşılık yukarıdaki eseri boyadığı, isminin de “Mutluluğun resmi” olduğu iddia edilir. Maalesef Abidin Dino mutluluğun resmini hiç çizmemiştir. Şair Bahattin Gemici, bu olaydan yıllar sonra "Abidin Dino’nun Nazım’a bir yanıtı olmalı" diye düşünür ve “Mutluluğun Resmi” şiirini yazar.

Bazen tadım kaçık olur, sebepsiz yere. Bazen de öfkeli olurum nedensiz. Aslında tabii ki vardır bir sebebi de anlayamam. Bu aralar çok moda oldu diye söylüyorum, erkekler merak buyurmasın, periyoduma ne kadar süre kaldığını da hesap ederim evet. Ama bulamam işte. Düşünürüm, taşınırım, ne olmuştu? Bir şeyi mi yanlış yapmıştım? Başka biri mi bir şeyi yanlış yapmıştı? Mutlak doğru var mıydı? Cevapsız sorular. Yok. Bulamam. Bulamadıkça tadım daha da kaçar.

Sen hala tanıyamadın mı kendini Cemreciğim? Neyin neyden kaynaklandığını bilmiyor musun? Kendi duygularını mı anlayamıyorsun daha? Ohooo. Ne yapacağız biz senle? Hani 30’larda kendini tanıyacaktın da 40’larda keyfine bakacaktın? Carl Gustav Jung Beyciğim “Hayat 40 yaşında başlar. O zamana kadar sadece araştırma yaparsın” demişti hani. Şu hayat bir türlü başlayamıyordu. Tamam onu anlamıştık da, artık araştırmalar da sonuç vermiyordu. 

Durumun neyden kaynaklandığını bilememe halinde bulunurken, durdum düşündüm. Dedim ki “Benim ruh halim bir mühendislik harikası mı? Yoo. Benim ruh halim 93 harbi mi? Değil. Ben Pavlov’un köpeği miyim? Bildiğim kadarıyla hayır.” E o zaman neden sebepleri ve sonuçları bu kadar önemli ki? Hayat öyle bir şey değil. Sen istiyorsun ki her şey birbiri ile bağlantılı olsun. Her sebepten bir sonuç çıksın veyahut her sonucun bir sebebi olsun. Ama bazı şeyler öyle değil işte. Bazı şeyler sadece böyle. Çünkü sadece böyle.

Bana neden soğuk davrandı acaba? Tanışma yıldönümümüzü neden unuttu? Daha yemek saati gelmeden neden acıktım? Bacağımın burası neden morardı? Neden dün sabah alarmı duymadık? En sevdiğim kitabı neden kaybettim? Neden taa tarım devriminden beri erkekler kadınlardan daha değerli? Evren neden büyük patladı? Neden genişliyor? Hayatın anlamı ne? Babam böyle pasta yapmayı nerden öğrendi?

Tamam kabul. Elbette bunların sebebi olabilir. Apaçık olmayan bir şey önce metafiziktir. Sonra çok zeki insanlar gelip onu mantık çerçevesine oturtur. O da fizik olur. Ama özellikle kendinizi bir sebep sonuç ilişkisini çözmeye adamadıysanız, mecburen birilerinin onu bulmasını beklersiniz. Ben de kendimi anlayamadığımda, kendimin bir gün gelip meseleyi çözmesi için ona fırsat tanırım. Ama boş durmam. İnsan bekleme halindeyken hayatı tam manasıyla yaşayamıyor çünkü.

DJ Ercik Kral’ın efsane ayarını izlerim bir kere. Oldukça rahatlatıcıdır. Çünkü birileri küfrü kesinlikle hak etmiştir. Bu ben bile olabilirim. Hava buz gibi de olsa uzun bir sahil yürüyüşü yaparız mesela. Sonuçta hayat sadece bahar aylarını sevmek için çok kısa. Emek son dungeon’da düşürdüğü efsanevi item’in bütün özelliklerini heyecanla anlatır. Mevsimine göre mercimek çorbası, sıcak çikolata, koruk suyu, soğuk bira iş görür. Bir süre sonra her şey yoluna girmese bile denge haline yaklaşır. Zamanla.

Sebebi bilmemek kendimi tanımadığımı göstermez. Kendime misafirperver davranmaksa, yaklaştığımı gösterir. Bu arada önemli şeyler oluyor. Mesela artık mevsimleri kayırmadan sevebiliyorum. Çok daha az şikayet ediyorum. Bütün hafta giydiğim giysiler pufun üstünde darmadağın dururken, The Witcher oynamak gibi çok daha ciddi işlere öncelik verebiliyorum. Ayvalık’ın en iyi saat tamircisini, terzisini, gümüş ustasını, ayakkabı tamircisini tanıyorum. Kokoreç lezzetli geliyor artık. Bunlar zamanla oluyor. Her şey zamanla oluyor.

Evet tadım kaçar. Ama bazen. Cıvıldıyorum bazen. Bazen güzelim. Tipsizim bazen. Bazen deliye dönerim. Çok sevimli de olabilirim. Huysuzum, neşeliyim. Bazen zihnim açık olur, zehir gibiyim. Bazen kafam karışır. Tam bir alık da olabilirim. Bazen sebebini bilirim. Bazen bilemem. Tüm durumların değişkenliği ve tüm olayların geçiciliğinde kendime “Artık asla böyle olmayacaksın. Sen şöyle olacaksın!” diyemem. Kendim buna inanmaz. “Sen böyle misin? Tamam o zaman bir bakalım sen nasıl bir şeymişsin?” derim. En azından demeliyim.

Bonus olarak:

Star Trek dizisinde kurgusal bir karakter olan Jean-Luc Picard’ın yüreklere su serpen bir sözü var.

“Hiçbir hata yapmadığın halde de kaybedebilirsin. Bu bir zayıflık değildir. Bu hayattır.”

Al şimdi bunu kalbinin en kırık yerine yapıştır. Hadi eyvallah.

Azılı bir feminist olarak, gün gelip de erkek haklarını savunacağımı ben de tahmin etmemiştim açıkçası. Ama oldu. Toplumsal cinsiyet rollerinin yalnızca kadınlara değil, erkeklere de hayatı zindan ettiğini artık anlıyorum. Ama müsaade varsa önce biraz filmi geri sarmak istiyorum.

Ursula K. Le Guin’in “Karanlığın sol eli” romanı müthiş bir fikri ele alır. Dünyamıza benzeyen Kış adlı bir gezegenin çift cinsiyetli sakinleri yılın belli dönemlerinde o anki hormonal değişikliklerine göre kadın ya da erkek cinsiyetine sahip olabilir. Böylece kişilerin cinsiyetleri, onlara toplumda bir avantaj ya da dezavantaj sağlamaz; bir cinsiyet başka bir cinsiyet üzerinde tahakküm kuramaz. Çünkü zaten hepsi hem erkek hem de kadın olmanın ne demek olduğunu bilir.

Kış gezegeninde daha önce hiçbir savaş yaşanmamıştır. Güç, cesaret, cazibe, nezaket, gözyaşı, ekonomik özgürlük, tembellik hakkı, sorumluluk, sorumsuzluk kavramları, kadın ya da erkeğe değil, insana aittir. Burada yazar, toplumsal cinsiyet rolleri olmadığında, dünyamızın nasıl bir yer olabileceğini düşünmemizi ister.

Norah Vincent, Yazar

Bizim dünyamızda da hayatının bir dönemini erkek olarak yaşayan bir kadın var. Norah Vincent. ABD’li bir kadın hakları aktivisti ve yazar. Vincent, tüm hayatı boyunca erkeklerin toplum içinde daha ayrıcalıklı olduğunu, kadınların toplumsal rolleri altında ezildiğini savunuyor. Bir gece sadece eğlence olsun diye erkek kılığına girip dışarı çıkıyor, her gün kadın olarak korkuyla yürüdüğü karanlık bir sokakta, erkek olarak rahatça yürüdüğünü fark edince, bir süre erkek kılığına girip dünyayı onların gözünden görmek istiyor.

Bu durumu kitabında şöyle anlatıyor:

"Kadın olarak bu sokaklarda görünmez bir şekilde yürüyemezdiniz. Orada bekleyen erkekler için bir arzu nesnesiydiniz. O kadar da güzel olmasanız bile erkekler sizi cadde boyunca gözleriyle takip ederdi. Eğer orada yaşayan bir kadınsanız, yere bakarak yürümeye alışırdınız çünkü bu konuda yapabileceğiniz hiçbir şey yoktu. Ama bu sefer bakmadılar. Aksine başka yöne baktılar. Gösterdikleri bu saygı hayret vericiydi."

Görünümü oldukça maskülen olduğundan, fiziki olarak erkek gibi görünmekte bir sorun yaşamıyor Vincent. Bir önceki gün Norah’ken, bir sonraki gün Ned oluveriyor. Fakat duygusal olarak işler hiç de iyi gitmiyor. Kadınların ve hatta genel olarak toplumun büründüğü erkek karaktere karşı umursamazlığı, sevgisizliği ve acımasızlığı onda büyük bir hayal kırıklığına neden oluyor.

Sonrasında konu ile ilgili 2006 yılında “Self-Made Man: One Woman's Year Disguised as a Man” kitabını yayınlıyor. 2022 yılında da yaşadığı ağır depresyon sonrasında ötenazi yoluyla intihar ediyor. Bu durum kitabı boostlamak için bir avantaj olarak görülünce, basında “erkek olmanın yükünü kaldıramadı ve intihar etti” manşetleriyle yer buluyor. Kitap 2023 yılında “Sözde Adam - Erkek Kılığındaki Bir Yılım” ismiyle Türkçe olarak yayınlanıyor.

Hayatı boyunca dönem dönem ağır depresyonlar yaşamış bir kadın Vincent. Bu deneyin de dengesini bozduğu aşikâr. Fakat deneyi bitirmesiyle, intihar etmesi arasında neredeyse 20 yıl var. Yani erkekliğin ağırlığı altında ezilmekten ziyade, mütereddit psikolojik bir karmaşaya sürüklenmiş. Kadın fizyolojisiyle doğmuş ve kadın psikolojisiyle büyümüş birinin, bir yılı aşkın süreyi erkek olarak geçirmesi onda bir yabancılaşmaya neden olmuş. Benzer bir deney, bir erkeğe de benzer travmalar yaşatabilirdi. Ama konumuz bu değil.

Vincent deneyde kaldığı süre boyunca -durum zihinsel bocalamalara dönüşmeden önce- önemli gözlemler yapabiliyor. Bir kadın toplumda ne kadar dikkat çekebiliyorsa, Ned de o kadar görünmez oluyor. Hoşlandığı kadınlar ona yüz vermiyor, arkadaşlık kurduğu erkekler duygularıyla ilgilenmiyor, iş yerinde destek bulamıyor, yardıma ihtiyaç duyduğunda kimse gelmiyor. Çünkü o erkek. Çünkü o güçlü. Çünkü sorunlarını tek başına çözmeli.

Erkeklerin üzerindeki “güçlü olma” baskısına, toplumun ağır beklentilerine, kalıp yargılarına, kırgınlıklarını ve zaaflarını gizlemek zorunda bırakılmalarına; fakat bunun karşılığında ilgi ve sevgi görmediklerine, hatta yok sayıldıklarına şahit oluyor.

Biliyorum özellikle Türkiye’de hala bunları konuşabilecek modern düzlemde değiliz. Bir cinsiyetin mensupları katledilirken, tecavüze uğrarken, şiddete maruz kalırken, diğer cinsin "Bana kimse destek olmadı, hep güçlü görünmek zorundaydım, kadınlar beni hep reddetti" demesi ciddiye alınacak bir sorun gibi görünmüyor. Fakat burada birbirinin ıstıraplarına neden olan, iki yüzlü, çözümsüz bir döngü var. Ve bu düzeni kadın-erkek fark etmeksizin hepimiz yarattık. Sonra biraz toprağı kazdılar. Biri takım elbise giydi. Hakim “ağır tahrik” dedi.

Kadın bedeni üzerinde kurulan güzellik baskısı, erkeğin cebi üzerinde kurulan maddi baskıyla besleniyor. Kadına yönelik cinsel taciz, erkeğin ilgiden ve sevgiden yoksun bırakılmasıyla, dışlanmasıyla besleniyor. Fiziksel şiddet, onun kendini sözlü olarak ifade edememesi, etse de duyulmaması ile besleniyor. Kadının ev işleri girdabında kaybolması, erkeğin erkeklik vazifesi olarak görülen sorumluluklarıyla besleniyor.

Musluğu tamir edemeyen erkek mi olur? Sünepe. Erkek dediğin yemek mi seçer? Muhallebi çocuğu. Çalışmayan adam mı olur? Pısırık. Evi olmayanla evlenilir mi? Çulsuz. Pırlata takmadan evlilik teklif edilir mi? Öküz. Yanında yürüdüğün kadına laf atıyorlar. Godoş. Karının sözünden çıkmıyorsun. Kılıbık.

Beyaz eşyası, bohçası, çiçeği, çukulatası, davulcuya, zurnacıya, berbere, fotoğrafçıya, düğün konvoyunun önüne atlayan çocuklara harçlığı, balayı, her özel gününde hediyesi, kutlaması, o ikinci otomobilin kredisi, barışma hediyesi, çocuğun okul taksidi, özel hocası, çello kursunun ücreti, getirmesi, götürmesi, bu yıl tatile neresi derkeeeen… adam öldü. Dağılın hanımlar.

Tüm bunları koşulsuz yerine getirmesi beklenen erkeğin evinde kendine ait bir alanı, hatta kendi özgür seçimiyle oturacak bir koltuğu bile olmuyor. Çoğunlukla evin bütün alanları kadına ait. Onun prize takılı kalmış şarj aletine, lavabonun kenarındaki bir kıl tanesine, yamuk bırakılmış bir çift terliğine, kalktığı yerde sırtının izi kalmış yastığa, ayaklarını uzattığı sehpaya bile tahammül edilemiyor. Sonra da tuvalette uzun süre kalıyor diye eleştiriliyor. E bu adama oturacak yer bırakmadın. Bir tane çerçeveyi bile bu adama seçtirtmedin, sonra tozunu almadı diye kızıyorsun.

Kendine yer bulamayan, işsiz kalmaya hakkı olmayan, aile üyelerinin güvenliklerinden daima sorumlu olacak olan, haksızlığa uğradığında kırgınlığını gösteremeyen, yardım isteyemeyen, ağlayamayan, şöyle koyverip özgürce hüngür hüngür ağlayamayan erkeğin yerine kim ağlıyor? Bu sistem hepimiz için sorunlu.

Yani evet. Erkek olmak da zor zanaat. Henüz ciddiye alınacak bir örgütlenmeleri olmasa da, şüphesiz ki hakları var.

*Az önce Emek ne yazdığımı sorduğunda ona “erkek hakları hakkında bir şeyler” dedim. “Erkek hakları derken? Ne demek istiyorsun yani?” gibi bir tepki verdi. Sanırım farkında da değiller.

Pamela Spence, Şarkıcı

Son olarak kendini yalnız ve yorgun hisseden tüm erkeklere metanet diliyor, Pamela ablamın sözleriyle bitiriyorum: "erkek olmak, aman canım, çok şeyler ister; mertliği ve sertliği hep kendisi eyler."