Café Federal

N’O mundo de onte. Memorias dun europeo, unha deliciosa obra autobiográfica escrita ao comezo da Segunda Guerra Mundial e publicada postumamente en 1942, Stefan Zweig relata o impresionado que quedou cando coñeceu a Theodor Herzl en 1901. A admiración debeu de ser mutua, porque o propio Herzl recoñeceu o potencial literario de Zweig, a quen promocionou. Zweig, agradecido, redactou, n’O mundo de onte, un fermoso retrato de Herzl, sen dúbida o máis célebre dos primeiros sionistas.

Foi a comezos de 1895, o día en que asistiu en París ao acto de degradación do capitán Alfred Dreyfus, cando a vida do xornalista Herzl deu un xiro radical. Sabía que o militar era inocente e que aquela inxustiza se debía exclusivamente ao feito de que era xudeu. Naquel momento terríbel para o seu orgullo, Herzl deuse de conta de que a esperanza posta na tolerancia non tiña fundamento e de que a separación entre xudeus e cristiáns era inevitábel e debía, xa que logo, levarse até as últimas consecuencias, é dicir, até a creación dunha patria para os xudeus.

Un ano despois, en 1896, Herzl deixou constancia, n’O Estado dos xudeus. Proposta para unha solución moderna da cuestión xudía, de que o antisemitismo non só non perdía intensidade, senón que estaba a medrar. Xa non se trataba do odio relixioso aos xudeus propio da Idade Media, senón dunha resposta a unha nova cuestión de poder: había que deixar que os xudeus dominasen as clases medias nunha sociedade en que xa non existían as leis inhumanas contra eles? Era frecuente que fosen cidadáns exemplares, pero non querían renunciar á súa personalidade como pobo –nunca se deixaran asimilar por completo–, e nas súas patrias seguían a ser vistos como estraños e eran a miúdo perseguidos.

Herzl intuíu que os xudeus xamais deixarían de ser agredidos. Terían, polo tanto, que buscar unha solución: unha patria –na Arxentina ou, mellor, en Palestina– onde poderen fundar unha república aristocrática, unha democracia limitada que excluiría para sempre a posibilidade dunha nova diáspora. Sería un Estado onde habería liberdade relixiosa e separación estrita entre política e relixión. Tamén sería un Estado neutral. En canto á lingua oficial, o hebreo quedaba descartado porque xa non se falaba. Habería que acudir, polo tanto, ao modelo do federalismo lingüístico suízo. O símbolo do Estado dos xudeus sería unha bandeira branca con sete estrelas douradas.

Cando apareceu o opúsculo de Herzl con este plan pensado para acabar co antisemitismo, Zweig era un alumno do bacharelato, pero catro décadas despois aínda lembraría a sorpresa e o enfado dos círculos burgueses xudeus de Viena, que non entendían a necesidade de abandonar o seu país, onde non estaban en absoluto discriminados. Aos xudeus íalles moi ben e, de feito, terían un destacadísimo papel no período de entreguerras.

Zweig observou que a ambición principal dos criados na cultura xudía era a apaixonada adaptación ao país onde vivían, que constituía unha evidente medida de seguridade e respondía á necesidade de atoparen un fogar. Para iso acadou unha importancia central o crecemento intelectual e artístico da burguesía xudía, quizais como un intento de liberarse das estreitezas do gueto e de acceder á universalidade. O brillo que chegou a acadar Viena non pode en absoluto explicarse sen a achega dos xudeus. Pero, paradoxalmente, tanto a anterior centralidade das aspiracións materiais como esta nova propensión á excelencia cultural resultáronlles fatais.

A Zweig non se lle escapou o difíciles que eran de implementar as ideas de Herzl. O pobo xudeu era moi dispar, estaba repartido entre moitos países, con múltiples identidades relixiosas, ideolóxicas e lingüísticas, e resistíase a deixarse dirixir por unha autoridade única. Herzl tivo que enfrontarse ás máis diversas críticas, como a do seu descoñecemento da cultura xudía. Zweig nunca se uniu ao movemento sionista, polo cal sentía curiosidade pero que lle parecía demasiado conflitivo e indisciplinado. Polo visto, só puido presentir a forza do sionismo cando Herzl morreu e o enterro se converteu nunha peregrinación de miles de xudeus de todas as partes: “por primeira vez puiden apreciar canta paixón e esperanza deitara no mundo aquel único ser humano solitario coa forza do seu pensamento”.

Referencias:

Herzl, Theodor, Der Judenstaat. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage, Zürich, Random House / Manesse, 2010.

Nas eleccións ao Parlamento de Galicia do 1 de marzo de 2009, a esquerda formada polo PSdeG-PSOE e o BNG superou os 795.000 votos (o 47%) e o PP os 789.000 (o 46,7%). Por obra e graza do noso sistema electoral, que é moi proporcional, segundo algún experto, o PP obtivo a maioría absoluta de escanos. Houbo daquela moitos votantes que, decepcionados, cansos e enfadados, reclamaron nos medios de comunicación e nas redes sociais que as dúas grandes formacións da esquerda fixesen o imprescindíbel esforzo de montar, non xa unha confluencia orgánica –ao parecer, por completo inimaxinábel por mor das disque abismais diferenzas das respectivas culturas políticas–, senón polo menos unha plataforma electoral que amosase ante a cidadanía as afinidades ideolóxicas e programáticas e mais as complicidades persoais que puidesen facerlle fronte á formidábel maquinaria do extraordinariamente ben implantado e disciplinado partido conservador. Nada daquilo sucedeu, por suposto.

De feito, o campo da esquerda aínda se fragmentou e debilitou máis coas interminábeis liortas no seo do PSdeG-PSOE e tras a asemblea nacional do BNG de xaneiro de 2012, que supuxo a saída da fronte de varios partidos e correntes. Nas seguintes eleccións, o 21 de outubro de 2012, o PP perdeu algo máis de 128.000 votos, menos que a esquerda formada por PSdeG-PSOE, AGE e BNG, que perderon algo máis de 150.000 respecto dos obtidos en 2009 polo PSdeG-PSOE e o BNG. Así, co 45,8% dos votos, o PP aumentou o seu número de escanos e revalidou a súa maioría absoluta fronte a unha oposición que ficou, en conxunto, co 44,63% dos votos. O 20 de decembro de 2015, nas penúltimas eleccións ao Congreso dos Deputados e ao Senado, as principais forzas da esquerda de Galiza –En Marea, PsdeG-PSOE e BNG– recolleron algo máis de 831.000 votos, mentres a dereita –PP e Ciudadanos– superaban lixeiramente os 758.000. Porén, só seis meses despois, o 26 de xuño, a dereita volveu colocarse por diante: algo máis de 777.000 votos fronte a algo máis de 734.000.

Deste relato poderiamos deducir que o electorado galego pivota entre a esquerda e a dereita con certa facilidade. Pero non é exactamente así, porque nas dúas eleccións autonómicas mencionadas –as de 2009 e 2012– omitimos contabilizar os votos obtidos por UPyD, dado que este partido, hoxe desprazado por Ciudadanos, non obtivo representación parlamentaria. Porén, se sumamos os votos de PP e UPyD en ambos comicios, resulta que tamén nos de 2009 gañaría a dereita, con máis de 813.000. Con outras palabras: nas catro últimas eleccións autonómicas e estatais celebradas en Galiza, correspondentes ao período 2009-2016, a dereita sempre obtivo máis votos que a esquerda agás en 2015. Centrándonos nas eleccións autonómicas, oito das nove que houbo entre 1981 e 2012 foron gañadas en número de votos pola dereita. A excepción foi a de 2005, que daría lugar ao goberno PSdeG-BNG presidido por Emilio Pérez Touriño. Tendo en conta a perspectiva da nosa historia democrática, parece bastante obvio afirmar que Galiza é un país claramente de dereitas. Ou non tan claramente?

Nas enquisas en que o CIS pregunta pola autolocalización ideolóxica (nunha escala onde 1 se corresponde coa extrema esquerda e 10 coa extrema dereita), aproximadamente un terzo dos galegos sitúase no espazo do centro (entre 4 e 6), mentres aproximadamente outro terzo se reparte entre o centroesquerda e o centrodereita. Cabe deducir pois que os galegos se consideran a si mesmos de perfil moi moderado. Porén, como vimos, adoitan votar maioritariamente a partidos de dereitas. Como explicarmos este fenómeno? Para empezar, os resultados das enquisas de autolocalización ideolóxica sempre están lixeiramente escorados cara á esquerda, porque, como probabelmente non se vexa de entrada, o centro da escala non é 5 senón 5,5; ademais, non somos completamente sinceros cando respondemos nunha sondaxe. Alén disto, unha hipótese plausíbel é que o PP sexa considerado pola maioría, e en contra do que poidan entender os votantes de esquerdas, un partido moderado que convén apoiar por riba do estrito posicionamento ideolóxico persoal en vista da estabilidade que ofrece en contraste coa esquerda dividida. A maiores, a escolla prioritaria dunha opción segura vese favorecida pola nosa estrutura demográfica. Os maiores de 50 anos teñen menos problemas á hora de optar por listas de centrodereita ou de dereita.

Esta prolixa introdución pode se cadra axudar a contextualizar e entender mellor os resultados das décimas eleccións ao Parlamento de Galicia celebradas o 25 de setembro de 2016, que o PP volveu gañar dun xeito impresionante tras conseguir 41 escanos (máis de 676.000 votos, o 47,53%), é dicir, de novo a maioría absoluta, mentres En Marea obtivo 14 (máis de 271.000 votos, o 19,07%), o PSdeG-PSOE tamén 14 (máis de 254.000 votos, o 17,88%) e o BNG, que, contra todo prognóstico, volveu conectar cunha parte do seu electorado, 6 (case 119.000 votos, o 8,36%). Non parece temerario aventurar (aínda que o voto exterior aínda poida alterar algo os resultados) que unha parte decisiva do electorado fuxiu da incerteza que provocan a composición multicolor e potencialmente conflitiva das listas de En Marea, que augura unha difícil dirección do seu grupo parlamentario (onde Podemos, co 50%, vai estar moito máis representado que calquera outro partido), dos asañados enfrontamentos no seo do PSdeG-PSOE e da soidade olímpica do BNG, para refuxiarse nunha opción que non ilusiona nin promete emocións pero tampouco causa preocupacións descoñecidas. Ciudadanos foi castigado sen obter representación, probabelmente por tratarse dun partido de cuxa consolidación a longo prazo parece lexítimo dubidar, sen programa para Galiza digno de tal nome e cunha candidata á presidencia do executivo que fixo gala dunha inconsistencia e dun diletantismo verdadeiramente insólitos.

Durante a campaña electoral houbo un feito que ilustra perfectamente a diferenza que pode chegar a haber entre a dereita e a esquerda. Ao mesmo tempo que o presidente da Deputación de Ourense, José Manuel Baltar Blanco, investigado tras ser denunciado por ofrecer traballo a cambio de sexo, puña en marcha a súa ben engraxada maquinaria electoral e clientelar acompañado polos máis altos cargos do PP e sen que nin un só militante se atrevese a insinuar a máis mínima obxección, a batalla campal no PSOE librábase en público e sen recato e en Podemos desatábase unha delirante lea entre diferentes sectores a base de comentarios nas redes sociais e artigos nos medios. Mirando de esguello para tan edificantes espectáculos, centos de miles de galegos déronlle ao PP a vitoria en 304 dos 314 concellos do país. Ante tamaña exhibición da nosa peculiar concepción do que significa ser de centro, entre o electorado da esquerda –sobre todo o máis sufrido, é dicir, aquel que se dignou a votar– volverán alzarse voces a prol dunha estratexia común. Nada que non vísemos antes. Business as usual.

Referencias:

Ares Castro-Conde, Cristina, “Galicia sigue confiando la Xunta al PPdeG”, Agenda Pública, 26.09.2016.

Beiras, Xosé Manuel, “Ara mateix, a Espanya, hi ha un cop d’Estat” (entrevista de Víctor Maceda), El Temps, 23.09.2016.

Fernández Prieto, Lourenzo, “E se o PP pasa á oposición?”, La Voz de Galicia, 14.09.2016.

Fernández Prieto, Lourenzo, “Eleccións galegas: entre a zoupada e a malleira”, La Voz de Galicia, 27.09.2016.

Jabois, Manuel, “Feijóo ya no es pijo”, El País, 26 de septiembre de 2016.

Lombao, David, “As últimas enquisas deixan o PP entre unha absoluta intacta e o limiar da perda do goberno”, Praza Pública, 18 de setembro de 2016.

Lombao, David, “Houbo recortes en Galicia? Onde?”, Praza Pública, 20 de setembro de 2016.

Lombao, David, “2012-2016 Memoria de catro anos para antes de ir votar”, Praza Pública, 23 de setembro de 2016.

Lombao, David, “25-S: Así se transforman os votos en escanos do Parlamento”, Praza Pública, 25 de setembro de 2016.

Mexuto, Xosé, “O réxime Feijóo, o empate Marea-PSdeG e a realidade Pontón”, Sermos Galiza, 25 de setembro de 2016.

Nogueira, Tonio, “Entón, Galiza é unha terra de fachas?”, Sermos Galiza, 21 de setembro de 2016.

Oliver, Juan, “Feijóo, el favorito que escondió las siglas del PP”, Público, 23.09.2016.

Pardo, Miguel, “O 25S alarga o espazo electoral á esquerda do PSdeG”, Praza Pública, 27 de setembro de 2016.

Pérez Pena, Marcos, “As zonas urbanas votan menos nas eleccións galegas que nas xerais. Que implica isto?”, Praza Pública, 23 de setembro de2016.

Pérez Pena, Marcos, “A esquerda perde 40 mil votos nas sete cidades con respecto ás xerais de xuño”, Praza Pública, 26 de setembro de 2016.

Saco, Alberto, “El envejecimiento del electorado en Galicia: ‘eche o que hai’”, La Opinión A Coruña, 20.09.2016.

Vizoso, Sonia, “El PSOE gallego se asoma al precipicio tras tocar fondo electoral”, El País, 27 de septiembre de 2016.

VV.AA., “Fagan favor, fagan goberno”, 7 de setembro de 2016.

4. Unha abordaxe laica. Este é, como acabamos de ver, un tema moi delicado e complicado, que non admite tomas de posición doadas e terminantes. Os argumentos a favor e en contra do burkini son moi sofisticados e sólidos, están moi ben trabados e son aplicábeis, con matices, aos distintos veos islámicos existentes, como son, entre outros, o burca, o nicab, o xador e o hijab (este último podería ter algún fundamento no Corán, concretamente nos versículos 30 e 31 da “Sura da Luz”, dos cales hai distintas interpretacións). Estes discursos antitéticos poden parecernos fascinantes, pero tamén poden bloquearnos politicamente. De feito, nin sequera as feministas saben que facer, divididas entre as que pensan que levar un veo pode ser un acto voluntario e as que sosteñen, doridas, que o veo é sempre unha forma de violencia.

A prohibición indiscriminada do veo islámico no espazo público axuda a mellorar a condición da muller? Ou contribúe á súa marxinación afastándoa dos lugares onde estaría exposta a estímulos alternativos e recluíndoa nunha casa que pode ser asfixiante? Ilegalizarmos o veo islámico ao chou –e tamén o burkini– non é acaso unha decisión paternalista baseada sobre a idea de que todas as mulleres que deciden vestilo son unhas vítimas? Ademais: é unha medida realista? Vivimos nunha época complexa, chea de cambios e inseguridade, e agradeceriamos ter respostas claras e poder asirnos a algunha certeza. Porén, neste tema, como en tantos outros, imos ter que actuar sabendo que estamos expostos a cometer erros. Debemos pois abordar este problema dun xeito pragmático, sen ignorarmos a súa dificultade e os seus matices.

A violencia machista pode adoptar moitas formas. Combatela implica protexer e apoiar as mulleres que a padecen. O nicab e o burca, os veos integrais que tapan incluso o rostro, aprisionan e deshumanizan as súas portadoras e son unha mostra inequívoca desta violencia que debemos reprimir. Quen ten a súa cara velada non pode comunicarse correctamente e causa nos demais unha sensación de inseguridade. Ademais, na vida diaria hai innumerábeis casos en que a nosa cara debe ser vista. Levármola completamente tapada imposibilita a identificación ante un órgano administrativo ou xudicial, por exemplo. Podemos así afirmar con claridade meridiana que o veo integral atenta contra os dereitos humanos da muller, contra o noso concepto de cidadanía e contra as nosas esixencias de seguridade pública. Pero que sucede coas mulleres que visten simplemente un hijab ou van á praia en burkini? Están todas forzadas a levar este tipo de indumentaria? Están incapacitadas para levar unha vida acorde cos nosos estándares sociais minimos? Perturban dalgún modo a nosa tranquilidade?

Unha parte importante das nosas vidas transcorre en lugares públicos, de onde ninguén –tampouco, por suposto, as persoas relixiosas– debe ser desterrado a causa das súas conviccións e ferido na súa integridade moral con tal de limitar certas prácticas individuais –como as relixiosas– estritamente á esfera privada. Se o que pretendemos é garantir a igualdade de trato e mais a liberdade de conciencia, así como conseguir que o Estado non favoreza ningunha fe, debemos buscar acomodacións que teñan en conta a imposibilidade real de separar claramente os espazos privado e público. Formamos parte dun contexto cultural dinámico e complexo, dentro do cal non podemos esperar non vernos expostos a símbolos non pertencentes ao noso universo de valores. Unha democracia que protexe a liberdade de conciencia non é de balde: esixe contrastar permanentemente os argumentos aducidos nos debates públicos, e facelo con prudencia, sensatez e empatía, virtudes que, por certo, non adoitan ser malas guías da acción política; por exemplo á hora de mirarmos para un hijab ou un burkini, e para quen os viste.

Referencias:

Adánez, Noelia, “Lo que el burkini esconde”, Público, 31 de agosto de 2016.

Aguilar, Andrea, “Revueltas en el armario”, El País, 16 de septiembre de 2016.

Armanian, Nazanín, “La sexualización de las atletas ‘musulmanas’ y el velo”, Público, 28 de agosto de 2016.

Arruzza, Cinzia, “Es vergonzoso que algunas feministas defiendan la prohibición del velo” (entrevista de Rebeca Martínez), Público, 26.08.2016.

Badinter, Elisabeth, “La laicidad es nuestra arma contra el retorno de lo religioso y el fanatismo” (entrevista de Gabriela Cañas), El País, 3 de septiembre de 2016.

Bravo, Coral, “En nombre de la tradición. Diatriba contra el ‘burkini’”, elplural.com, 26 de agosto de 2016.

Díaz, Aina, “Burkas y ‘burkinis’. El dulce triunfo del patriarcado islámico”, infoLibre, 20.08.2016.

El Hachmi, Najat, “Nuestros cuerpos, nosotras decidimos”, El Periódico de Catalunya, 26 de agosto de 2016.

Espinosa, Ángeles, Natalia Sancha e Ricard González, “Activistas musulmanas critican el ‘burkini’ pero no entienden el veto francés”, El País, 5 de septiembre de 2016.

Falcón, Lidia, “Y ahora… el burkini”, Público, 1 de septiembre de 2016.

Gallego-Díaz, Soledad, “El día en que Huda Shaarawi se arrancó el velo”, CTXT, 24 de agosto de 2016.

González Harbour, Berna, “La ‘burkini fashion’ no es bienvenida”, El País, 15 de agosto de 2016.

Hammerman, Shaina, “#HijabiLivesMatter: The Burkini Ban, Black Hair and the Meaning of ‘Natural’”, Religion Dispatches, September 14, 2016.

Hélie-Lucas, Marienne, “La gauche a sacrifié les droits des femmes”, Charlie Hebdo, 20.01.2016.

Lozano, Irene, “El ‘burkini’ de Bernarda Alba”, El País, 24 de agosto de 2016.

Martínez-Bascuñán, Máriam, “Mujeres veladas”, El País, 20 de agosto de 2016.

Nougayrède, Natalie, “European Muslims are not new. Nor are they all the same”, The Guardian, 9 September 2016.

Queizán, María Xosé, “A esquerda hoxe non aspira a transformar o mundo”, Praza Pública, 7 de setembro de 2016.

Rivas, Mercé, “Con velo o desnudas”, elplural.com, 7 de septiembre de 2016.

Tabarés, Fernanda, “Dentro del burka”, La Voz de Galicia, 28 de agosto de 2016.

1. Os feitos. O burkini é un traxe de baño cuxo nome nace impropiamente da combinación de bikini e burca e que satisfai as esixencias das musulmás que queren vestir “con modestia”, é dicir, deixando unicamente ao descuberto a cara, as mans e os pés. Este verán de 2016, máis de 20 alcaldes do sur de Francia –un país traumatizado polo terrorismo islamista– prohibiron nas súas praias o uso desta indumentaria. Malia a suspensión acordada decontado polo Consello de Estado –o órgano xurisdicional máis alto–, a decisión dos rexedores municipais deu lugar a un debate que amosa os problemas con que as nosas sociedades democráticas se poden atopar á hora de abordaren comportamentos con connotacións relixiosas no espazo público.

2. A favor. Cada un é libre de vestirse como lle pareza. É un acto de liberdade relixiosa e tamén de afirmación cultural: as mulleres que poñen o burkini queren ser recoñecidas como musulmás conservadoras. Destacadas feministas musulmás defenden este dereito, e son moitísimas as mulleres que van á praia en burkini, teñen estudos, traballo e familia e non son fundamentalistas nin están en absoluto sometidas aos seus homes. Cando se tapan séntense máis libres, cómodas e seguras porque conseguen que o seu corpo escape da hipersexualización de que adoita ser obxecto. Neste sentido, en que se diferencia unha muller en burkini dunha monxa católica vestindo o seu hábito (monxa que, por certo, ten prohibido acceder ao sacerdocio na súa igrexa), ou dunha xudía respectuosa da halakhá cubrindo xeonllos, cóbados, escote e pelo, ou dunha mormona levando a súa preceptiva roupa interior especial?

Polo tanto, a prohibición do burkini é unha medida paternalista, sexista e misóxina, porque atenta contra a autonomía das mulleres, todas elas vitimizadas. No fondo, intentar ilegalizar o burkini é propio de quen pensa que as mulleres musulmás devecen pola cultura occidental. Por outra banda, a prohibición é unha medida irrespectuosa, extremista, xenófoba, especificamente islamófoba e racista que persegue a estigmatización e mais a invisibilización da comunidade musulmá. Obedece á presión que exerce o populismo de dereitas en auxe –por mor, entre outras causas, da crise migratoria e do terrorismo islamista–, que presenta o burkini como unha ameaza máis para a comunidade nacional e converte así o fenómeno nunha cuestión identitaria.

Ademais, a prohibición é absurda porque é perfectamente comparábel co que fan os islamistas nos lugares que dominan, só que estes obrigan as mulleres a iren completamente cubertas e non toleran que poidan bañarse nunha praia. A prohibición é unha medida hipócrita, impulsada por quen se amosa indiferente ante os millóns de mulleres que, fóra de Europa, se ven forzadas a vestiren un veo e tamén ante todos os musulmáns que, entre nós, padecen inxustizas acotío (racismo, discriminación no traballo, no acceso á vivenda e no ensino, etc.). E é tamén unha medida politicamente estúpida: non só contribúe ao illamento de moitas musulmás privándoas da oportunidade de expórense a costumes máis liberais, que se cadra acabarían adoptando, senón que pon nas mans dos islamistas, que poden presentarse como vítimas, un valioso recurso propagandístico.

A liberación da muller non se consegue mediante a imposición. Se as musulmás consideran o burkini unha mostra de sumisión, serán elas as que terán que emanciparse. En definitiva, o que resulta contrario á cultura democrática non é vestir un burkini; o antidemocrático é prohibilo.

3. En contra. A crítica ao islam non é per se unha proba de eurocentrismo, de islamofobia ou mesmo de racismo. De feito, son moitos os teólogos musulmáns progresistas que negan que as diferentes pezas de roupa que velan os corpos das mulleres sexan obrigatorias no islam –se cadra, como veremos, coa excepción do hijab–. Non estamos pois a falar dun símbolo relixioso, senón dunha nova tradición reaccionaria, fanática e puritana inventada polo fundamentalismo islámico (o wahhabismo-salafismo), que tivo unha extraordinaria difusión nas últimas décadas e leva a cabo unha ofensiva global –unha verdadeira guerra cultural– cuxa meta é a dominación do plural campo relixioso musulmán, a creación de espazos xurídicos diferenciados para as comunidades musulmás nas democracias occidentais e mesmo directamente a islamización de Europa.

No mundo musulmán hai unha vella tradición feminista que se opón ao veo e que cualifica de oxímoro o concepto de feminismo islámico. Desde esta perspectiva, o mero feito de que unha muller tome unha decisión non converte esa decisión nunha decisión feminista. De feito, as mulleres que din cubrirse libremente cun veo equivócanse porque non son quen de percibiren que actúan absolutamente condicionadas por mecanismos que as oprimen. O burkini simboliza un grave retroceso nas conquistas das mulleres musulmás, porque significa o seu humillante sometemento aos seus pais e aos seus maridos. É un invento patriarcal cuxa finalidade é a segregación e o control do corpo da muller.

Se o burkini é unha negación de plano da autonomía da muller, ceder ante el –e en xeral ante o veo islámico– é tanto como renunciar á defensa da moral fundada na razón e na xustiza. Hai millóns de mulleres que viven en ambientes ou en países (como Arabia Saudita ou Irán) onde non vestir un veo pode ter, no mellor dos casos, graves consecuencias familiares e sociais. Permitirmos esta liquidación da individualidade –parcial ou, no caso do veo integral, completa– é tanto como facernos cómplices dela.

Un PSOE con gravísimos problemas internos segue a resistir a enorme presión política e mediática que ten que soportar para que facilite a investidura de Mariano Rajoy á presidencia do Goberno de España. No plano político, o acordo asinado o 28 de agosto de 2016 entre o PP e Ciudadanos parece pensado para facerlle máis difícil ao PSOE negarlle a Rajoy todo apoio. O texto apenas pode disimular o seu fondo inmobilista, pero inclúe unha serie de propósitos que poden reforzar esteticamente o relato favorábel á abstención “patriótica” dos socialistas. En esencia, prevé medidas de política social moi timidamente progresistas e rexeita calquera achegamento orixinal ao problema catalán; de feito, insiste na recentralización, en sintonía coa razón de ser de Ciudadanos e co belixerante ton nacionalista do discurso de investidura de Rajoy do 30 de agosto, impropio de quen se supón que ten que preparar unha saída prudente á grave situación creada en Cataluña. No plano mediático, causa arrepíos o difícil que resulta atopar un medio mainstream que non focalice a súa crítica no PSOE.

Malia que a súa credibilidade está completamente erosionada pola corrupción atrincheirada no partido que preside, a Rajoy resúltalle doado facer pasar por evidente a súa fórmula de ou eu ou o caos e atribuírlle ao PSOE a condición de tapón político e institucional, dado que os socialistas nin apoian o PP nin consideran a opción –fracasada a fórmula tripartita PSOE-Podemos-Ciudadanos que intentaron na anterior lexislatura abortada– dun pacto co resto da esquerda e cos nacionalismos catalán e vasco. Porén, o verdadeiro responsábel desta situación de parálise é o PP, que apela á súa condición de partido máis votado –a gran distancia do segundo, o PSOE– pero non dá conseguido os seis votos que aínda precisa para lograr a maioría absoluta no Congreso dos Deputados. É o que pode suceder tras unha lexislatura dedicada a gobernar contra todo sentido común e a dinamitar todas as pontes imaxinábeis.

Se hai unha responsabilidade que comparten o PP e o PSOE, como partidos sistémicos, é a de velaren pola permanencia do réxime político da Constitución Española de 1978. Pero isto significa, agora, recoñecer o feito de que a nova constelación de partidos precisa dunhas elites que asuman con normalidade que o locus do poder é o parlamento, onde deben construírse coalicións e negociarse pactos –o cal non se cohonesta coa proliferación dos egos hipertrofiados e das famosas liñas vermellas–, e que os procesos de toma de decisión, incompatíbeis xa coas posicións enrocadas, se tornan moi complicados e demandan lealdade, pragmatismo, flexibilidade, espírito construtivo e moderación (cousas bastante alleas ao PP, como demostra o feito de que o popular José Manuel Soria López, que xa en abril tivo que renunciar ao seu cargo ministerial ao aparecer nos papeis de Panamá, tivo agora que renunciar á súa desvergoñada candidatura, apoiada polo seus compañeiros de partido, ao lucrativo cargo de director executivo do Banco Mundial) .

Apostar, como por momentos parece que fan Mariano Rajoy, Pedro Sánchez –este moi condicionado polas tensións no seo do seu partido– e un número crecente de analistas políticos, por insistir no bloqueo e provocar novas eleccións en decembro é, no sentido apuntado, propiamente unha irresponsabilidade. Agacha ademais un cálculo tan tentador como perigoso, a saber: o de que os novos partidos, Podemos (coas súas confluencias) e Ciudadanos, sufrirán un castigo severo e o tradicional bipartidismo imperfecto volverá por sus fueros. Pero non deberiamos esquecer que, nun escenario electoral en proceso de cambio, os vaticinios das enquisas son particularmente cuestionábeis. De maneira que o posíbel fallo (parcial) deste cálculo podería deixarnos nunha situación esencialmente comparábel coa actual. De cara á seguinte sesión de investidura cumpriría, en consecuencia, intentar conseguir un par de respostas importantes. Insistirá Mariano Rajoy na súa candidatura como a única que pode presentar o PP? Seguramente si, porque nin sequera considerou axeitado dimitir como presidente do primeiro partido imputado da historia de España, e non consta que ningún compañeiro se atrevese a pedirlle que se retire.

E o comité federal do PSOE terá por fin o detalle de comunicarnos que quere facer? Porque ese triplo non, loxicamente imposíbel, a un apoio ao PP, a un pacto con Podemos e cos nacionalistas cataláns e vascos e a unhas terceiras eleccións non pode sosterse sen grave detrimento do prestixio e dos intereses do partido. A negativa máis verosímil é sen dúbida a segunda, porque o sector federalista do PSOE non semella nin de lonxe en condicións de imporse. Así que aos socialistas lles toca escoller entre os outros dous males. Ningunha destas opcións é boa: argumentar convincentemente a necesidade de deixar que o PP siga controlando o poder executivo non é unha tarefa fácil; pero tampouco hai ninguén en condicións de predicir que sucedería nunhas novas eleccións. Os comicios do 25 de setembro non van liberar os socialistas da presión: en Galiza está por ver que consecuencias tería que En Marea obtivese un resultado mellor que o do PSdG-PSOE; e no País Vasco, mesmo un “intercambio de cromos” entre o PNV e o PP deixaría a Mariano Rajoy a un voto da maioría absoluta no Congreso dos Deputados. Nestas circunstancias, e tendo en conta que toda resistencia ten un límite, non é acaso razoábel pensar que o PSOE vai optar por absterse na seguinte sesión de investidura de Rajoy?

Referencias:

Beramendi, Pablo, “El significado de la responsabilidad”, El País, 24 de agosto de 2016.

Bosch, Joaquim, “Un pacto anticorrupción que tranquiliza a los corruptos”, eldiario.es, 29.08.2016.

Caneiro, Xosé Carlos, “¿En qué país vive usted, señor Rajoy?”, La Voz de Galicia, 4 de septiembre de 2016.

Escolar, Ignacio, “Un Rajoy irresponsable exige responsabilidad a los demás”, eldiario.es, 29.08.2016.

Federalistes d’Esquerres, “Si Rajoy no ganó las elecciones, ¿por qué debería formar gobierno?” (editorial), Federalistes d’Esquerres, 11 de agosto de 2016.

Fernández Prieto, Lourenzo, “Rajoy: gañar por aburrimento”, La Voz de Galicia, 06.09.2016.

Gallego-Díaz, Soledad, “La continuidad como propuesta”, El País, 4 de septiembre de 2016.

León, Sandra, “El reto común de PSOE y Podemos”, El País, 1 de agosto de 2016.

Martínez, Guillem, “Una sesión muy mona”, CTXT, 3 de septiembre de 2016.

Partido Popular e Ciudadanos, “150 compromisos para mejorar España”, Madrid, 28 de agosto de 2016.

Pérez Tapias, José Antonio, “El ‘no’ de la dignidad y su dialéctica”, CTXT, 18 de agosto de 2016.

O Parlamento de Cataluña leva afirmando a identidade nacional catalá desde 1989. Case tres décadas despois parece lexítimo preguntarse se hai en España intelixencia e responsabilidade suficientes como para dar unha resposta axeitada a tal proclamación, que agora xa implica, para moitos, a independencia. Precisamente en Cataluña, tres autores, Joan Botella, Victoria Camps e Francesc Trillas, acaban de escribir unha interesante obra, que, alén de constituír un pequeno manual de introdución ao federalismo, achega unha proposta que todos fariamos ben en estudar con atención; sobre todo o Partido Popular, esa formación sistémica centralista cuxo presidente sempre pon cara de estupefacción e aduce falta de concreción cando se lle fala deste tema. Botémoslle unha rápida ollada a ¿Qué es el federalismo?.

Na era da globalización, do cambio climático, da crecente complexidade social –cos seus conflitos étnicos e culturais–, das desigualdades, da inestabilidade financeira, da fraude fiscal, dos grandes movementos migratorios ou da inseguridade, a idea da pequena unidade territorial soberana –moi a miúdo débil fronte aos mercados financeiros– está tan desfasada como a das grandes estruturas centralizadas. A mellora da democracia e, consecuentemente, do benestar das clases populares e da sustentabilidade económica, requiren máis ben un agregado que sexa quen de articular unha alianza entre comunidades en beneficio delas e do conxunto. Construíndo institucións democráticas comúns en pé de igualdade para conseguir fins comúns mediante a cooperación, a coordinación e a corresponsabilidade, as comunidades fortalécense mutuamente ao tempo que preservan as súas particularidades culturais, lingüísticas, relixiosas, etc.

Aínda que na práctica adopta formas diversas, o federalismo obedece sempre a estes dous principios: o autogoberno a escala local e o goberno compartido a escala xeral. Ademais hai varios elementos que o caracterizan: a soberanía compartida entre a federación e os distintos Estados (é o que, de feito, sucede xa na Unión Europea, onde os Estados membros ceden unha parte da súa soberanía); un conxunto de constitucións estatais e mais unha constitución federal; unha constitución federal ríxida, reformábel unicamente por aprobación da federación e dos Estados, que inclúe unha listaxe coas competencias da federación, así como unha cláusula residual que lles atribúe aos Estados que o desexen as materias non asignadas á federación; un poder lexislativo bicameral, cunha cámara de representación da cidadanía e outra, igualmente relevante, de representación dos Estados; dous circuítos xurisdicionais independentes, o federal e os estatais; un sistema en que os Estados e a federación, completamente soberanos nos seus respectivos ámbitos competenciais, son os únicos responsábeis ante a cidadanía dos seus respectivos ordenamentos fiscais e orzamentarios; e uns mecanismos de nivelación, de cohesión e de solidariedade interestatal, así como estándares básicos de alta calidade que lle aseguren uns mínimos de benestar ao conxunto da poboación.

O federalismo é un proceso inacabado e non elimina o conflito, que deriva da tensión entre a federación e os Estados ou da necesidade de interpretar a cláusula residual como consecuencia de situacións imposíbeis de prever no momento de redactar a constitución federal. Impóñense a negociación e o acordo entre federación e Estados e mais a aplicación dos sistemas de arbritraxe e de resolución de conflitos previstos na lei fundamental, dos cales forman parte a cámara de representación dos Estados, as institucións de cogoberno e os órganos xurisdicionais imparciais. Aínda que o Estado federal adoita ser tan estábel como flexíbel, a súa posíbel ineficacia puntual asúmese como algo preferíbel á acumulación excesiva de poder.

En España, o sistema autonómico logrou un alto nivel de descentralización. Pero España non chega a ser un Estado federal, posto que só hai un único titular da soberanía. Viuse claramente no caso catalán: o Estatuto de Autonomía de 2006, aprobado polos parlamentos catalán e español e ratificado en referendo pola cidadanía catalá, foi recorrido polo PP ante o Tribunal Constitucional e en 2010 recortado por sentenza sobre a base da soberanía única, a nacional española, que fai inconcibíbel un pacto entre España e Cataluña. Tamén é significativo o caso do Senado, unha institución cara e prescindíbel onde se atopan teoricamente representadas as Comunidades Autónomas, pero cuxa circunscrición electoral é –aínda que pareza unha broma– a provincia. Finalmente, levamos anos asistindo á implementación de políticas recentralizadoras que só son posíbeis porque as Comunidades Autónomas carecen de núcleos substantivos de decisión soberana.

A federalización constitucional de España –que debería ir acompañada dunha federalización da Unión Europea– implicaría un maior recoñecemento da pluralidade cultural e lingüística, máis descentralización, máis autogoberno e menos goberno central, así como a reforma do Senado; e podería dar lugar a unha solución asimétrica, en función de factores obxectivos (históricos, culturais, xeográficos, etc.) e en aplicación da cláusula residual, xa que podería haber Estados que preferisen non asumir competencias non expresamente atribuídas á federación. En todo caso, a lealdade adquiriría un valor central: lealdade dos cidadáns entre eles, das forzas políticas cara ao sistema, dos Estados cara á federación e da federación cara aos Estados. E tería que haber un cambio cultural: os españois terían que recoñecer a complexidade do seu país, terían que percibir a diversidade como unha riqueza, terían que facer compatíbel a súa vontade de cohesión coa asunción da soberanía compartida. Terían, en definitiva, que inventar unha identidade federal plurinacional. Haberá intelixencia e responsabilidade suficientes para isto?

Referencias:

Botella, Joan, “España debería tomarse en serio lo que sucede en Cataluña” (entrevista de Laura Fàbregas), Crónica Global, 18.08.2016.

Viver Pi-Sunyer, Carles, e Mireia Grau Creus, “La contribució del Parlament al procés de consolidació i desenvolupament de l’autogovern de Catalunya i a la defensa de la seva identitat nacional”, Revista d'estudis autonòmics i federals, 18, octubre 2013, 88-125.

Pero non che dixen sempre, cariño, que se me limitaba a quedarme quieto e caladiño acabarían pasándome cousas boas?

Tenente xeneral Casey, en Mars Attacks!, de Tim Burton

No Congreso dos Deputados, o PP, Ciudadanos e mais Coalición Canaria suman 170 escanos. É dicir: estarían a só seis da maioría absoluta. Ao mesmo tempo, as dificultades para investir a Mariano Rajoy como presidente do Goberno de España parecen ser de tal magnitude que hai quen fala xa das terceiras eleccións en menos dun ano. Que nos indica esta situación paradoxal? Se atendemos os medios mainstream, a resposta está clara: o responsábel deste impasse é o PSOE. De feito, a presión para que este partido finalmente se absteña e faga posíbel a elección de Mariano Rajoy para un segundo mandato medra acotío.

Porén, os socialistas non foron en absoluto ambiguos nesta cuestión. En ningún momento desta XII lexislatura, apenas inaugurada, exploraron a vía da negociación, algo que poderían facer coa esixencia de que os conservadores abandonasen o seu radicalismo neoliberal e encarasen por fin a situación catalá. Intúese que a negativa se debe, non tanto a unha cuestión ideolóxica, senón a un intento de evitar tensar aínda máis o partido. Porque o certo é que, a priori, a posibilidade dunha capitalización electoral dun pacto co PP non se pode descartar. Non sería tan difícil construír o relato dunha decisión tomada en circunstancias excepcionais e con sentido de Estado, responsabilidade e firmeza na esixencia de rexeneración e de moderación nas políticas económicas, fiscais e sociais. En Alemaña, para onde a moitos lles gusta mirar, a militancia do SPD aprobou a finais de 2013 que o seu partido asinase o detallado acordo para formar a actual grosse Koalition coa CDU e a CSU, conseguindo importantes contrapartidas.

Pero o feito é que o PSOE nunca estivo disposto a apoiar a investidura de Mariano Rajoy. E realmente non ten por que estalo. Despois de todo, non foi a Pedro Sánchez a quen o xefe do Estado propuxo como candidato á presidencia do executivo; é máis: se o candidato é Mariano Rajoy, Pedro Sánchez é o líder do principal partido da oposición ao candidato. Como reprocharlle daquela ao PSOE que opte por deixar que sexa o PP quen reúna os votos necesarios para que Rajoy obteña a confianza do Congreso, aínda que sexa coa esperanza de que fracase e o rei volva encargarlle a tarefa a Pedro Sánchez? Ademais, non se albisca en virtude de que exótico principio o PP, que certamente foi o partido que máis votos e escanos obteu, estaría en condicións de esixirlle a ninguén que lle entregue o control do executivo gratis et amore. Polo tanto, está claro que situar o foco no PSOE é unha operación interesada. Porque é o PP quen non dá conseguido os poucos votos que aínda precisaría para lograr a investidura do seu candidato.

O que sucede é que, na lexislatura de 2011-2015, o PP practicou unha política de terra queimada que agora o mantén illado. Percíbeno como un referente tóxico mesmo os seus aliados naturais, como demostra a moi medida posta en escena do achegamento ao PP de Ciudadanos, un partido que necesita unha enorme proxección mediática e institucional para sobrevivir. Os conservadores foron extremadamente irresponsábeis cando implementaron de maneira implacábel unha axenda neoliberal de resultados catastróficos para o interese xeral –lembremos, por exemplo, a política tributaria regresiva e ruinosa, os brutais recortes no gasto en prestacións sociais, o asalto á caixa de reserva das pensións ou a degradación do mercado laboral–, xestionaron as relacións con Cataluña sen visión de Estado e xerando unha dinámica explosiva, e permitiron que a corrupción se atrincheirase nas súas estruturas (o PP é a primeira persoa xurídica imputada en España, sen que o seu presidente, como lle correspondía, presentase a súa dimisión e dese así un valioso exemplo de rectitude).

O caso particular de Rajoy é moi interesante e ademais decisivo. A súa biografía política é innegabelmente a dun home de poder, aínda que é difícil lembrar algún logro na súa longa carreira. Porén, este político, cuxa imaxe gris e indolente, que cultiva sistematicamente, agacha unha documentada visión elitista do cidadán e do Estado que determina toda a súa acción de goberno, controla o partido de ámbito nacional español mellor organizado e máis disciplinado, unha máquina electoral de probada efectividade. Se nas eleccións de decembro de 2015 sufriu un castigo moi severo, as de xuño de 2016 permítenlle reafirmarse na súa obstinada negativa a ceder ante a eventual esixencia da súa retirada para facilitar un pacto. Unha negativa posibelmente motivada tamén polo difícil que lle resultaría pasar á historia como un presidente que se afasta arrastrado pola corrupción. Ao contrario: deseñou unha elaborada táctica de presión sobre o PSOE que coloca os socialistas ante a perspectiva de seren os que forzan unhas terceiras eleccións consecutivas nun momento de urxencia orzamentaria e impaciencia comunitaria. De feito, todo indica que, se non hai un xiro brusco dos acontecementos, o PSOE, que non parece querer liderar unha alternativa de esquerdas con apoio dos nacionalistas cataláns e vascos, acabará facilitando a investidura de Rajoy mediante a abstención.

Hai a quen pode resultarlle irritante o feito de que os activistas da normalización lingüística –cuxo propósito non é outro que o de frear a decadencia da lingua propia do país– sigan a ter que defenderse da idea de que actúan por motivos espurios, unha idea intensamente promovida desde prestixiosas tribunas. Porén, a minorización do galego non é unha fantasía, o proceso de substitución lingüística avanza con paso firme, vivimos por completo de costas á lusofonía (alguén lembra a tímida lei Paz-Andrade?), e o terríbel desleixo con que utilizamos o noso idioma clama ao ceo. Pode ser que a desaparición do galego sexa un proceso imparábel porque maioritariamente así o decidimos. Non sería o único lugar onde sucede algo así, como demostra o caso de Irlanda. Pero elaborar un diagnóstico e un prognóstico rigorosos e propor medidas para preservar un ben público non pode de ningunha maneira ser cualificado como algo ilexítimo.

A irritación que pode provocar o nacionalismo lingüístico español deriva sobre todo da súa agresividade cazurra. Certamente, este nacionalismo non adoita acadar o grao de incivismo, desprezo e mala educación con que hai pouco se despachou na Radio Galega o afamado produtor musical Julián Ruiz. O habitual, pola contra, é que se camufle de vítima, dispare desde as súas trincheiras con conceptos como os de imposición e sectarismo e acabe apelando á democracia e á lei fundamental. O concepto estrela do seu repertorio impecábel é sen dúbida o de bilingüismo, que, tras o seu aspecto meramente descritivo e politicamente correcto, agacha o propósito normativo de expansión do castelán en detrimento do galego.

A nosa política lingüística non evitou que cada vez sexan menos os que falan (e non digamos xa que escriben) en galego. A RAG constátao con nitidez: “o uso do galego descendeu moito entre a xente nova e urbana –debido á perda de transmisión familiar e á insuficiencia das medidas normalizadoras–”. Como consecuencia, diríase que o país se acha dividido, grosso modo, entre os castelanfalantes e os bilingües diglósicos. Todos eles semellan estar cómodos. Resta un reduto concienciado de galegofalantes, que son os que baten contra o nacionalismo lingüístico español, moi asentado entre nós e por completo incapaz de ver no plurilingüismo unha riqueza e de atopar unha maneira asumíbel de que as distintas culturas nacionais de España poidan convivir.

Este ano é o centenario da publicación de Nacionalismo gallego. Nuestra “afirmación” regional, de Antón Villar Ponte, así como da creación das Irmandades da Fala. Polo tanto, a estas alturas xa non podemos evitar preguntarnos se existe en Galiza a vontade de normalizarmos a lingua propia, e, no caso de que sexa así, se estamos dispostos, como país, a consensuarmos e a implementarmos unha nova política lingüística, e, como cidadáns particulares, a asumirmos o correspondente custo. As linguas non reviven nin desaparecen porque si; fano, en esencia, por mor de dinámicas sociais e de decisións institucionais. Contóunolo Antonio de Nebrija hai máis de cinco séculos: “siempre la lengua fue compañera del imperio”. A lingua está moi estreitamente relacionada co poder, e Irlanda non é o único exemplo. En Israel, a vontade colectiva fixo posíbel converter o hebreo nun idioma normal.

Ou teimamos en soster teses en última instancia paternalistas ou recoñecemos por fin que todos e cada un dos cidadáns de Galiza estamos perfectamente informados e sabemos moi ben en que lugar do campo lingüístico nos situamos por decisión propia. Se os deostados militantes a prol do galego perden a súa vella e nobre batalla, todos teremos que cargar coa nosa parte de responsabilidade. Moitos van alegrarse e a moitos –instalados no “equilíbrio da indiferença” de que fala Lopes Facal– vai darlles exactamente igual. Algúns van entristecerse, pero desde logo xa non haberá nacionalista ningún que os irrite.

Referencias:

“Julián Ruiz, do ‘paletismo nacionalista del Celta’ ao ‘no me gusta que me hables en gallego’”, Sermos Galiza, 7 de maio de 2016.

Lei 1/2014, do 24 de marzo, para o aproveitamento da lingua portuguesa e vínculos coa lusofonía (DOG do 8 de abril).

Lopes Facal, Joám, “Reequilibrar o galego. Louvor do activismo lingüístico”, Praza Pública, 5 de agosto de 2016.

Pérez Pena, Marcos, “O Ministerio de Cultura só adquire licenzas de libros dixitais en castelán”, Praza Pública, 14 de abril de 2016.

Queremos Galego, “O idioma é a vida. Manifesto do 17 de maio”, queremosgalego.org, 9 de maio de 2016.

Real Academia Galega, “O galego no mundo”.

Os días que describe Stefan Zweig n’O mundo de onte. Memorias dun europeo –un ensaio autobiográfico que botamos en falla no catálogo de traducións ao galego– son os da Viena anterior á Primeira Guerra Mundial. O libro comeza cunha constatación que marcará o ton de toda a obra: aquela “foi a idade de ouro da seguridade”. A riqueza e o progreso tecnolóxico explicaban a reconfortante sensación pequenoburguesa de estabilidade, de previsibilidade, de liberdade, de despreocupación e de alegría que había (unha modernidade que, porén, non era allea á discriminación da muller e á represión sexual, aínda que tamén nestes eidos había avances). Naquela época da razón, os radicalismos semellaban imposíbeis mentres a xustiza social se abría camiño. Eran tempos de lecer e de esplendor cultural, con Viena como cidade cosmopolita e polo de atracción das manifestacións artísticas máis dispares. Así como se amosaban sumamente sofisticados e esixentes en todo o que atinxía a cultura, os vieneses, como o resto dos austríacos, acusaban unha verdadeira indolencia política e económica, que contrastaba coa industriosa ambición dos alemáns.

Pero aquel mundo tan seguro non era máis que a orde liberal contra a cal pouco a pouco foron alzándose tres potentes adversarios. O movemento socialista non estaba disposto a permitir o sufraxio censitario que lle furtaba ao proletariado o seu dereito de participación política; os avances da produción en masa levaron a clase media a actuar contra a súa decadencia, por medo á gran burguesía e sobre todo á clase obreira; e o violento panxermanismo empezou a súa loita por unha Gran Alemaña de inspiración prusiá e protestante, que implicaba a desaparición da monarquía austríaca. Zweig, o europeísta, non semellaba estar en condicións de explicar as razóns do xurdimento deste último fenómeno, o do panxermanismo, como se aínda estivese en estado de shock, sen distancia suficiente para identificar a etioloxía duns cambios que acabarían bruscamente co mundo que tanto quería. Diríase que el mesmo era consciente disto: “Parece unha lei inmutábel da historia que esta lles negue precisamente aos contemporáneos a capacidade de recoñeceren, xa nos seus primeiros comezos, os grandes movementos que determinan a súa época”.

Os días descritos por Zweig son tamén os das políticas coloniais e expansionistas implementadas por Estados agresivos que ían acumulando forzas mentres a intelectualidade, contaxiada do optimismo e do europeísmo da época, se amosaba, en xeral, pasiva e indiferente. E a cidadanía tamén esquecera xa, tras décadas de paz, os horrores da guerra, que empezaba a adquirir tinturas heroicas e románticas. Despois, tras a Primeira Guerra Mundial, viría outra década relativamente tranquila, entre 1924 e 1933, durante a cal Zweig se reafirmaría na idea central da súa vida: a unión espiritual de Europa, “a nosa patria sagrada, o berce [...] da nosa civilización occidental”. Unha unión que, co acceso do nacionalsocialismo ao poder, se amosaría ilusoria: os europeos, moral e militarmente debilitados, miraron para outra parte mentres os nazis ían paseniño traspasando os límites do imaxinábel. Era o produto do erro xeopolítico máis grande do período de entreguerras, segundo Zweig: a imposibilidade de construír unha verdadeira comunidade internacional capaz de mitigar efectivamente as tensións entre os Estados.

É ben curioso que unha das lecturas máis fascinantes para un europeo de hoxe sexa un libro escrito ao comezo da Segunda Guerra Mundial e publicado postumamente, en 1942. Unha nostálxica evocación dun pasado seguro e esplendoroso que apela, mutatis mutandis, á conciencia de moitos que, nos nosos días, nesta parte do mundo, botan en falla un proxecto que se perdeu polo camiño e que xa non se recoñece nos rostros cansos dos explotados, dos excluídos e dos rexeitados, nin nas caras duras dos ministros, dos altos funcionarios e dos intelectuais orgánicos, nin tampouco nas faces satisfeitas dos vencedores, dos ricos e dos poderosos.

Referencia:

1. A tradición golpista turca remóntase ao ano 1960, cando foi deposto (e despois aforcado) o presidente Adnan Menderes, acusado de violar a constitución laica. En 1971, os militares invitaron o presidente Süleyman Demirel a abandonar o poder para poderen estabilizar o país. O seguinte golpe –extremadamente violento– tivo lugar en 1980 e afectou de novo a Demirel. O islamista Necmettin Erbakan só estivo no seu posto de presidente durante un ano: dimitiu en xuño de 1997, tras un golpe brando.

2. Na noite do 15 ao 16 de xullo de 2016, unha parte das forzas armadas turcas volveu intentar un golpe de Estado, esta vez contra o presidente Recep Tayyip Erdoğan e o seu poderoso partido, o islamista e conservador AKP (Adalet ve Kalkınma Partisi, Partido pola Xustiza e o Desenvolvemento). A sublevación –un episodio aínda moi confuso que prima facie revela un diletantismo dos seus protagonistas que semella moi inverosímil– fracasou tras unha rápida reacción do presidente, que mobilizou o amplísimo apoio cidadán con que conta (gañou as eleccións presidenciais de 2014 sen necesidade dunha segunda volta, con máis do 51% dos votos; nas lexislativas de 2015, a AKP obtivo o 49,5% dos sufraxios).

3. Malia o seu innegábel atractivo, a teoría da escenificación do golpe por parte do propio Erdoğan non ten, polo menos polo de agora, fundamento ningún. Unha operación deste tipo é moi arriscada, xa que ninguén garante que poida manterse baixo control. Con todo, non debe ser por completo descartada, se temos en conta a traxectoria do presidente e mais o feito de que os golpistas non contaron co apoio político da maltratada oposición –en absoluto reconfortada tras ver como os militares bombardeaban o parlamento–. Despois de todo, Erdoğan pode querer acelerar os tempos para pasar á historia como o refundador de Turquía, revisando nada menos que legado laicista do mítico Mustafa Kemal Atatürk, o pai da república nada en 1923 tras a humillante caída do Imperio Otomán.

4. As forzas armadas parecen agora divididas, igual que o conxunto da sociedade. Esta sería unha posíbel explicación do fracaso do golpe. Sobre a motivación dos militares insurrectos sabemos moi pouco aínda. A tese de que se trata de islamistas próximos a Fethullah Gülen, un antigo aliado de Erdoğan que hoxe vive nos EUA e dirixe o potente movemento Hizmet, que adoita compararse coa organización ultracatólica Opus Dei, resulta un tanto desconcertante, dada a reivindicación da democracia, do Estado de dereito e da laicidade que fixeron, nunha declaración, a propia noite da rebelión frustrada.

5. O golpe podería fortalecer a posición de Erdoğan e impulsar as súas aspiracións presidencialistas. Xa en 2007, tras o enésimo intento do exército de interferir na política, o daquela xefe do executivo levou a cabo unha espectacular limpeza da institución militar que explica o éxito do AKP nos seguintes comicios adiantados. Agora medrou a posibilidade de que o presidente, cun discurso durísimo –coherente co seu crecente autoritarismo–, organice unha sorte de contragolpe e intensifique a represión da oposición, incluídos os medios de comunicación, máxime tendo en conta as fallas no control sobre o país que o levantamento puxo de manifesto. De feito, as 20.000 persoas que disque foron detidas ou suspendidas desde que o golpe foi desbaratado –sobre todo policías, militares, xuíces, fiscais e altos funcionarios– apuntan claramente cara a unha purga do aparato do Estado. A extraordinaria rapidez desta acción contra tantas persoas que con toda probabilidade non tiveron nada que ver coa rebelión permite especular coa hipótese dun golpe preventivo: un sector do exército intentou impedir unha vaga represiva brutal que levaría até o paroxismo a deriva autocrática e confesionalista de Erdoğan.

Parecía que, tras a lexislatura 2011-2015, caracterizada por unha inédita acumulación do poder político en mans dun único partido, as clases medias baixas, as grandes perdedoras da xestión neoliberal implementada polo PP, atoparan nas formacións de centroesquerda unhas opcións que semellaban responder racionalmente ás súas preocupacións. Porén, o PSOE e mais Unidos Podemos e compañía só xuntaron algo máis de 10.474.000 votos, que os deixan con 156 escanos, lonxe do PP e de Ciudadanos, que, con case 11.030.000 votos, lograron 169 escanos.

O máis chocante é que, por separado, Podemos, as súas confluencias e mais IU obtiveron o 20 de decembro máis de 6.100.000 votos, fronte aos máis de 5.500.000 do PSOE. Polo tanto, foi xa daquela cando tivo lugar o famoso sorpasso aos socialistas por parte das formacións situadas á súa esquerda. Había motivos serios para preguntarse se os electorados de Podemos et alia e sobre todo de IU ían asumir a fórmula de Unidos Podemos para traducir esa vantaxe en votos nunha vantaxe en escanos. Polo visto, non foi así: o pacto foi boicoteado por este electorado, que só lle deu algo menos de 5.050.000 votos (mentres o PSOE, unha parte de cuxos electores optou polo PP, acadou case 5.425.000, unha nova peor marca histórica). Será interesante coñecer as razóns concretas de tan masiva deserción (máis dun millón de votos!).

Agora, o PP e mais Ciudadanos están a só sete escanos da maioría absoluta. Isto despexa, en principio, o camiño da dereita cara á Moncloa, pero coloca o PP nunha posición bastante incómoda. Ciudadanos ten moito interese en seguir situado no centro do campo político, alimentando unha sobrerrepresentación mediática que é moi hábil en conseguir e que necesita para sobrevivir. Pero, malia a que levou a cabo unha excelente xestión durante a lexislatura abortada (non era decisivo, pero logrou perfilarse como un actor moderado e pragmático), non foi quen de mellorar os seus resultados de decembro; ao contrario: baixou de 3.514.000 a algo menos de 3.124.000 votos. Foi vítima da lei electoral, así como da decisión dunha parte do seu electorado de optimizar o voto desviándoo (de novo) cara ao PP, procurando de paso a estabilidade tras o Brexit, dada a vulnerabilidade da economía española. De maneira que, para posibilitar unha nova lexislatura do PP, ten que conseguir pactar unha axenda esixente; en caso contrario, o seu electorado pode acabar preguntándose cal é o sentido do seu voto.

Mariano Rajoy fortaleceu a súa posición no PP cun golpe de autoridade electoral indiscutíbel. Con algo máis de 7.906.000 votos, o partido conservador conseguiu 669.000 votos máis que o 20 de decembro. Agora, ninguén vai pór en dúbida o seu liderado do partido, e Ciudadanos vai ter moi difícil esixir a súa cabeza para chegar a un pacto. O PP conta cunha base electoral sólida, indiferente á corrupción atrincheirada no partido. O PSOE podería teoricamente contemplar a posibilidade de pactar unha gran coalición, ou polo menos unha fórmula de apoio parlamentario para facer posíbel unha nova lexislatura do PP. O relato que tería que pór en pé non sería demasiado complexo: responsabilidade política, sentido de Estado, circunstancias excepcionais. Pero esta hipótese debe ser manexada con moita prudencia, porque o PP é un partido tóxico e o PSOE segue en mínimos históricos, cunha división interna indisimulábel, e debe medir moito os seus pasos. O único argumento que perdeu forza nestes momentos é o do sorpasso, pero non hai nada que indique que sexa suficiente.

Xa en clave estritamente galega, a boa nova para o PP é que supera en escanos (12) á esquerda formada por PSOE e En Marea PP (11), por non mencionar que gaña máis de 34.000 votos. Unha vez máis constátase que os conservadores dispoñen dunha máquina electoral sen parangón e están en moi boas condicións de revalidar a súa maioría absoluta nas eleccións ao Parlamento de Galicia que van ter lugar nos próximos meses. Ciudadanos, de quen coñecemos os graves problemas orgánicos que padece, pero, pola contra, nin unha soa idea pensada para Galiza, perde case 15.000 votos e fica a xusto título sen representación.

O BNG, pola súa banda, optou por unha dura travesía do deserto, tanto por coherencia ideolóxica –tan loábel como perigosa– como forzado polo tacticismo da nova esquerda construída a partir de Anova e EU. O electorado nacionalista, que quizais teña, nestes momentos, outras prioridades, volveu castigar a fronte con severidade: dos case 71.000 votos que obtivo en decembro baixou a case 45.000. Intúese que o BNG afronta este período de ostracismo coa perspectiva de que En Marea acuse fatalmente as súas incoherencias e debilidades, como quizais vaticinen os máis de 66.500 votos perdidos. Agora mesmo non hai nada que indique que o BNG estea en condicións de facer outra cousa que non sexa sentar na soleira da súa sede nacional a ver pasar o cadáver do seu adversario. Mentres tanto, o PSdeG-PSOE perde case 5.000 votos pero volve ser (iso si: por algo máis de 1.100 votos) o segundo partido do país.

Ao primeiro ministro David Cameron non se lle ocorreu nada mellor para poder continuar a morar no número 10 de Downing Street tras as eleccións de maio de 2015 que comprometerse a convocar un referendo sobre a permanencia de Gran Bretaña na Unión Europea, que finalmente se vai celebrar o 23 de xuño de 2016. Pero parece que, a medio prazo, a xogada pode saírlles moi cara a el, ao seu país e a toda a Unión. O plebiscito dividiu os conservadores, enfadou o mundo dos negocios e catapultou o tamén conservador Boris Johnson, ex alcalde de Londres, á posición de paladín do Brexit e se cadra tamén á de candidato ao posto de xefe do executivo.

Se o debate público se limita en boa medida á disputa entre os propios Tories é porque a oposición laborista tampouco semella en condicións de arranxar a desfeita, tras ficar, ela tamén, dividida. Aínda que a posición oficial do laborismo é a defensa da permanencia do país na Unión, hai un sector que conecta co medo, moi estendido, a unha inmigración descontrolada. A actitude morna de Jeremy Corbyn cando critica o Brexit non podería ser máis expresiva. Porén, se quixesen, os laboristas poderían montar unha campaña efectiva sobre unha idea evidente: a dunha Gran Bretaña liberada das ataduras europeas e por completo entregada ás ansias desreguladoras da ala dura dos conservadores.

É obvio que a imposibilidade das elites de pór en marcha unha potente campaña a prol da permanencia –mesmo da permanencia nas actuais condicións: fóra da eurozona, fóra do espazo Schengen e cun status especial en moitos ámbitos– favorece os intereses dos Brexiteers, porque os británicos non se caracterizan precisamente por seren uns fervorosos europeístas. De feito, adoitan entender a Unión máis ben como unha zona de libre comercio da cal pode convirlles formar parte ou non; depende.

As enquisas máis recentes semellan indicar que a maioría da cidadanía considera asumíbel o prezo a pagar polo Brexit e pensa votar en consecuencia. Malia as advertencias dos medios máis prestixiosos e o indisimulado nerviosismo da City –que claramente entrou en modo pánico–, os cidadáns parecen terlles menos medo do inicialmente esperábel ás turbulencias económicas, ao empeoramento da posición internacional do seu país e á reacción dos escoceses (e tamén dos irlandeses do norte, e se cadra tamén dos galeses). As posibilidades de que o Labour Party dea un paso á fronte para intentar influír decisivamente no resultado do referendo xa non son moitas. Mentres tanto, todo indica que a cidadanía opina maioritariamente que Gran Bretaña vai recuperar soberanía se sae da Unión Europea, e que o custo da saída é razoábel en vista dos beneficios esperados.

Claro que nos cálculos que fan os británicos é imaxinábel que tampouco teñan suficientemente en conta a posíbel reacción da Unión –quizais liderada, neste caso, por Francia–, que, para previr ulteriores dinámicas desintegradoras orquestradas polo xenófobo populismo de dereitas, podería adoptar unha postura moi dura nas longas negociacións de separación con Gran Bretaña previstas no artigo 50 do Tratado de Lisboa. Porque non hai nada que a Unión deba temer máis que a volta á Europa dos nacionalismos.

Na familia, que é o lugar onde a vida se reproduce e se protexe en todas as súas etapas, non encaixan nin a idea de que a procreación depende exclusivamente da vontade dos cónxuxes, nin tampouco a simple negación ou mesmo a destrución da vida. Por iso, o aborto non pode de ningunha maneira ser entendido como o exercicio do dereito sobre o propio corpo, e os profesionais sanitarios deben exercer a correspondente obxección de conciencia. (82 e 83.)

Finalmente, a educación dos fillos é unha obriga e mais un dereito dos pais. Eles deciden libremente e segundo as súas conviccións o tipo de educación que queren para seus fillos. O papel do Estado é subsidiario: a escola non substitúe os pais, senón que os complementa. E a igrexa católica colabora con eles asesorándoos para que leven a cabo a súa acción formativa transmitindo a fe, é dicir, actuando como ministros educativos que contribúen a manter en pé a igrexa. A familia é unha instancia de reprodución social da fe católica, especialmente a través da nai, que leva a cabo esta tarefa dun xeito sinxelo e profundo. (16, 84, 85, 174, 287 e 289.)

O lector, por moito que defenda a autonomía de toda relixión á hora de estabelecer as súas bases doutrinais, non pode evitar a preocupación derivada de que unha confesión tan influente como a católica siga tan afastada, en tantos aspectos, dos acordos básicos compartidos por un número crecente de Estados democráticos para xestionar, dun modo respectuoso cos dereitos humanos, a complexidade derivada da diversidade sexual. En España, por exemplo, xa non hai ningún partido político con representación parlamentaria que cuestione o matrimonio entre persoas do mesmo sexo. Non é que nos estrañemos de que o papa sexa, despois de todo, católico. Sucede, porén, que a Amoris laetitia nos recorda a gravidade da cultural gap existente entre a igrexa católica e moi amplos sectores das nosas sociedades. O recoñecemento das novas formas de unión afectiva e sexual e de familia, as políticas de igualdade entre muller e home, o amparo das lexítimas reivindicacións da comunidade LGBTI, a despenalización do aborto: en cales destes temas centrais podemos dicir que a igrexa católica sintoniza plenamente coas nosas sociedades? Que se lle ocorrerá, por exemplo, ao moi conservador cardeal estadounidense Raymond Leo Burke cando lembre que case a metade dos seus compatriotas católicos queren que a súa igrexa recoñeza o matrimonio entre persoas do mesmo sexo?

A Amoris laetitia do papa Bergoglio está redactada cunha prosa prolixa, cálida, empática e mesmo afectuosa. Pero unha lectura atenta do documento papal revela que, alén dalgunha ambigua pirueta argumental e dalgún matiz non sempre irrelevante –como o relativo aos divorciados que volven casar pola vía civil–, o núcleo segue a ser sumamente tradicionalista. Ou non é certo que a idea do sexo heteronormativo, sen uso de contraceptivos, dentro do matrimonio indisolúbel e dirixido a fundar unha familia de matriz patriarcal é perfectamente ortodoxa e condiciona e limita toda a reflexión do pontífice? Por iso mesmo resulta comprensíbel a decepción dos católicos progresistas. E por iso tamén sorprende que as elites eclesiásticas máis rigoristas e inmobilistas reaccionen ante a exhortación dun xeito tan irado ou, con máis finezza –no canto de amosaren abertamente o seu integrismo–, se apresuren a prescribir o marco interpretativo máis restritivo posíbel. Será unha pura coincidencia que, precisamente agora, o inefábel cardeal Antonio Cañizares, arcebispo de Valencia, brame contra “el imperio gay” [sic] e recolla o anatema papal contra a teoría de xénero para describir repetidamente esta “ideología” nada menos que como “la más insidiosa que ha habido en toda la historia de la humanidad”, “la más insidiosa de todas”, “la […] más insidiosa y destructora de humanidad de toda la historia universal”? De profundis clamamus ad te, Domine!

Referencias:

Amón, Rubén, “Cuando el pastor sigue al rebaño”, El País, 27 de mayo de 2016.

Arregi, José, “Amoris Laetitia: Decepción y esperanza”, Religión Digital, 19 de abril de 2016.

Burke, Raymond, “‘Amoris Laetitia’ and the Constant Teaching and Practice of the Church”, National Catholic Register, 12.04.2016.

Cañizares Llovera, Antonio, “En defensa y apoyo de la familia”, Archidiócesis de Valencia, 26 de mayo de 2016.

Cañizares Llovera, Antonio, “Alocución del cardenal obispo de Valencia al final de la procesión del Corpus (2016)”, Archidiócesis de Valencia, 30 de mayo de 2016.

Case, Mary Anne, “The Role of the Popes in the Invention of Sexual Complementarity and the Anathematization of Gender”, Religion & Gender, 29 March 2016.

De Mattei, Roberto, “L’Esortazione post-sinodale Amoris laetitia: prime riflessioni su un documento catastrofico”, Corrispondenza Romana, 13 aprile 2016.

“El cardenal Cañizares defiende el ‘bien precioso de la familia cristiana’, ante ‘la escalada contra ella de dirigentes políticos, el imperio gay y ciertas ideologías feministas’”, Archidiócesis de Valencia, 18 de mayo de 2016.

Francisco, Exhortación apostólica postsinodal Amoris laetitia del Santo Padre Francisco a los obispos, a los presbíteros y diáconos, a las personas consagradas, a los esposos cristianos y a todos los fieles laicos sobre el amor en la familia, Roma, 19 de marzo de 2016.

González Bedoya, Juan, “El parto de los montes”, El País, 8 de abril de 2016.

International Lesbian, Gay, Bisexual and Trans and Intersex Association (ILGA), “The ILGA-RIWI Global Attitudes Survey on LGBTI People in partnership with Logo”, Genève, May 17, 2016.

Moorhead, Joanna, “Pope Francis’s style is certainly a change. But where’s the substance?”, The Guardian, 8 April 2016.

Ramírez, Paco, “Carta abierta del Imperio Gay contra el druida Panorámix Cañizares”, Observatorio Español contra la LGBTfobia, 20 de mayo de 2016.

Tras un debate no seo da igrexa católica que durou dous anos –incluídos dous sínodos de bispos sobre a familia, en 2014 e en 2015, e mais a proposta de emendas ao informe final feita pola Congregación para a Doutrina da Fe–, o papa Francisco acaba de publicar un documento moi esperado pola opinión pública, a exhortación Amoris laetitia. Pero que di este interesante texto sobre moral sexual?

A familia defínese como unha unión natural fundada no matrimonio indisolúbel entre un home e unha muller, que é a parella humana na súa realidade fundamental, capaz de procrear. De feito, para maduraren de maneira íntegra e harmoniosa, os fillos deben recibir o amor dun pai e dunha nai, e cando un deles falta é preciso compensar a súa ausencia. A ideoloxía de xénero parte da diferenciación entre sexo biolóxico (sexo) e papel sociocultural do sexo (xénero), pero ambos aspectos da realidade son inseparábeis. Deus creounos como somos, e a nós correspóndenos aceptar e respectar a nosa humanidade. Así, a conduta paterna está dirixida á protección e ao sostemento da muller e dos fillos, así como a axudar os fillos a percibiren a realidade exterior como un desafío que deben afrontar con esforzo e loita. A nai, pola súa banda, debe utilizar as súas calidades femininas de tenrura, compaixón, entrega e forza moral para que os fillos adquiran autoestima e capacidade de empatía. O modo de ser masculino do pai pode adaptarse, sen perigo para a súa masculinidade e dignidade, á situación laboral da nai mediante a asunción de tarefas domésticas e dalgúns aspectos da crianza dos fillos. (Puntos 9-11, 52, 55, 56, 131, 163, 172-175, 286 e 292.)

O matrimonio é, como vimos, indisolúbel. A separación é unha medida extrema, xustificada e mesmo moralmente necesaria unicamente cando hai prepotencia, violencia, desalento, explotación ou indiferenza. O divorcio é un mal, pero as persoas divorciadas que casan de novo seguen a formar parte da igrexa católica. Fóra do corpo do texto, nas notas 336 e 351, mesmo se prevé que, en certos casos menos graves, os presbíteros poidan relaxar a “disciplina sacramental”; é dicir, que os divorciados que volven casar poidan recibir a comuñón. (241, 243 e 246.) Isto, de feito, vén sucedendo desde hai tempo, aínda que en clara contravención da tradición. Porque, se o matrimonio é unha unión realmente indisolúbel, entón a persoa divorciada que volve casar pola vía civil é tecnicamente unha adúltera, atópase nunha situación de pecado permanente (toda unión extraconxugal é intrinsecamente ilícita) e ten, en consecuencia, absolutamente prohibido comungar, un acto que neste caso se converte en propiamente sacrílego.

A homosexualidade é unha experiencia difícil para as familias. As persoas homosexuais deben ser respectadas na súa dignidade e non poden padecer discriminación ningunha. Porén, as unións doutro tipo, incluídas as acordadas entre persoas do mesmo sexo, non se poden equiparar ao matrimonio, como sucede na deconstrución xurídica da familia que se está a dar en moitos países. Estas unións conteñen certamente elementos construtivos –o vínculo público, o afecto profundo, a responsabilidade verbo dos fillos–, pero non se parecen nin de lonxe ao matrimonio e son precarias ou non fan posíbel a fecundidade, de maneira que non aseguran o futuro da sociedade. (52, 53, 250-252, 292 e 293.)

[E]n general, cuesta mucho que los políticos escuchen a las trabajadoras del sexo empoderadas, en pie de igualdad. De ellas no se acuerdan nunca […].

Cristina Garaizabal

As cifras do negocio da prostitución son astronómicas. Pero sendo un fenómeno tan estendido –e, paradoxalmente, tan invisíbel–, resulta estraño constatar o desconcertante que resulta toda reflexión sobre el, mesmo para quen –como, por exemplo, o feminismo– debería contar cun discurso sólido nesta materia. Tamén resulta rechamante, neste debate, a práctica ausencia das voces das propias traballadoras sexuais. Son outras as persoas –que, desde logo, non se dedican a este duro oficio– quen adoitan teorizar sobre a cuestión, con maior ou menor fortuna e a miúdo cun ton bastante moralizante e paternalista.

O modelo abolicionista nórdico semella estar en expansión. De feito, recentemente foi adoptado por Francia; en contra, por certo, do criterio do colectivo de traballadoras sexuais Droits & Prostitution, o máis importante do país. Os perseguidos van ser os clientes, de maneira que as prostitutas terán previsibelmente que buscar o xeito de agachalos, o cal, con toda probabilidade, provocará o seu propio illamento e aumentará, en consecuencia, a súa vulnerabilidade. En España, El País apoiou a decisión francesa aducindo, non sen certa ousadía, que é unha “cuestión de género”, como se o feminismo non estivese profundamente dividido neste asunto. O medio madrileño engadiu que “[c]ada vez resulta más difícil a[os] defensores [da prostitución] sostener que se trata de un oficio ejercido libremente”. Tamén Lidia Falcón valorou positivamente a nova normativa francesa. A veterana feminista recorreu ao argumento da escravización sistemática. Nada menos que o 99% das prostitutas exercerían o seu oficio de maneira forzada, porque “no hay mayor coacción que la miseria”; de feito, “[n]inguna de las mujeres que se encuentran sometidas a esa explotación sexual lo ha escogido voluntaria y libremente”.

Como é obvio, a cidade de Barcelona non ten as competencias lexislativas da Asemblea Nacional francesa. Isto, porén, non lle impediu á capital de Cataluña pór en marcha unha acción moi importante dirixida a mellorar as condicións de vida das traballadoras sexuais. O verdadeiramente notábel é que o concello decidiu dialogar coas prostitutas e lograr así visibilizalas e empoderalas no deseño e na implementación dunha política pública que as afecta directamente. Pero a iniciativa non tardou en recibir críticas moi severas. Trátase, segundo as voces discrepantes, dunha cuestión de dereitos humanos, de maneira que o consentimento das traballadoras é irrelevante, igual que o sería o dun escravo; ademais, a regulación só serviría para lexitimar a prostitución e favorecería os intereses dos empresarios que se benefician desta actividade.

Sabemos que o traballo sexual é unha desas materias en que unha boa parte das preguntas que suscita están condenadas a non poderen ser respondidas coa rotundidade que a miúdo esiximos os cidadáns. Nun mundo que percibimos como crecentemente complexo e inseguro, a procura de certezas é un impulso evidente. Hai persoas que se prostitúen voluntariamente? Que significa o feito de que moitas o fagan condicionadas polas súas circunstancias socioeconómicas? O traballo sexual implica sempre violencia, polo menos estrutural? As prostitutas están todas escravizadas? Son todas vítimas? Canto hai de wishful thinking puritano na demanda –ideoloxicamente transversal– de abolición da prostitución?

Sexa como for, neste tema nótase con especial nitidez como a xeneralización e mais a negación dos matices impiden abordaxes pragmáticas. Ninguén discute que o comercio de persoas con fins de explotación sexual constitúe unha grave lesión dos dereitos humanos e debe ser reprimido, e que as vítimas deste human trafficking deben ser protexidas e asistidas. No mundo da prostitución son moi frecuentes a escravización e o malos tratos, especialmente entre as mulleres inmigrantes. Pero soster que toda prostitución é un atentado contra os dereitos humanos e converter esta tese nun apriorismo non impedirá toda transacción coa realidade que se vive decote nas rúas e nos prostíbulos? Non son precisamente as traballadoras sexuais as que pagan a factura desta opinión tan impecábel e ríxida? E se fose certo que hai persoas que voluntariamente deciden prostituírse, como protexeremos os seus dereitos se as ignoramos e as marxinamos?

Referencias:

Álvarez, Ángeles, “No permitamos que España se convierta en el prostíbulo de Europa”, eldiario.es, 04.11.2015.

Cañas, Gabriela, “Francia penaliza al cliente de prostitución tras un largo trámite parlamentario”, El País, 6 de abril de 2016.

Chicas Nuevas 24 Horas.

Cuesta Arzamendi, José Luis de la, “Tráfico y trata de seres humanos: regulación internacional y europea”, en Richard González, Manuel, Iñaki Riaño Brun e Maitena Poelemans (coords.), Estudios sobre la Lucha contra la Trata de Seres Humanos, Cizur Menor (Navarra), Aranzadi / Thomson Reuters, 2013, 23-75.

Falcón, Lidia, “Pagar por esclavizar”, Público, 13 de abril de 2016.

França, João, “Barcelona contará con las trabajadoras sexuales para dar respuestas a la prostitución en la calle”, eldiario.es, 02.04.2016.

Garaizabal, Cristina, “La propuesta de Ciudadanos de legalizar la prostitución está hecha a medida de los empresarios” (entrevista de Marta Borraz), eldiario.es, 16.05.2015.

Gardères, Nicolas, “Loi sur la pénalisation du client : une aberration juridique”, Le Figaro, 05.04.2016.

Meneses Falcón, Carmen (coord.), Apoyando a las víctimas de trata. Las necesidades de las mujeres víctimas de trata con fines de explotación sexual desde la perspectiva de las entidades especializadas y profesionales involucrados. Propuesta para la sensibilización contra la trata, Madrid, Ministerio de Sanidad, Servicios Sociales e Igualdad [, 2015].

Ministerio de Sanidad, Servicios Sociales e Igualdad, Plan integral de lucha contra la trata de mujeres y niñas con fines de explotación sexual, 2015-2018.

Oso, Laura, e José López Riopedre, “Un círculo de irregularidad fomenta la explotación sexual de las mujeres” (entrevista de Eduardo Bayona), Público, 29.04.2016.

País, El, “Reducir la prostitución” (editorial), El País, 11 de abril de 2016.

Pérez, Laura, “La prostitución en Barcelona: hacia un escenario de derechos”, eldiario.es, 20.03.2016.

Pérez Oliva, Milagros, “Los clientes de la prostitución son cómplices de la trata”, El País, 5 de mayo de 2016.

Pérez Pena, Marcos, “Ver como algo natural que unha cea de negocios remate nun club de prostitución é algo terrible”, Praza Pública, 4 de maio de 2016.

Pibernat Vila, Marina, “Feminismo y prostitución”, Nuevatribuna.es, 28 de abril de 2016.

Haberá unha gran coalición tras as eleccións?

Para os socialistas, calquera das posíbeis fórmulas de gran coalición co PP resulta moi perigosa. Certamente, poderían vender esta solución como responsábel, realista e moderadora das políticas neoliberais. Pero para iso tería que cambiar a dirección do partido conservador, que nestes momentos é tóxica para calquera que se lle achegue. Non hai que ter moita fantasía para imaxinar qué pasaría se non houbese un cambio profundo no partido e, ao día seguinte da toma de posesión do novo goberno bipartito (ou do PP co apoio parlamentario do PSOE), se dese a coñecer un escándalo como o do popular José Manuel Soria López, que recentemente tivo que renunciar ao seu cargo ministerial ao aparecer o seu nome nos papeis de Panamá. Parece que, neste sentido, son moitas as presións políticas (mesmo internas), empresariais e mediáticas sobre o PP. El País, por exemplo, pide xa en termos inequívocos “el final” do presidente: “cualquier idea de que el futuro de este país pase por Rajoy resulta grotesca, si no alarmante”. Pero o tenaz tropismo do pontevedrés cara ao poder podería prolongar a postulación sotto voce de Soraya Sáenz de Santamaría, a vicepresidenta en funcións.

En definitiva, para que unha gran coalición puidese converterse nunha hipótese de traballo, o PP tería que cambiar de dirección. O PSOE, pola súa banda, podería asumir os riscos desta fórmula de goberno se o seu resultado electoral volvese empeorar (o sorpasso por parte dunha coalición entre Podemos e IU xa sería traumático e convertiría en practicamente insostíbel a permanencia de Pedro Sánchez na secretaría xeral); para un partido socialdemócrata actual non está claro que loitar pola hexemonía no centroesquerda (ou simplemente pola supervivencia) sexa máis doado desde a oposición que desde o goberno. Ademais, conviríalle contar con Ciudadanos como terceiro socio para ampliar a base de repartición de responsabilidades e temperar así o inevitábel desgaste.

Xa se apuntou a posibilidade dun bo resultado electoral de Ciudadanos. Este partido levou a cabo unhas excelentes negociacións postelectorais, que poderá aproveitar para presentarse aos comicios do 26 de xuño cun relato en que aparecerá como un actor central e abnegado. Por iso é tamén preciso considerar a posibilidade dunha maioría de goberno PP-Ciudadanos, se o PP non sofre un castigo inesperadamente severo nas urnas. Para que Ciudadanos se embarcase nesta aventura minimizando os riscos sería de novo necesario que o PP renovase por completo a súa actual dirección, empezando polo presidente Rajoy.

Finalmente, parece razoábel descartar que o PSOE volva insistir na idea de montar unha maioría con Ciudadanos e con Podemos (e as candidaturas afíns). O contrato de adhesión que o PSOE e Ciudadanos lle presentaron a Podemos era imposíbel de asumir (e así o confirmou a militancia nunha consulta interna), tanto pola súa orientación socioliberal como pola súa incapacidade para idear unha proposta construtiva para a cuestión catalá. Claramente, o PSOE intentou facer un tour de force enxeñoso pero máis que difícil: distanciarse dun PP minado pola corrupción e responsábel dunha lexislatura demoledora, afianzarse no tradicional centro do campo político (freando a viraxe cara á esquerda e cara a un novo modelo de gobernanza multinivel), presentar a Pedro Sánchez como un auténtico home de Estado e forzar o apoio de Podemos argumentando que, de non conseguilo, o partido morado terá que cargar coa responsabilidade de impedir un goberno alternativo ao conservador.

Daquela que sabemos con certeza?

O único que podemos afirmar con seguridade é que o novo executivo vai ser máis moderado que o que aínda está en funcións, porque non vai haber unha nova maioría absoluta do PP. Dito isto, tampouco é evidente que o novo goberno poida implementar políticas económicas, financeiras e sociais substancialmente distintas. O PSOE está comprometido co modelo neoliberal, e o resto da esquerda non foi quen, polo menos polo de agora, de tecer alianzas europeas que sirvan de contrapeso keynesiano. É imaxinábel que o novo gabinete, sexa cal for a súa composición, poida resistir a presión da UE para continuar coas interminábeis reformas estrutuais que, con fanática insistencia, nos levan de desastre en desastre?

Tamén sabemos, como xa apuntamos, que existe a posibilidade real de que a correlación de forzas tras as eleccións do 26 de xuño nos coloque ante unha situación comparábel á actual. E daquela haberá que preguntarse –e haberá que llo preguntar sobre todo ao PP, que non quere ver os catro millóns de parados, a nova emigración, o independentismo catalán e, en xeral, a nosa crise sistémica– se a apertura dun proceso de reforma constitucional non será, despois de todo, o movemento máis intelixente e responsábel. Podería pactarse unha lexislatura abreviada destinada a actualizar as formas de goberno e de Estado, o sistema electoral, o Estado do benestar, a educación, etc., así como a atopar unha fórmula que permita combinar o razoábel cuestionamento das esixencias orzamentarias de Bruxelas coa xa inaprazábel redución da desigualdade, que non é só manifestamente inxusta e cruel, senón disfuncional para a democracia. Segundo o pintoresco ministro de Facenda e Administracións Públicas, o noso déficit público é excesivo por mor do gasto en servizos públicos e sociais que alegremente fan as Comunidades Autónomas e mais a Seguridade Social. Nun recente estudo de Manuel Lago Peñas documéntanse, porén, os recortes brutais sufridos por estes servizos, mentres o mencionado ministerio é un dos que menos ingresos logra de toda a UE. Indicámolo por se os partidos de esquerdas, incluído o PSOE, queren telo presente a partir do 27 de xuño.

Referencias:

Ajenjo, Natalia, “El fracaso de la formación de gobierno en España y las reglas de investidura”, eldiario.es, 02.05.2016.

Lago Peñas, Manuel, Cartografía de los recortes. El gasto público en España entre 2009 y 2014, Confederación Sindical de CCOO, abril 2016.

País, El, “No da para más” (editorial), El País, 16 de abril de 2016.

Por que non foi elixido un novo presidente do Goberno?

Rematada sen éxito a derradeira rolda de contactos do xefe do Estado para propor unha candidatura á presidencia do executivo, o 2 de maio de 2016 disolveranse as Cortes Xerais e ao día seguinte convocaranse novas eleccións para o 26 de xuño. É lóxico que a opinión pública estea pasmada: é a primeira vez que pasa algo así, é dicir, que se ten que aplicar o artigo 99.5 da Constitución. Como explicarmos que ninguén chegase a obter a confianza do Congreso dos Deputados tras as eleccións do 20 de decembro de 2015?

Tras os últimos comicios houbo unha reordenación do mapa político, cuxa consolidación a longo prazo debe ser abordada con prudencia, porque en España o voto sempre foi moi estábel (coa excepción da desfeita da UCD o 12 de outubro de 1982). Basicamente, o que sucede agora é que irromperon varias forzas novas que, ante os enormes problemas provocados polas políticas de austeridade, a corrupción atrincheirada no PP e a abordaxe catastrófica do problema catalán, intentan propor solucións, ou ben de esquerdas e abertas a unha nova gobernanza multinivel (Podemos e candidaturas afíns), ou ben de dereitas e ortodoxas na cuestión nacional (Ciudadanos). Debemos ser quen, polo tanto, de ler correctamente a indignación dos analistas e comentaristas políticos mainstream cando condenan a fragmentación do campo político mentres ignoran interesadamente a causa última deste fenómeno novo, que é a xestión neoliberal da globalización, cuxos grandes perdedores, as clases medias baixas, reaccionaron dun xeito perfectamente racional. Algúns van un paso máis alá e xa lles dan a benvida ás novas eleccións, convencidos de que a cidadanía, coa lección ben aprendida, voltará ao rego e, decepcionada coas ansias supostamente desmesuradas do PSOE e de Podemos por chegaren á Moncloa, apoiará os partidos serios –é dicir, o PP e Ciudadanos–, que son os que poden garantir unha gobernabilidade comme il faut.

Pero os desexos dalgúns sectores do establishment non parecen coincidir coa realidade –por eles mesmos transformada sen contemplacións so pretexto de superarmos a crise económica–, de maneira que a reordenación do mapa político español precisa, polo menos a curto e medio prazo, unha nova cultura do pacto cuxa invención non é en absoluto doada e necesita tempo e experiencia. Esta cultura está por inventar porque até o de agora simplemente non foi necesaria. Se, por hipótese, as novas eleccións non arranxasen nada en esencia, e, polo tanto, a única opción fose un acordo de goberno –por definición insatisfactorio para os implicados–, habería alteracións profundas nas mentalidades e nos modos de actuar dos axentes políticos, que, non sen asumiren moitos riscos, terían que cambiar o seu tradicional modus operandi.

Que resultados electorais son esperábeis o 26 de xuño?

Teoricamente, esta vez a cociña dos datos demoscópicos debería ser algo máis doada, porque temos o precedente das anteriores eleccións e sabemos que houbo, polo visto, un lixeiro desprazamento do centro político cara á esquerda e cara a unha aceptación algo máis pacífica da plurinacionalidade de España grazas á potente irrupción de Podemos e das candidaturas afíns (co 20% dos votos). A posibilidade dunha repetición grosso modo dos resultados do 20 de decembro é plausíbel pero tampouco debe ser asumida á lixeira, porque hai algún factor que os expertos van ter moi difícil valorar. En primeiro lugar, as eleccións do 26 de xuño van ser unha sorte de inédita segunda volta das do 20 de decembro, e non sabemos aínda cal podería ser o comportamento do electorado. E, en segundo lugar, está por ver cal vai ser a incidencia da abstención, que é razoábel que aumente e favoreza o PP, e do voto de castigo, que dependerá de qué partidos sexan considerados responsábeis de que non se puidese formar goberno.