DMY FELSEFE

Sokrates hayatı boyunca bilmenin öneminden bahsetmiş. Ancak önermesel bilgiyi, malumatı değil “iyi olmanın” yani erdemli ve ahlaklı olmanın bilgisini kast ediyormuş. Çevresindekiler bu bilgiye nasıl ulaşacaklarını sorduğunda onlara direkt cevap vermezmiş. Ona göre hakikat, dışarıdan ezberletilecek bir şey değil; insanın kendi içinde doğurması gereken bir farkındalık gibiymiş. Sorular sorarak kendilerinin süreç içinde fark etmesini ve değişmesini sağlama yöntemine “doğurtma” demiş. Uzun müddet hemhal olarak iyi bir kişi olmanın bilgisine alışıyormuşlar. “Refah, insanın kendini kaybetmesi için en elverişli ortamdır.” — Kierkegaard Günümüzde, bilgiye hemen ulaşma çağında, “short” dikkat aralıklarında bunu yapmak ne kadar zorlaştı! Her şeyin hemen önümüze geldiği zamanımızda asıl önemli

1775’te Britanya’nın Kuzey Amerika’daki 13 kolonisi mecliste temsil edilmedikleri için “temsil yoksa vergi yok” diyerek isyan ettiler. 300 yıllık koloni tarihinde devlet farklı bir şey yapmamıştı. 1789’da Fransa halkı tarihteki “özgürlük, eşitlik, kardeşlik” diyerek pek de farklı bir şey yapmayan krala isyan ettiler. İki bin yıllık tarihinde Fransa kültürü çok daha kötü dönemler geçirmesine rağmen ne olmuştu? 1848 devrimleri sırasında Avrupa’da bireylerin refahı artmıştı, ortalama gelir de iyiydi, ama farklı bir durum vardı. Ekim Devrimi sırasında Rusya tarihteki diğer savaşlarından farklı bir şey yapmıyordu. Peki devletlerin farklı bir şey yapmaması asıl problem olabilir mi? Kadife devrimler ve Arap baharları devletin

“Zamana bırakmak” deyimi doğal akışa bırakmak, olayların gidişatına güvenmek, olgunlaşmaya mahal vermek, kendi kendine şekillenmeye izin vermek gibi anlamlara gelir. Bazen de sorumluluktan kaçmak, pasif davranmak gibi kaçış anlamına gelir. Burada olumlu anlamda, elinden geleni yaptıktan sonra bekleyip görmek anlamını işleyeceğiz. “Zaman her şeyin ilacıdır.”“Sabreden derviş muradına ermiş.”“Acele işe şeytan karışır.”“Beklemesini bilenin her şey ayağına gelir.”“Her şeyin vakti var.”“Gün doğmadan neler doğar.”“Su akar, yolunu bulur.” Zaman, geçiciliğin kendisidir. Geçici bir hayatı geçici bir şekilde tecrübe ederiz. Elle tutulmayacak kadar küçük anlara “şimdi” deriz. Gelecek ve geçmiş şimdilerin farklı bir bakış açısıdır. Şimdiler bir filmin sahneleri gibi akarlar, her kare bir

Daha önce Türkiye’nin geleceği, tarihsel dönüşümü, taklit ve modelleri, modernleşme çabaları gibi onlarca yazıda sanat eserlerinin bile en büyük probleminin tepeden inme değişiklik olduğunu söylemiştik. Türkiye’de kurumlarda modernleşme kaygısı hala baskındır. Peki kurumların tarihsel süreçte konumu nasıldır? Yapay zekaya sorarak bir yazı düzenledik. Yürütme Padişahların çoğu modernleşmeciydi. Gerici olarak bilinen II. Abdülhamid’in en büyük düşmanlarını eğitecek kadar modern eğitim kurumları kurduğunu, padişahtan daha güçlü bir hükumete sahip olan Atatürk’ün modernleşme sevdiği müzikleri bile yasakladığını düşünürsek modernleşmenin öncüsü kurum olduğunu söyleyebiliriz. Gelecekte böyle olmayabilir. Sosyal medya, popülist liderler, post-modern ve post-kolonyal söylemler bu ivmeyi tersine çevirebilir. Yasama Halkın iradesini iktidara yansıtmada

İnsanlık, milyonlarca yıl boyunca hayatta kalma içgüdüsü ile yoğrularak fiziksel bir “mücadele makinesi” haline gelmişken; günümüzde bu biyolojik donanım, yapay ve hiper-konforlu bir çevreyle derin bir evrimsel uyumsuzluk yaşamaktadır. Atalarımızın kıtlığa karşı enerji depolayan ve ani tehlikelere karşı savaş ya da kaç tepkisi veren metabolizması, bugünün bol kalorili ve sedanter yaşamında işlevsizleşerek uygarlık hastalıklarına ve kronik anksiyeteye dönüşmüştür. Gerçek bir dışsal düşmanın yokluğunda zihnin kendi içine dönerek yapay düşman üretmektedir. Düşmanı olmayan insanlığın kendisi düşmandır. Kendisi dediğimiz dili kullanma kapasitesi, kültürü, kelimeleridir. Dilin hayatta kalma rolü İletişim çoğu hayvanda gözlemlendiği kadarıyla tehditleri bertaraf etmek için çıkmış bir uyarı sistemidir. Dil

Kas, ancak yırtılarak büyür; lifler önce zorlanır, hasar görür, sonra daha güçlü bir şekilde onarılır; sorumluluk da böyle çalışır. Ağırlığı kaldırmayı reddeden bir vücut zayıf kalırken, zorluğu reddeden bir karakter de körleşir. Hiç acı çekmeden güçlenen bir kas olmadığı gibi, hiç yanılmadan, hiç bedel ödemeden olgunlaşan bir insan da yoktur. Kendi bacaklarının sorumluluğunu üstlenmeyen, acı çekerek öğrenmeyen kimse yürümeyi başaramaz. Herkes büyük acılara göğüs gerip bebekliği geçer, ancak herkes çocukluğu geçemez. Çocukluğu geçmek için sütten, ebeveynden ve rahatlıktan kopmak gerekir. Ağırlık merkezini ebeveynden kendi iradesine kaydıran birey, tıpkı kendi vücut ağırlığını kontrol etmeyi öğrenen bir sporcu gibi, varoluşsal bir denge

İran-İsrail Savaşı, tüm dünyanın gözü önünde, tüm ciddiyetiyle 43 gündür sürüyor. Zihinlerin arka planında ise bir komedi var. Siyaset kurumu —diğer kurumlardan aşağı kalmayacak şekilde— söylediği masalların kesin doğruluğunu kabul ettirmiş; meşruiyet için tek gereklilik yalan söylemek olmuş, yalan söyleyenler seçildikçe seçilim baskısı yalancılıktan yana gitmiş. İşte doğanın en akıllısı değil, en yalancısı: insan. ABD lideri Trump “medeniyetini yok etmek ve onları Taş Devri’ne döndürmek” için İran’ın savunma kapasitesinin yanında petrokimya tesislerini, çelik üretim tesislerini, ilaç fabrikalarını, üniversiteleri, okulları, hastaneleri, bankaları, limanları, havaalanlarını, köprüleri, demiryollarını ve elektrik şebekesini yerle bir etti. ABD ve İsrail resmiyette “önleyici meşru müdafaa” doktrinine dayanarak,

Bir amacı maksimize etmek, en fazlasını yapmaya çalışmak ne kadar doğrudur? Amaç tek bir şey olursa diğer yaşamsal noktalar ihmal edilmez mi? Tek amaç her zaman diğer amaçlar üzerinde tiranlığa, kişinin bedeninin ve hayatının o amaç için sömürülmesine yol açar. “Aşırılık her erdemin düşmanıdır.” — Aristoteles, Nikomakhos’a Etik Aristoteles’in felsefesi aşırılıklardan kaçınma üzerine kuruludur. Eudaimonia (iyi yaşam) tek bir erdemin maksimizasyonu değil, erdemlerin uyumu ve dengesidir. Cesaret tek başına pervasızlığa, cömertlik tek başına saçıp savurmaya dönüşür. Erdem, aşırılığın ortasında durmak demektir. Bu yüzden ona “orta yol” der. Maksimizasyon tam da bu yüzden Aristotelesçi gözde şüphelidir: tek boyutta derinleşmek, diğer boyutları

İnsanlar dünyayı kavramlarla algılar. Kavramlarla kurulan iletişim, dilin belirsiz, çok anlamlı ve açık uçlu yapısı nedeniyle çoğu zaman yanlışlığa sürüklenir. İletişim kurmak için eski sembolleri kullanmak yasak olsa, yeni kelimeler uydurmak zorunda kalsak ne kadar zor olurdu? Her kavram kullanımı yeni bir bağlamda şekillenmiş yeni bir sembolizm yaratır. Bu yüzden kavram kargaşası ve kavram yanılgısı kaçınılmaz olur. Kavram Kargaşası Nedir Kişinin bir kavramı anladığı şeklin, kavramın ortaklaşa kabul edilen anlamından önemli derecede farklılık göstermesi durumudur. Örneğin; “Bu söylediklerin gerçek olamaz.” ifadesinde kullanılan “gerçek” kavramı hatalıdır. Çünkü bir şeyin gerçek olması var olması demektir. Söylediklerimiz gerçeğe uygun ise doğru, değilse yanlış

Peltzman 1975’teki makalesinde insanların güvenlik önlemlerine (ABS, emniyet kemeri, hava yastığı) daha fazla risk alarak karşılık verdiğini savunur. Otomobil ne kadar güvenli hale gelirse, sürücü o güvenliğin sağladığı “hata payını” daha hızlı giderek veya daha dikkatsiz sürerek tüketir. Güvenlik insan psikolojisinin “sabit bir risk seviyesinde kalma” arzusu nedeniyle beklenen büyük can kaybı düşüşünü yaratamaz. Gerald J.S. Wilde’ın risk dengesi teorisine göre her bireyin genetiğine, deneyimlerine ve o anki hedeflerine göre belirlenmiş bir “hedef risk düzeyi” vardır. İnsanlar hayatta kalmayı yeterli bulmazlar. Limitleri sınamak isterler. Tatmin olmak ve yerinde durmak yerine kazanmak, heyecan duymak veya yeni deneyim isterler. Koşullar iyileştiğinde hayatta

Cumhurbaşkanı Erdoğan Türkiye’nin eğitimde başarısız olduğunu söyledi. Eğitimde istenen seviyeye gelinmediğine dair pek çok haber görüyoruz. Türkiye’nin Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı(PISA)’nda OECD ortalamasının altında olması bunun kanıtı olarak gösteriliyor. Türkiye eğitimde başarısız mı? Eğitimde başarı şart mı? Türkiye’nin eğitimde başarısız olması kimin için kötü? Her bireyin yeteneği ve hedefleri ölçüsünde kariyer planlaması yapması gibi ülkeler de farklı koşullara sahip olabilirler. Türkiye hedeflediği eğitim başarısına ulaşamadığı için başarısız sayılamaz. Ataları akademisyen olan bir kişi için üniversite bitirmek sıradan bir olayken, bir çobanın üniversite bitirmesi sıra dışıdır. Her tür başarı altyapıya ve arka plana göre nitelendirilir. Türkiye’nin arka planı nedir? Osmanlı Devleti’ne

In recent years, especially within liberal left circles, the claim that communism is a religion has been voiced. Later, this discourse spread to other sides of the political spectrum as well. What this claim actually implies is that communism resembles the very thing it criticizes. Common Characteristics of Money, religion, communism and popular culture Element Traditional Religions Communist Ideology Popular Culture Money Primary Aim Eternal happiness Happiness in this world Instant gratification Happiness through dominance over others Cult Figures Prophets, saints, dervishes. Revolutionary leaders, theorists, worker leaders. Influencers, stars, visionary entrepreneurs. The wealthy, celebrities Sacred Text Revelation-based scriptures (Qur’an, Bible,

Son yıllarda, özellikle liberal sol kesimde komünizmin bir din olduğu söylemi dile getirildi. Daha sonra siyasi spektrumun diğer taraflarına da yansıyan bu söylem aslında komünizmin eleştirdiği şeye benzediğini ifade ediyor. Komünizm tabi ki doğa üstü güce dayanan bir yapı değil ve dolayısıyla da din değil. Ancak diğer unsurları benziyor. Popülerliğini de dinin popüler olmasını sağlayan özelliklerinden alıyor. Asıl soru dine benzemeyen şeyler toplumda yayılabilir mi? Tüm kavramsal vizyonlar benzer özelliklere sahip mi? Din, komünizm, para ve diğer popüler kültür unsurlarının ortak özellikleri Unsur Geleneksel Dinler Komünist İdeoloji Popüler Kültür Para Temel Amacı Ebedi mutluluk Bu dünyada mutluluk Anlık mutluluk Başkaları

2026 yılında 15 yaş altına sosyal medya yasağı geliyor. Muhafazakar olarak bilinen hükumet uzun yıllar boyunca gençleri sosyal medya ile kirletmiş miydi? Tabi ki hayır. Bu sadece genlerimize işleyen bir batı taklitçiliğinin sonucudur. Avrupa yapmadan yapamıyoruz. Batıda görmezsek en gerekli olanı bile uygulayamıyoruz. Yaklaşık 300 yıldır böyle bir öz güvensizlik var. Şimdi taklit girişimlerini listeleyelim. 1770 yılında Çeşme Muharebe’sinde donanmanın Ruslar tarafından yakılması üzerine Cezayirli Hasan Hoca’nın girşimi ile Hendese Odası(daha sonra Mühendishane- i Bahri Humayun) kuruldu. 1775 yılında Fransa’dan getirilen alet, kitap ve hocalarla eğitim başladı. Hocalar Fransızca konuşuyor, tercüman öğrencilere çeviriyordu. 1789–1807: Nizam-ı Cedid (“Yeni Düzen”) – Batılılaşmanın

İnsan, kapasitesi oranında problemi bilinçli bir şekilde üstlenmezse bilinç dışı bir şekilde başka problemleri çeker. Bu durum psikolojide self sabotage, kendini sabotaj(köstekleme, aksatma) olarak bilinir; potansiyelin bilinçdışı biçimde baltalanmasıdır. Spesifik zor hedefler ve bilinçli sorumluluklar edinerek giderilebilir. Daha önce ABD krizi güç kaybı mı gücün sıradanlaşması mı? diye sormuş ve hedonik adaptasyon yaşayan ABD’nin daha zor hedefler edinmediği için self sabotaj halinde olmasını tartışmıştık. Birey hayatta kalma mücadelesini miras almıştır, beyin bunun içindir. Tehlikeleri öngörüp problem çözmeye yarayan bu sistemin zorluk kapasitesine uygun bir yaşantısı yoksa kapasiteyi tatmin edici düzeye kadar problem üretecektir. Bireyin zorluklarla hayatta kalma kapasitesini güçlendirme davranışına

Hayatının merkezine Galatasaray’ı koyan bir taraftar, kulübüne duyduğu aidiyeti basit bir hobi değil, varoluşsal bir zemin yapar. Hatta hayatın anlamı diye aratırsanız “Hayatın anlamı galatasaray” diye bir marş uydurduklarını bile görebilirsiniz. Takım artık bir spor organizasyonu olmaktan çıkarak benliğin parçası olmuştur. Kişi doğrulama yanlılığı (confirmation bias) süzgeci ile bu inancını doğrulayan verileri kabul eder, çürütenleri gözardı eder. İnancına karşı iddialar benliğe yönelik bir tehdit gibi algılanır ve kişi kulübüne daha da sert biçimde sarılarak geri tepme etkisi (backfire effect) gösterir. Yıllardır harcadığı binlerce saati de düşünürsek “Cimbom pes etmez” diyerek batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy) içinde emeği boşa gitmesin

En keyifli müzik bile bir süre sonra sıradanlaşır. En lezzetli yemeği yalnızca doyana kadar yeriz; sonra arzu kaybolur. Gezmek istediğimiz şehirler, bir süre orada yaşayınca sıkıcı hâle gelir; sıkıldığımız için terk ettiğimiz şehirler ise başkaları için cazibe merkezidir. Hedonik adaptasyon, başlangıçtaki duygusal tepkilerin zamanla azalması ve bireyin neredeyse eski temel mutluluk ve tatmin düzeyine geri dönme eğilimidir. Mükemmel düzenimizi hazzı hissedebilmek için bu yüzden bozarız. Şekil- zemin ilişkisi olması için hayatımızda yoksunluklar olmalıdır. ABD de kendi zirvesinden bu yüzden inmektedir. Tıpkı yeni dağlara tırmanmak için keskin bir yamaca kendini atan dağcı gibi. ABD için dünya liderliği yaklaşık yetmiş yıldır miras