Flanieren in Berlin

Feestje

Een Spongebob ballon blokkeert het zicht op de Brandenburger Tor, het symbool van het verenigde Berlijn. Op deze zonnige oktoberdag zijn wel heel veel mensen op de been. De dubbele rij kinderkopjes in het asfalt, die aanduidt waar de Muur ooit liep, is nauwelijks nog te zien. De lucht zindert van bier, worst en Schlager muziek; zou er iets te vieren zijn?  Mét en zonder ballonnen slentert de massa onder de hoge zandstenen poort door. Een reuzenrad aan de horizon, ook nu nog vind je het meeste vertier in West. 3 oktober is de dag waarop Duitsland sinds 1990 haar eenheid viert. Iedereen is vrij om te gaan en staan waar hij wil. Het doorkruisen van de Brandenburger Tor is dus best een beetje symbolisch, of je je daarvan bewust bent of niet.  Napoleon was de eerste die triomfantelijk gebruik maakte van de naar Atheens voorbeeld geschapen toegangspoort. Architect Carl Langhans en de Pruisische koning hadden zich de feestelijke inwijding langs de prachtboulevard Unter den Linden vast anders voorgesteld. De quadriga met overwinningsgodin werd meegenomen als oorlogsbuit en pas in 1814 door de Duitse vrijheidsstrijders teruggehaald uit Parijs.   Pariser Platz heet het vierhoekige plein sindsdien, dat geldt als het officiële visitekaartje van de stad. Zeer keurig is het er, zeer symmetrisch, zeer Duits.  De Franse ambassade rechts, de Amerikaanse  links en daarnaast het luxe-hotel Adlon, verboden voor de gewone mens. Het gras mag je ook al niet betreden; de bloemenperken zijn met een betuttelend hekwerk omringd. De kandelaber straatlantarens en bronzen fonteinen van acanthusbladeren zijn negentiende eeuwse replica’s. Je zou bijna denken dat er niets is gebeurd in de tussengelegen eeuw.  De Twee Wereldoorlog liet weinig heel van het plein. En met de ligging midden in de grenszone, werd de Pariser Platz ook tijdens de Koude Oorlog niet wederopgebouwd. Alleen de Brandenburger Tor stond nog overeind, aan beide kanten ombereikbaar afgeschermd door de Muur. Dertig jaar lang had alleen de wind hier vrij spel. Strikte regels dienden te worden gevolgd, toen Pariser Platz na de Wende kritisch werd gereconstrueerd. Met een even hoge dakrand als vroeger, en maximaal 50% gevelglas, kreeg het plein niet alleen haar drie gesloten zijden maar – aldus stadsbouwmeester Hans Stimmann – ook haar oude ziel weer terug. Gesjoemeld is er een beetje bij de nieuwe Akademie, ooit de plek waar Speer en Hitler watertandden bij de maquettes van Germania. Over het verdwijnen van die oude ziel doet het vele glas geen misverstanden bestaan.  Nichts ist erledigt  staat er op de glasgevel. Niets is volbracht. Niet in oost, niet in west- of in de rest van de wereld. Politieke demonstraties vinden hier dan ook nog dagelijks plaats. De meeste mensen zijn drukker met het maken van selfies, hun enige zorg  niet  door riksja’s of paardenkoetsen te worden geschept. Het is feest vandaag, geen tijd voor politiek! En eenheid is misschien vooral dat je samen door een deur kunt. Of poort in dit geval. 

Achtertuin (Mediaspree) Met piepende banden stopte het witte busje recht voor mijn neus. Het had zich slalommend een weg gebaand door doodlopende spoorlijnen en industrieruïnes; de resten van de vroegere Osthafen. Met mijn rug tegen een oude kolenopslag, genoot ik van het vrije uitzicht over de Spree. Benoemd tot mijn achtertuin, bij gebrek aan balkon. De gebarende kalende man uit het busje kon ik echter niet negeren. Hij stond bovendien in mijn zon. Ik mocht hier niet zitten, dit was privé-gebied. 

Spreeufer für alle, klinkt het al jaren in mijn Kiez. En Megaspree versenken - een woordspeling op Mediaspree, zoals het grootste investeringsproject van Berlijn heet. MTV, Universal Music en VIVA hebben hun intrek genomen in de oude havenpakhuizen, en daarmee zijn de Spree-oevers tot nieuw centrum voor media en mode gebombardeerd. Maar wij uit Friedrichshain, Kreuzberg en Treptow hebben liever een plek om pootje te baden, zeker als het zo warm is. Opeens was de kade van een reling voorzien, en ik hield mijn adem in. Zou F’hains’ laatste stukje Freiflach aan het water dan toch eindelijk worden bebouwd? In de oorspronkelijke visie was een 90 meter hoge flat gepland. Samen met de 125 meter hoge Treptowers aan de overkant een waardige entree voor de stad, hadden de ontwikkelaars en investeerders bedacht. De bouwkranen bleven weg, het onkruid bleef en ook het witte busje met de kalende man zag ik niet meer. Videocamera’s hebben zijn taken wellicht overgenomen. Maar ook voordat Coca Cola, de Fernsehwerft en een gigantisch designhotel de laatste open plekken wisten te vullen, is men hier altijd onder surveillance geweest. De tijdens de Koude Oorlog gebouwde wachttorens mogen dan wel verdwenen zijn, in het midden van de Spree bevindt zich nog altijd de 100 meter brede controlepier. Met prikkeldraad onder water hield de DDR-douanewacht nauwlettend in de gaten of er niemand van oost naar west overzwom.  Zwemmen kan alleen aan de overkant in Kreuzberg, bij het drijvende zwembad het Badeschiff. Uit de verte ziet het er gezellig uit. Een biertje drinken aan deze kant van het water zit er niet in helaas, de terrassen zijn afgeschermd met stenen muurtjes of kettingen. Alleen voor werknemers bedoeld. Langs de hele kade is geen bankje te vinden, wel veel parkeerplaatsen. En verder alleen verdwaalde Duitse toeristen op zoek naar de laatste boot aan de kade; de draailocatie van de RTL-soap Berlin Tag & Nacht.  Vanuit mijn raam schittert het water aanlokkelijk. En ook de Molecule Men blinkt in de zon. Het kunstwerk van drie elkaar omhelzende mannen staat symbool voor de drie stadsdelen die hier samenkomen, verenigd na de val van de Muur. Vijf verdiepingen beneden mij metselen ze een nieuwe muur om de Mediaspree. Gevaarlijk steken de ijzeren spijlen omhoog vanuit de grijze steen. Vroeger waagde ik nog wel eens de sprong, om sneller in mijn achtertuin te zijn. 

Heterotopia (Berghain) Zaterdagnacht. Met prikkeldraad betatoeëerd, neus en lippen met metaal doorboord, schudt hij stoïcijns het hoofd. De toegang tot Berlijns meest begeerde party plek wordt streng bewaakt. In het niemandsland tussen bouwmarkt en groothandel schuifelt de Easyjetset voetje voor voetje het dranghek binnen. Met een enkel gebaar beslist de portier over hun lot.   

135 keiharde Beats Per Minute overstemmen het geroezemoes in Engels, Spaans en Duits. Hoe dichter bij de gevreesde deur, hoe stiller de menigte wordt. Een uur sta je zo in de rij, soms zelfs twee. Maar de techno-tempel is een begrip in heel Berlijn. Van overal ter wereld komen ravers niet voor de Brandenburger Tor, maar voor Das Berghain.

De neoclassicistische gevel van de voormalige electriciteitscentrale boezemt ontzag in. Ooit voorzag de monoliet de Oost-Berlijnse Stalinallee (nu Karl-Marx geheten) van stroom. In de achttien meter hoge turbinehal dansen nu de massa’s  een hedonistisch schaduwspel op elektronische muziek. Wat het daglicht niet kan verdragen, wordt door spiegelende ramen verhuld. Geen foto’s maken is het enige gebod dat hier geldt.

Zondagochtend 5.30u. Taxi’s rijden af en aan. Meer dan de helft komt vanavond niet binnen, en wordt naar elders vervoerd. In de voormalige rangeergebouwen en werkplaatsen tussen spoor en de rivier de Spree is keuze genoeg. Niet voor niets wordt het gebied tussen Kreuzberg en Friedrichshain de clubmijl genoemd. Processies dronken en gedrogeerde jongelingen bevolken de eveneens nog jonge nacht. Zelfs nu de stad steeds minder arm wordt, weet ze ook wel dat techno haar sexy maakt.

Flirten en Ficken doe je nu eenmaal het best in een apocalyptische setting. In Berghain wordt het ruwe karakter van de eerste pop-up Wende-clubs dan ook bewust gecultiveerd. Ondanks dat het reusachtige gebouw al lang door de club-eigenaren is gekocht, doet het aangedikte industriele interieur denken aan de naughty nineties van weleer. Isolatoren zijn omgetoverd tot lampen, een tansformatorkast doet dienst als bar. Een doolhof van kleine en grote ruimtes leiden je bijna onbewust de darkroom in, ook als je geen homo bent.

De heterotopie, in tegenstelling tot de utopie een reeël existerende plek- heeft zijn eigen realiteit. Net als in de kerk worden hier op zondag eigen rituelen uitgevoerd. Als gelovig stamgast vlucht ik elke week naar dit paralel universum, de rij voorbij. Om te verdwalen in oorverdovende muziek, ruimte en tijd.  Als het lichaam vroegtijdig opgeeft, is er op de unisex toiletten alles te koop, ter oprekking van het zelfbedrog.

Maandagochtend. Als je na twintig uur weer buiten staat, is de desillusie compleet. Glasscherven, lege pakjes peuk; de resten van een verspilde jeugd? De currywurst-kiosk is dicht, de taxi-chauffeurs zijn naar huis. Nog een laatste omarming van de portier, door zijn trui voel ik het weerbarstig pantser van een kogelvrij vest. De ultieme – levensbedreigende – vrijheid is zelfs in Berlijn geen vanzelfsprekendheid meer.

Der Wedding Mijn ontbijt knispert tussen mijn tanden. Schultheiss vloeit aan de overkant. Bij Mario’s Biertempel kijkt twaalf paar argusogen regelmatig mijn kant op. Wat heb ik hier eigenlijk te zoeken, in Wedding? Net ten noorden van de Ringbahn voelt de Groningenstraße veel verder van huis dan de straatnaam vermoedt. Is dit wel Berlijn? Is dit de ghetto soms? Kürbiskernbroodjes en gentrificering gaan hand in hand, dat is mijn theorie. Na Mitte, Prenzlauerberg, F’hain en Kreuzkölln blijft de gentrificeringspijl nu al jaren steken. Net vóór het stadsdeel Wedding. De vergelijking met het Gallische dorpje is dan ook vaak gemaakt. Één armzalige club in een oud zwembad, en de sporadische co-werk plek, is niet voldoende. Een goede bakkerij – brood en spelen – is essentieel om cool te kunnen zijn. Spelen kun je hier wel, in de automatencasino’s en Wettbüro’s. Verder Spätis, turkse mannencafé’s, en arabische groente-en fruitwinkels in overvloed. Verfrissend is het aantal shops zonder – back to basics- representatie op het wereldwijde web. Maar mijn coolheids maatstaaf is toch een goed pecannotenbroodje. Sappig van binnen, vooral niet te droog. Voor minder kom ik Friedrichshain niet uit.

Liefde gaat door de maag. En Wedding heeft alles wat Berlijn ook heeft: Döner, currywurst, asfalt in overschot. Cultuur gaat ook hier vaak schuil achter de rode bakstenen van oude industrie, maar soms ook niet. Er zijn minder opgechiquete Mietkasernen dan in Prenzl’berg, en meer betonnen parkeer- en ambtenaarkolossen dan in Kreuzberg. Punks en krakers waren er in de jaren zestig niet, om de Kahlschlagsanierung te stoppen, desnoods met net zoveel geweld.

Van de 350.000 inwoners rond 1900 zijn er vandaag nog 160.000 over. In de vroegere arbeiderswijk, zijn nu vooral veel mensen werkeloos. Zelfs met drie baantjes en bijklussen als Pfandpiraat is de armoedegrens vaak dichtbij. En hier is het niet eens Oost-Berlijn geweest. Afval, criminaliteit en politie zie ik niet- maar dat betekent niet dat ze er niet zijn. Elke Duitse stad schijnt een Wedding te hebben, het afvoerputje van de stad. Met dat verschil, dat er in Berlijn natuurlijk een tijdschrift over is gemaakt. Hier verheffen we Asis tot Alltagskultur.

Vetplantjes voor vergeelde kanten gordijnen, zijn niet ironisch bedoeld. Zeker weten of ze toch niet dood zijn, doe je namelijk nooit. De tijgerlegging komt nog in het wild voor. Net als de echte Berliner, die een hekel heeft aan buitenlanders, creatieven en alles er tussen in. Van Mario mag ik overigens best foto’s maken, hij fotografeert zelf ook wel eens in zijn vrije tijd. Zou hij wel een echte Berliner zijn?

Op het aanhangschild klinken disco en live muziek aanlokkelijk, misschien kom ik nog wel eens terug. Bovendien smaakt het pecannotenbroodje uit de turkse bakkerij tegenover best goed. De zon schijnt. Ik ben niet uitgescholden. Ik ben geen getuige geweest van een gewapende overval. Het is nog vroeg natuurlijk, dat wel. Ik veeg de kruimels van mijn mond, tijd om naar huis te gaan. De ghetto smaakte nog nooit zo goed.  

Het Wilde Westen

Tergend langzaam draait het Mercedez-teken om haar as. Stralen van kapitalistische belofte doet het reclameteken al lang niet meer. Hoog torent ze boven de City West, op het dak van een shoppingcentrum dat Europa-center heet. Ooit naar Amerikaans voorbeeld geschapen, ironisch genoeg. Een beetje gekunsteld doet het aan, dit hart van voormalig West-Berlijn. Van roltrappen is het nieuwe wel een beetje af en een indoor-ijsbaan is ook lang niet zo spannend meer. De Wasserklops fontein op de Breitscheidplatz staat droog. Kopen kun je aan de Ku’damm nog van alles, maar de kinderen van Bahnhof Zoo zoeken elders hun vertier. Ooit schudde Josephine Baker haar bananenrokje hier en liet de protesterende student Benno Ohnesorg het leven. Maar het westen lijkt haar wilde haren te hebben verloren, met David Bowie’s vertrek. Ossie noch Wessie, voel ik me hier nooit helemaal thuis. Er is minder ruimte, wellicht maakt dat een verschil. Ook zonder de Muur heb ik dat opgesloten eilandgevoel. In 1944 lag er net zoveel plat als in het oosten, maar de negentiende eeuwse pracht en praal van de Gründerzeit werd aan deze kant veel sneller weer opgebouwd. En eerlijk is eerlijk: Hobrecht’s gesloten bouwblok is best een beetje saai, zonder gaten of graffiti.

De laatste ruïne is een toeristische trekpleister, niet verwonderlijk misschien. Als monument tegen oorlog biedt de Gedächtniskirche een beetje spirituele verlichting in dit consumptieparadijs. Goed zoeken moet je wel, want het neo-romaanse restje is omsingeld door wat in de jaren zestig als hypermodern werd beschouwd. Veel glas en zelfs vitrines op straat. ‘Etalage van het kapitalisme’ werd letterlijk in architectuur vertaald. De ruïne die bijna drie jaar in witte steigers was gehuld, heb ik meermaals voor een modernistisch kantoorgebouw aangezien. Ook een architectuurhistoricus maakt wel eens een inschattingsfout.

Te mijner verdediging; op straatniveau werd Wilhelm’s kerk geheel aan het zicht ontnomen door houten toeristenkraampjes, van gezellige rood-witte luifels voorzien. Een marktje dat eind jaren negentig begon om de Breitscheidplatz aantrekkelijker te maken voor andere groepen dan daklozen en drugsverslaafden alleen. Je kan er goedkope currywurst eten, of die ook lekker is weet ik niet. Zonder voorkennis maken de nieuwe kapel en klokkentoren van betonbrut je ook niet veel wijzer over de locatie van het hoofdgebouw.  Ze hebben niet voor niets de bijnamen poederdoos en lippenstift. Nu het topje van de Gedächtniskirche weer zichtbaar is, wordt zij wellicht opnieuw symbool van het Duitse Wirtschaftswunder. Dit keer van die van na de crisis van 2008. De sanering van de kerk gaat gepaard met een facelift van de hele City West. Glazen monumenten als het Bikinihaus en Zoopalast zijn in ere hersteld en er is zelfs een echte wolkenkrabber gebouwd. Naast het 118 meter hoge Waldorf Astoria is er nog eentje gepland met de veelzeggende naam ‘Upper West’. De markt moet verdwijnen, currywurst past immers niet in dit beeld. ‘Tweehonderd werkelozen’ schreeuwen de spandoeken beneden, terwijl boven het Mercedez-teken rustig haar rondjes draait.

Dorpsgevoel In het donker ziet de stad er anders uit. Het is stiller, zelfs hier in Neukölln. De mensen zijn gaan slapen, klinkt Ramses Shaffy in mijn oor. Slenterend langs de verlaten straten, zoek ik achter hoge huizen naar de maan. Plots houden de muren op – ruimte - ik zie zilver licht. Zachtjes klinkt klokkengelui, alsof ik buiten de stad ben beland.   In het midden van de Richardplatz staat een oude smidse. ’Rixdorf’ staat er met graffiti letters geschreven bij een muurschildering van een idyllisch agrarisch tafereel. Een koe van oud ijzer siert de ingang tot de werkplaats, waar men nog altijd messen slijpt en tuingereedschap repareert. Een speeltuin staat op de plek, waar vroeger de brink moet zijn geweest. In de oude waterpomp krijg ik geen beweging helaas. Een paardenkop aan de muur, wijst me verder de weg. De straat is hier smaller, Kirchgasse [Kerksteeg] staat er op een bord. Tot 1909 mala ulicka [kleine steeg]. Mala strana ken ik uit Praag– dat ooit de hoofdstad van Böhmen was [Bohemen]. Van daaruit vluchtten in de zeventiende eeuw protestanten naar hier, wat de naam verklaart van dit eigenaardige stukje stad: Böhmisch-Rixdorf.  Alle dorpen rondom zouden pas in 1920 worden opgeslurpt door Groß-Berlin.

Een heel smalle steeg, is een bijzonderheid in Berlijn. Net als schuurtjes, en gebouwen van slechts een enkele verdieping hoog, of twee. Achtertuintjes met een hekje eromheen vind je normaal gesproken alleen in de volkstuintjes buiten de stad. In een huis met houten vakwerk, is een museum gevestigd dat één dag in de week open is. Het standbeeld van Friedrich Wilhelm I, eens zo gastvrij voor de Tsjechen, houdt tegen mij wijselijk zijn mond. 

Als medicijn tegen de eenzaamheid, knutselt de Großstadt bewoner uit zijn buurt een dorp voor zichzelf. Met stamcafé en lievelings groenteman; ook wel Kiez genaamd. Dat wekt in ieder geval nog de illusie van sociale vervlochtenheid. Nog steeds staat het stadsdeel Neukölln  bekend om het grote aantal migranten. De afvalemmer van de globalisering, hoorde ik laatst. En Prenzlauerberg is het wellness-resort.

Weg is het dorpsgevoel, in het licht van de volgende dag. Auto’s razen over de klinkers, niets is nog langer levenloos verstild. De torenspits van de Bethlehemkirche is niet hoog genoeg, haar gouden sterretje komt net niet boven de huizen uit. Aan het plein zie ik nu ook een indisch restaurant, een luxe bestekwinkel en Anatolla, een ontbijtcafé. In plaats van Tsjechisch, hoor ik Turks op straat. 

Een Imbiss en een City Toilet maken de Berlijn ervaring compleet. Ik weet zeker dat ik terug ben, bij het passeren van een wel zeer uit de kluiten gewassen kale hoek. Ooit heeft daar vast een Mietkaserne gestaan. Ik kijk naar de wolken, die over drijven. Twee auto’s houden halt, om elkaar te kunnen passeren. Het is stil. En heel eventjes waan ik me weer buiten de stad.  

New York, New York (Potsdamer Platz) Hijskranen aan de horizon, die bewaakt wordt door mini-wolkenkrabbers. Enkel smalle stroken licht weten door te dringen tot op de Potsdamer Platz. Hoog op Hans Kollhoff’s toren heb je uitzicht op de Brandenburger Tor. Beneden razen dronken mannen op bierfietsen, fietstaxi’s en limousines gevuld met gillende bachelorettes voorbij. In het roodgekleurde asfalt leiden de gouden sterren van Marlene Dietrich en Billy Wilder naar het Sony Center; een binnenstebuiten gedraaid Times Square, overdekt met een circustent. Hier lijkt Berlijn, dacht ik vroeger, wel een beetje op New York.

Een olijfgroen verkeerslicht op poten schept symbolisch orde in de gekkigheid. De replica van het eerste stoplicht van Europa is namelijk geheel rudimentair. Van de vele hotels, warenhuizen en nachtclubs die in de jaren twintig getuigden van de schijnbaar grenzeloze groei van de jonge Duitse staat is bijna niets over. Een hoekje van het Hotel Esplanade staat nog, maar moest 75 meter met luchtkussens worden verplaatst. Het Wertheim-Kaufhaus is geheel verdwenen, maar de Leipziger Platz heeft wel haar octogonale vorm weer terug. Desondanks laten Kirchner's expressionistische dames van lichte zeden  zich hier al lang niet meer zien.

Waar is de Potsdamer Platz gebleven, jammert de oude man die rondstrompelt door een braakliggend niemandsland. Toen Wim Wenders zijn Himmel über Berlin filmde, was het ooit bruisende verkeersplein periferie geworden, midden in de stad. Gelegen op de grens van vier sectoren werden Potsdamer en Leipziger Platz na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog niet meer opgebouwd. Een dubbelwandige muur en een twintig meter brede dood strip  kwamen er voor in de plaats. En al snel ook de eerste Curry-Wurst-Budes, souvenirstandjes en uitzichtplatforms, waar je vanuit het westen kon gluren naar de overkant. Je paspoort stempelen kan nog steeds, maar van de muur is enkel nog een handvol kleurrijk beschilderde delen te zien. Bijna als vrolijke noten in de inktzwarte geschiedenis. Een dubbele rij kinderkopjes toont hoe rigorous en onverbiddelijk de scheiding tussen oost en west eigenlijk was. Na de val was dít de plek waar niet alleen Berlijn, maar ook het verenigde Duitsland zich opnieuw uitvinden moest. Mét de hulp van investeerders als Daimler en Sony uiteraard. Het resultaat is een compromis tussen het Pruisische ideaalbeeld van de stadsdienst en een Amerikaanse shopping plaza, waar skaten vooral niet- en consumeren vooral wél mag.

New York dus, maar dan netter en Duitser. En eigenlijk alleen als je richting het westen kijkt. De drie malle torentjes van honderd meter halen het natuurlijk niet bij de Empire State. Ze zijn bovendien door een zee van laagbouw omringd. Eerder doet de Potsdamer Platz denken aan downtown Detroit, hier lopen ook lang niet zoveel mensen als vroeger op straat. De reuzen uit de roaring twenties staan even machteloos, dit keer te midden van parkeerhuizen en storage depots. Het betoverende metselwerk van de Motor City en haar ruīnes, ontbreken jammer genoeg op de Potsdamer Platz. Terwijl dat het nieuwe Berlijn nou juist wat Berlijnser had gemaakt.

Ramptoerisme De confetti op de grond en de veertjes van een kussengevecht vormen een schril contrast met de kolos van 11.000 ton staal. Een halve kilometer lang, lijkt de transportbandbrug van Klettwitz-Nord zo uit een collage van Archigram te zijn geknipt. Maar waar ooit bruinkool van de oppervlakte werd geschraapt, is het nu het feestgedruis dat zijn sporen in het mijnbouwlandschap achterlaat. Techno dreunt uit trillende boxen de desolate leegte in, waar het gepiep en gekraak van tandwielen en kabelwagens al lang geleden is verstomd. Als versteend staat de F60, zoals de officiële naam van het reusachtige stuk gereedschap luidt, te midden van dansende en gedrogeerde jongeren. Herinneren aan een tijd waarin de DDR het centrum van de bruinkoolproductie was, doet het monument hen niet. Hooguit wekt het de illusie van een surrealistisch ruimteschip op. Per uur groef het gevaarte een 8 meter hoog voetbalveld omhoog, maar dat was van korte duur. Na elf maanden in bedrijf, zorgde de Wende voor het besef dat aan de enorme luchtvervuiling en aantasting van het landschap een einde moest worden gemaakt. De bouw van de F60 had toen al meer energie gekost, dan dat zij opleveren zou. De typische geur van bruinkoolkachels verdween snel genoeg uit de lucht, maar de vraag wat te doen met de onherbergzame restanten van de dagbouw* bleef. Toeristische trekpleister, recreatiegebied en festivalterrein- zo luidde het antwoord van de IBA Fürst-Pückler-Land (2000-2010).**  Maar storm loopt het nog niet, aan de karige hoeveelheid groene helmen op ‘de liggende Eiffeltoren van Lausitz’ te zien. Juist de rauwe aantrekkingskracht van het industriële landschap lijkt van haar scherpe kantjes ontdaan. Alles is keurig begrind, geasfalteerd en omhekt. Elk risico is uitgeband- de zelfvernietigingsdrang van de feestgangers niet meegeteld. 

Een beetje gevaar loop je nog bij het abseilen, voor bungeejumpen is de F60 te laag. Over voormalige treinrails valt niet meer te struikelen, in plaats daarvan ligt er een kaarsrechte klinkerweg. Hierlangs informeren onsexy borden over onsexy onderwerpen als geschiedenis en geologie. In de voormalige werkplaatswagen zit nu een restaurant en Bratwurst kun je eten te midden van Duitse toeristen op een veel te groot asfaltplein. Eng is dat zeker, maar echt avontuurlijk te noemen is het toch niet.

Lebensgefahr dreigt alleen op de bordjes aan de rand van het Bergheider See. Het gat waarvoor een dorp moest wijken wordt sinds 2001 weer met water gevuld. Vakantiehuisjes en een Erlebniszentrum in de vorm van een opkomende zon staan in de planning, verder lijkt het 340 hectare grote meer af. Waarschuwingen voor de gevaren van bodemerosie slaan de festivalgangers dan ook in de wind. De verkoeling lokt, zelfs als de bruinkool in het water je huid even oranje als de zonnebank kleurt. Risico’s loop je hopelijk toch wel- met of zonder groene helm.

          * Specifieke vorm van mijnbouw waarbij delfstoffen zonder het graven van gangen worden gewonnen aan de open lucht. ** Waar Internationale Bauausstellungen traditioneel gezien in het teken staan van vernieuwingen in bouwtechniek, bouwkunst en wooncultuur, werd op deze IBA gekozen voor het ontwikkelen van nieuwe typen landschappen, op plekken waar de dagbouw zijn sporen had nagelaten.

Gentrifizierung  (Weißensee)

Buiten de ring is een andere wereld. Aan de andere kant van de S-bahn, zijn hip Kreuzberg of Neukölln ver weg. Wel vier tramstops verder, in Weißensee, woon ik nu. Een U-bahnverbinding is er nooit gekomen; misschien dat de meeste Berlijners er daarom nog nooit zijn geweest. Toch is de ooit zelfstandige gemeente al in 1920 ingelijfd bij Groß-Berlin. Verschil is dat je hier niet met zestig anderen een appartement bekijkt. Op straat struikel je niet over de posters van hippe dingen die je allemaal moet. En ook zijn er nog altijd veel meer Fleischereien dan galeries. In witte Hollywood-letters bovenop het badgebouw, is ‘Weissensee’ al van ver af te lezen. In de wijk is het park rondom de Weiße See, het stralend middelpunt. Zo helder is het meer, dat er in de zomer heerlijk kan worden gezwommen en gepootjebaad. Tussen de naald- en loofbomen joggen de Berlijners wat af. Mede dankzij deze rijke natuurlijke onderligger, die overal nog opduikt in parken en plantsoenen, is Berlijn zo’n groene stad. Het uitzicht vanaf de met tritonen gesierde brug, gebouwd om de koelinstallatie van een nabijgelegen electriciteitscentrale te verbergen, maakt de rurale idylle compleet.  Afgezien van de drukke verkeersweg de Berliner Allee, ooit de Klement-Gottwald-Allee geheten naar de communistisch leider van Tsjecho-Slowakijke, is het rustig op straat. Zou het in DDR-tijd zo in heel Oost-Berlijn zijn geweest? Niet alleen aan het inwoneraantal van Weißensee, de helft van Friedrichshain is te zien dat het ooit een dorp is geweest. Om aan verstikkende mensenmassa’s van de Berlijnse Mietkasernen te ontkomen, heeft de gemeente al begin twintigste eeuw op de groenste plekken prachtige bakstenen woningcomplexen rondom verstilde binnenplaatsen aangelegd. Onverklaarbare geluiden zijn enkel afkomstig van de Gewerbehoven, de woon-werkplaats avant-la-lettre. Door de gemeente aangelegd om plaats te bieden aan industrie en bedrijvigheid uit Berlijn. Nu zijn het vaak ommuurde rommelhokken, waar je nooit precies weet wat er gebeurt.  Een enkele resterende fabriekspijp, maakt het mysterie compleet. Cultuur gebrouwen wordt er in ieder geval niet. Hier geen hippe Web 4.0 bedrijven, of chique hotels. Metallbau of Bauschlosserei, staat er op de borden geschreven. Berlijns imago ‘arm aber sexy’, straalt er niet bepaald van af. Toch vind je ook hier braakliggende vlaktes, maar is er maar zelden een omgetoverd tot tuin. Ook hier vind je leegstaande gebouwen, zoals het Kinderkrankenhaus, die de belofte tot spannende verkenningstochten herbergen, maar zeker geen raves. Zelfs hebben we een overwoekerde kerk-ruïne; een mini-versie van de Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche aan de Kurfürstendamm. Potentie genoeg,  maar de hipheid ontbreekt. Op Weißensee lijkt de creatieve klasse haar stempel nog niet te hebben gedrukt. In plaats daarvan hangen er posters van Bill Wyman. En dat is heerlijk rustig, want ik ben te jong om te weten wie dat is.

Görli

Hartje Allah, staat er op een poster aan de gele bakstenen muur, waarmee het Görlitzer Park is omringd. Hartje Jesus en Hartje Shiva, is over de vele graffiti geplakt. Alle culturen zijn hier vertegenwoordigd, hier in Kreuzberg tussen Skalitzer Straße en Landwehrkanal. Ooit een vervallen stationsgebied en exterritoriale zone tussen oost- en west, is Görli nu een culturele ontmoetingsplaats met een veelzeggende boodschap op de buitenmuur: Hartje eachother a bit more.

Fluitende joggers, honden en driedekker buggies schieten de smalle ingang tussen de bakstenen pijlers in. Görli is een geliefd park voor alle Kreuzbergers, te voet of te fiets. Een  burgerinitiatief in de jaren tachtig pleitte voor de omvorming van de veertien hectare verontreinigde grond tot groenvoorziening voor het meest achtergestelde stadsdeel van West-Berlijn. Hoewel pas na de Wende voltooid, had het park al veel eerder een plek veroverd in het Kreuzbergse hart.

Bij binnenkomst, zijn alle bankjes aan het zigzaggende met bomen omzoomde pad, bezet. Geannexeerd door jonge jongens; ik kies voor een omweg bovenlangs. Op een van de twee heuvels heb je een mooi uitzicht over het hele park. Aan de noordkant zijn drie resterende goederenloodsen in gebruik als café en club. Aan de zuidkant bevinden zich sportvelden en de Kinderbauernhof, en in het zuidoostelijk puntje doemt een tweede heuvel op. De brede glijbaan is helaas net niet te zien.

 Verzonken in prettige herinneringen, bots ik bijna op tegen een oude bebaarde man die tussen het rommelige struikgewas yoga-oefeningen doet. Voor iedereen is hier plaats, denk ik terwijl ik via de betonterrassen aan de andere kant naar beneden hop. De kale stenen zijn het enige wat nog rest van de Pamukkale, een speciaal voor de Turkse Kreuzbergers nagemaakt sinterterras. De kalksteen bleek helaas maar tegen één Berlijnse winter bestand. Maar nog steeds kun je er wel goed zitten kijken wat er beneden allemaal gebeurt.

Kijken en bekeken worden, daar draait het om. Vooral in de zomer, wanneer de grasvelden met mensen, barbecues en afval zijn bezaaid. Een enorme zitkuil in het midden van het park, gevormd door een ingestorte voetgangerstunnel, is daarvoor zeer geschikt. De stenen resten worden als podium gebruikt, voor concerten, theaterstukken en open-airs. Zelfs in de winter voel je, de krater doorkruisend, alle ogen op je gericht. Het risico om door een frisbee te worden geraakt, is gelukkig wel minder groot.

Maar heel veilig, voel ik me niet. Rammelende gespen van rondslingerende riemen, liggen nog vers in mijn geheugen en gehoor. Jonge jongens verlieten hun bankjes en gingen elkaar te lijf. Om geld, drugs, een meisje misschien? Terwijl ik langs de droogstaande granieten fontein richting uitgang loop, zijn alle bankjes bezet. Vanonder de rijkelijk begroeide pergola’s van gele baksteen klinkt gefluister en gesis, maar rozen- of wietgeur ontbreekt. Grote gouden ringen glanzen in de novemberzon en ik denk alleen: wel lief zijn voor elkaar.

Lustgarten

Knipperen met je ogen, druppels spetteren in je gezicht. De fontein van de Lustgarten, Berlijns’ oudste publieke tuin, biedt verfrissing, hier op het Museuminsel. Door je wimpers en het water, heb je zicht op de beruchte Berlijnse Dom, in bombastische neobarrok, en het Altes Museum, een neoclassicistische tempel van Bildung en verhevendheid. En leegte aan de andere kant: het enorme Stadtschloss is al in 1950 door de communisten gesloopt. Maar erg is dat niet; op hete dagen zoekt men immers verkoeling, geen cultuur.

In de schaduw van de granieten schaal, puffen toeristen uit van wat Berlijn te bieden heeft. Ooit een drassige zandbank in de Spree, biedt het Museuminsel heel veel kunst, en nog veel meer geschiedenis. Als de tuin van het Stadtschloss, maakten sculpturen, fonteinen, moestuinen, exotische planten en onderaardse grotten, een wandeling in de Lustgarten tot een waar genot. Keurige plantenbakken en kortgeknipt gras in geometrische patronen, doen het vandaag de dag ook goed. Onder de nieuw aangeplante lindebomen, is het nog altijd lekker lummelen. Stofwolken en soldatenlaarzen maakten een einde aan de rust, toen de Lustgarten in de achttiende eeuw werd omgevormd tot paradeplaats van de Pruisische Kurfürsten. De heftige emoties bleven, ook toen de fameuze vormgevers Schinkel en Lenné de exercitieplaats honderd jaar later weer omvormden tot openbare tuin. Tussen de bloemenperken protesteerden 500.000 Berlijners in Weimartijd tegen de opkomende rechts-radicalisering, maar baten mocht het niet. Gras maakte wederom plaats voor steen, waarover strijdliederen en Heil-Hitlers zouden galmen.

Kyrieleis, klinkt vandaag maar net boven het geklater van de fontein uit. Een hoog en ijl gehum is het, met lang niet zoveel overtuigingskracht. De spelende kinderen rondom de fontein, springend van steen naar steen, nemen nauwelijks notie van de groep. Geen rood-zwarte vlaggen, vaandels, of lichtbundels dit keer. Enkel een bord, met ‘Jesus Rettet’ er op. Onderaan bevindt zich een klein bebrild jongetje, die wat draalt van links naar rechts. Het is ook een zware boodschap, die hij te verkondigen heeft.

‘Rettung in letzter Minute’, staat er op het papiertje wat een lang gerokte vrouw mij in de handen drukt. Hitler of de Here: de Lustgarten is nog altijd de plek waar meningen worden gemanifesteerd. Papier, steen of gras; het medium doet er eigenlijk niet zoveel toe. De huidige vorm van deze openbare ruimte grijpt terug op een minder omstreden geschiedenis. Op de grasperken van vóór de stenen nazi- en DDR paradeplaats. En op de vroegere fontein, nu in een modern jasje gestoken. De aantrekkingskracht blijft dezelfde, ook voor het bebrilde jongentje. Zonder bord en zonder boodschap, huppelt hij vrolijk de verkoeling tegemoet.

Enclave

Drie Duitse vlaggen wapperen in de wind. Drie is misschien wat veel, maar ze lijken bescheiden van formaat, zo vanuit de verte. Vijf meter omhoog helt de groene grasvlakte van het Spreebogenpark, met in het zuiden zicht op het regeringscentrum. Gele paardenbloemen glinsteren in het gras, bierflesjes schitteren door afwezigheid. Fluitende vogels in plaats van gezang of geschreeuw. Iets klopt hier niet.

Als symbool van doorzichtheid en democratie, steekt de glazen koepel van de Reichstag net boven het Paul-Löbe-Haus en de bondskanselarij uit. Hier, tussen de rivier de Spree en de Tiergarten zetelt het centrum van de Duitse macht. Loom van de warmte, lummelend in het glooiende gazon, zou je nauwelijks vermoeden dat hier een stedenbouwkundige streep door de geschiedenis is gezet.

Bezoedeld is deze bocht van de Spree, sinds Hitler en zijn hofarchitect Speer over de wereldhoofdstad Germania fantaseerden. De 320 meter hoge Volkshalle en een 120 meter brede boulevard sneden dwars door de bestaande bebouwing heen. Maar vandaag is er enkel leegte, en gras. De megalomane noord-zuidas is door het Zwitserse W + S Landschaftsarchitekten vertaald in een uitsnede in de groene helling, met roestkleurig staal bekleed. Bijna als de geschiedenis die zicht geeft op de toekomst.

Door dit venster blinkt het hypermoderne Hauptbahnhof aan de noordelijke horizon. Een voetgangersbrug vormt de verbinding tussen park en station. Op deze smalle Gustav-Heinemann-Brücke klinken alle mogelijke talen door elkaar. Iedereen is welkom in het nieuwe democratische Duitsland. Maar aan dit imago wordt hard gewerkt. Niet voor niets bevolken bouwkranen nog steeds de Berlijnse lucht. In rap tempo wissen zij de sporen van een verdeeld verleden uit.

De Spurengarten en Gartenspur herinneren aan de historische hoofdstukken van de stad. In het westen van het park zijn keurig kortgeknipte buxushaagjes met bloemenperken een symbool van de keurige burgerwijk die hier tijdens de Gründerzeit stond. In het oosten getuigt een weide van ooievaarsbekken, asters en hyacinten van de tijd waarin de Spreebocht Sperrgebiet was. Van 1961 tot 1989 baanden wilde bloemen hier hun weg, terwijl een muur de toegang tot de Spree versperde.

Van oost naar west, of van beneden naar boven; van Panorama- naar Uferweg is de ruimte van het park vrij befiets- en bewandelbaar. Je kunt zelfs tussen de parlementsgebouwen doorsteken, naar de overkant. Via een trap of hellingbaan, minimalistisch met granietplaten en kalksteen bekleed, is de oever geheel toegankelijk. Hier geen strand, maar wel een strandbar. De uitsparing in de betonnen steunwand biedt ruimte aan bankjes en een café. Naar goed Berlijns gebruik varen tussen ligstoelen en palmbomen de Spreeprinzessinen, rondvaartboten, aan je voorbij.

Toch klopt er iets niet. Het Spreebogenpark is te schoon, of te rustig misschien. Politieagenten wisselen regelmatig van wacht, met de nationale leiders op een steenworp afstand. Onverwachtse dingen gebeuren er niet, karaokeshows blijven uit. On-Berlijns is het park in mijn ogen, een onbeschreven blad. De geschiedenis wordt niet alleen gesymboliseerd, maar ook geësthetiseerd. Een prachtig park: netjes, ordelijk, en overzichtelijk. Echt iets voor Duitsers, op bezoek in Berlijn, op zoek naar de toekomst.

U-bahn

Miniatuur Brandenburger Tors sieren de ruiten en beneden sprankelt de Spree, terwijl de U1 over de Oberbaumbrücke dendert. De U-bahn rijst hier hoog boven de Untergrund uit. Achteroverleunend tegen de nepleren bankjes en de nephouten wanden, heb je in het westen zicht op de Fernsehturm en nog een klein stukje Muur. € 2,30 slechts, voor deze toeristische tour. Maar wie Berlijn echt wil leren kennen, moet ondergronds gaan.

Helderblauwe borden wijzen bovengronds de weg. Trappen af, de U-bahn in, zoals de Berlijnse metro wordt genoemd. Herkenbaar zijn de stations aan hun kleur: roze, lichtgrijs, geel of blauwgroen. Vaak is de oude betegeling verdwenen, vervangen voor vandalismebestendige metaalplaten.  Maar de onder monumentenzorg staande stations als Samariterstraße en Alexanderplatz zijn nog zoals metro-architect Alfred Grenander het ooit bedacht: rustgevend lichtgroen.

Eenmaal op het perron, adem je andere lucht. Benauwder lijkt het hier, een warme hap uitlaatgassen in je mond. Een tinteling van de zintuigen, die niet altijd even aangenaam is.  Maar zoals elk station anders is van kleur, zo heeft ook elk van de tien Berlijnse metrolijnen haar eigen geur. Knoflook, döner en kebab dringt je neusgaten binnen, wanneer je met de U8 Hermannplatz passeert, op weg  naar Neukölln. In oostelijke richting, is in de U5 is de zure lucht van bockworst en bier nooit ver weg.

Nog vier minuten wachten, staat er keurig aan gegeven. Vervelen doe je je echter niet. “Die Schweine, die Schweine, Die Schweine”, klinkt het plotseling vanachter een kiosk waar kranten en tabak worden verkocht. De zwerver is alweer verdwenen, maar de spanning hangt nog in de lucht. Het perron is een podium waarop iedereen plaats kan nemen. Glijdend op zijn spliksplinternieuwe sneakers lijkt de puisterige puberjongen wel over het asfalt te zweven, zo doelbewust doet hij zijn dans. Zijn medereizigers zijn het publiek. Nog een minuut.  

Door windvlagen aangekondigd, komt de trein even later met veel gepiep en gesteun tot stilstand. Drommen mensen stromen in en uit. Het is na vijven, en de Untergrund is veranderd in een openbaar terras. Gulzig wordt er zowel door werklui als studenten aan flesjes Berliner Kindl of Club Mate gelurkt. Het is bekijken en bekeken worden. Met de nuchterheid verdwijnt ook alle gène.  Duitse regelmaat wordt ingeruild voor raves en relletjes. 

De Schatkist van Tchoban Onlangs opende in Berlijn het Museum für Architecturzeichnung. Madelief ter Braak sprak met de initiatiefnemer en ontwerper van het museum, architect-verzamelaar Sergei Tchoban.

Geheime tekens sieren de gevel, alsof ze eeuwen geleden met een een gigantische kroontjespen in het beton zijn gekrast. Maar het Berlijnse Museum für Architekturzeichnung is net nieuw. Hoewel een publiek gebouw oogt het even toegankelijk als een graftombe van de oude Egyptenaren. Hermetisch afgesloten voor schadelijke invloeden van buitenaf: lucht, licht en vochtigheid. Verdiepingen lijken te verschuiven en te verspringen en lokken zo eventuele grafrovers in de val. Dit is de schatkist waarin architect en verzamelaar Sergei Tchoban(1962) zijn schatten bewaart.  Zoekend naar een ingang verwacht je stiekem een verzegelde deur. Die ontbreekt, maar in de entreehal hangt wel een onmoderne gewijde sfeer. Boekenkasten van Amerikaans walnotenhout tot aan het plafond, lichten die in spiegels worden weerkaatst en weer die hiërogliefachtige tekens. De associatie met een Kunst-und-Wunderkammerdringt zich even op, maar daarmee wordt de private collectie van Sergei Tchoban tekort gedaan. Meer dan 500 tekeningen verzamelde de van oorsprong Russische architect, waaronder een zeldzame aquarel van Piranesi en meesterwerken van Matthëus Daniel Pöppelmann, Leo von Klenze, Hermann Giesler en Boris Iofan [Lees verder]

Warschauer Strasse De doorgebogen loopbruggen lijken te verschuiven- elke keer verschijnt er weer een andere trap omhoog of omlaag. Perrons verdwijnen plotseling, je weet nooit wanneer je er voor het laatste wacht. S-Bahnhof Warschauer Straße is even labyrintisch als Piranesi’s imaginaire kerkers, het is een plek waar je veel te  gemakkelijk in de tussentijd verdwaalt.   

De arcades, galerijen en katrollen uit Piranesi’s gravures hebben plaatsgemaakt voor een ensemble van roodgeroeste treinrails, stalen trappen en gietijzeren overkappingen. De daken zijn met een bruin-wit-groen panorama van glasscherven bedekt. Onderaan getuigen loshangende leidingen, als guirlandes, van een heroïsche episode die tot een ver verleden behoort.

In dit monument van vooruitgang in verval, krioelen dag en nacht mensen rond. Een onophoudelijke stroom passeert de kiosken aan de Warschauer Brücke, van U-Bahn naar S-bahn of andersom. Provisorische trappen leiden naar twee eilandperrons. Een stationsgebouw is er niet meer, dat is jaren geleden al afgebroken. Maar ook zonder buitenkant is Warschauer Straße,  in het hart van de Berlijnse Clubmeile –het toneel van menselijke vernietigingsdrang.

Restjes hiervan zijn te horen in de laatste techno die de Suicide Circus uitdreunt, bijna voelbaar trilt de luchtbrug met de beat mee. In het maagdelijk ochtendlicht ontvouwen zich wonderlijke patronen van opgedroogd bier in het beton. Terwijl twee punkers hun vaste plek innemen en middels een kartonnen bord vragen om geld voor wiet en bier, stalt een minder geletterde bedelaar enkel zijn papieren koffiebeker uit.

‘Deutschland Verrecke’ staat er geschreven op een van de rode daken ver weg. Die grimmige boodschap lijkt zich te hebben vertaalt in de ruïneuze staat van het station. Een noodzakelijke saneringsslag kon niet uitblijven; reizen zonder lift of roltrap is immers ondenkbaar, in de 21e eeuw. En ook de bruin-geel betegelde stationshuisjes in jaren zeventig stijl, beantwoorden niet meer aan de populaire smaak. Twee 100 jaar oude seinhuizen mogen wel blijven staan, maar de echt rafelige randjes verdwijnen beetje bij beetje, daar is geen ostalgie* tegen bestand.

Strak geasfalteerde perrons, steriele wachthokjes en uniform blauwe informatieborden komen er voor in de plaats. Ze zorgen voor een zo efficient mogelijk ingerichte ruimtelijke ervaring van de tussentijd. Duitse Gründlichkeit op zijn best; de witte veiligheidslijnen blinken in de zon. Een nieuw entreegebouw is in de maak, en wordt deze zomer verwacht. En met een buitenkant, worden ongewenst gedrag of individuen makkelijker geweerd.

Dit is mijn liefdesverklaring aan de laatste lelijkheid, nu die er nog is. Een lofzang aan de hopen afval verspreid tussen de sporen, aan de verdwaalde kastanjeboom, die straks vast in naam der veiligheid uit voorzorg wordt verwijderd, aan het boodschappenkarretje op het dak van een van de perrons. Verdwalen gaat straks niet meer, enkel misschien als je met gesloten ogen de keurige blindenstroken volgt – of te lang de ultieme vrijheid of zelfvernietiging hebt nagestreefd.

East Side Gallery Slalommend om de toeristen, bots ik bijna tegen de betonnen muur op. 1316 meter lang, een van de laatste relikwieën van de DDR. Aan de drukke Mühlenstrasse, trekt een ware karavaan aan de beschilderde muur voorbij. In de souvenirkeet kun je je paspoort laten stempelen, op de hoek zijn currywursten te koop. Hier kun je ervaren, ik bijna letterlijk, hoe dat gevoeld moet hebben. Zo’n muur in je gezicht.

Een kussende Erich Honecker en Leonid Brezhnev zorgen nog altijd voor veel bekijks. Vurig flitsen de camera’s, het lijkt wel of niemand wil weten hoe het echt zat. Met bonte graffiti beschilderd na 1989, is dit deel van de muur uitgeroepen tot monument. Van vrijheid, van vreedzame revolutie, of zoiets. Maar graffiti was iets van de Wessies, voor Ossies taboe. Zelfs het maken van een onschuldige foto werd door de Stasi zwaar bestrafd.

Gaten in deze muur werden ooit toegejuichd, maar die tijd is voorbij. Daarom is het gebied tussen Friedrichshain en Kreuzberg anno 2013 nog bijna even ontoegankelijk als toen het nog Sperrgebiet was. Een gat van veertig meter ter hoogte van de enorme O2-World arena, biedt zicht op een ongezellige botenaanlegplaats. Even verderop is 19 meter net voldoende voor nog aan te leggen voetgangers- en fietsbrug, wat in de toekomst veel omfietsen scheelt. Ook in omstreden monumenten is het nu eenmaal moeilijk gaten slaan.

De beschermheilige van Berlijn, Baywatch-ster David Hasselhoff, beklom onlangs voor de tweede maal de muur. Wéér om te zingen, maar dit keer juist tégen de sloop van enkele meters Mauer. Er staat een luxe woontoren op de herontwikkelingsagenda gepland  en die zijn in Berlijn nou eenmaal niet geliefd. Een ander reeds gerealiseerd onderdeel, een parkje, is dat wel. Op de voormalige dood strip struint men nu over diagonale paden langs de rivier de Spree. In zomerse dagdromen van glimmende Berlijners in kleine zwembroekjes, lijkt ‘The Hoff’ veel meer op zijn plaats.

De koude Oorlog is al lang voorbij, maar in Berlijn wordt om grond en geschiedenis nog altijd fel gestreden. Een ‘Spree-ufer für alle’ vlag wappert dapper in snijdende wind, terwijl de megalomane mediazuil van O2 World vraagt of ik klaar ben voor de Eiszeit. Tussen Oberbaumbrücke en Ostbahnhof lijken grote investeerders en ontwikkelaars de wapenwedloop te winnen. Alleen een laatste restje stenen communisme staat het kapitalisme nog in de weg. Ook zonder patrouilleboten, wachttorens of prikkeldraad, loopt de Berlijnse stadsontwikkeling wel tegen barrières op.

Zwergenoase (Marzahn) Hevig gebukt onder de felle wind sluipen vier kleine dwergen de hoek van een immense flat om. Hun jeugdige gezichtjes zijn goed verborgen in stevig dichtgesnoerde capuchons. Deze zwart-wit foto was mijn eerste kennismaking met Marzahn, de grootste Plattenbausiedlung in het noord-oosten van de stad. 

Ik heb er wel eens geprobeerd te komen. Op de fiets. Gedesoriënteerd door de vele fabriekspijpen en het schijnbare gebrek aan andere levende zielen, gaf ik het al snel op. Ik was mijn eigen Bezirk, zo bleek later, nog nauwelijks uit. Met de auto is het makkelijk; op de zes banen van de Märkische Allee kun je alleen maar rechtdoor. En na een rit met de S-bahn, die een reliëfrijk landschap van auto- en spoorbanen doorkruist, heb je het gevoel even helemaal weg te zijn.

Zelfs de Fernsehturm is uit het zicht verdwenen, hier in Marzahn. Aan de horizon pronken in plaats daarvan elf verdiepingen hoge systeembouwflats, zo ver het oog rijkt. Felgekleurde supermarkticonen functioneren als bakens van herkenning in de anonieme woningenzee. Massa’s auto’s herinneren aan een menselijker schaalniveau, evenals een verdwaalde kauwgomballenautomaat. Een windmolentje tolt wild in de rondte vanaf een winderig balkon.

‘Made in the GDR’ lees ik op de oranjeroestende putdeksels, terwijl een mini-tornado van bladeren over de brede betonnen voetpaden raast. De 35.000 nieuwe woningen die hier vanaf 1977 verrezen, vormden het meest ambitieuze project van de DDR. Een ware oase van ruimte, en de verlossing van de verkrotte Mietkasernenstadt. Jaren op de wachtlijst, maar dan voelde je je ook echt onderdeel van het collectief.  

De belofte van lucht en licht bleek na de Wende niet voldoende om de leegloop tegen te gaan. Flats werden verlaagd en in vrolijke kleuren geschilderd; scholen werden gesloopt en nieuwe winkelcenra beloftevol Plaza Marzahn en Eastgate gedoopt. Met het dictatoriaal regime, verdween ook de collectieve vanzelfsprekendheid. Binding tussen bewoners wordt anno 2013 met workshops en een KiezPARK teruggetoverd.

De woest wapperende Europese vlag maakt duidelijk wie dit maal achter het sociale succesverhaal steekt. Wanneer de borders, moestuintjes en fruitbomen volgroeid zijn, wordt dit voormalige braakliggende terrein vast een fijne verblijfsplek voor de Kiez . Nu ruikt het hout van de Pergola-annex-speeltoestel nog te nieuw. Het heeft veel weg van dat degelijke Duitse speelgoed. Heel educatief verantwoord en vol goede bedoelingen, maar niemand speelt er ooit mee.