#tefrit

İnsanın hayatında dengeyi hele de maneviyat sahasında yakalaması kolay değildir. Sufiler bu konuda hassa olmuşlar, aralarında aşırı gidenleri öncelikle kendileri eleştirmişlerdir. Özellikle İmam Rabbânî’nin bu yönü her türlü takdirin üstündedir. O mektubatının büyük bir kısmını ulema, sufiyye idareci ve bilumum halk kesimlerindeki aşırılıkları düzeltmeye hasretmiştir.

İŞLERİN HAYIRLISI VASAT OLANIDIR...

İmam’a göre dini hayatımızda dengenin en önemli olduğu alan itikat sahasıyla ilgili olanlardır. İslam mezheplerini hak yoldan ayıran onların bazı konulardaki aşırılıkları olmuştur. Mesela, Şiiler sevgi ve nefrette aşırı gitmişler, ashabın bir kısmını yüceltip adeta hata ve günahsız kabul ederken diğer bir kısmını ise tamamen kötü göstermişlerdir. Hâlbuki Ehl-i sünnet kendini her tür aşırılıklardan korumuş, ashab-ı kiramın hepsini kucaklamıştır. 

İmam itikat hassasiyetini şu sözleri ile ifade eder:

Allah Teâlâ, sana doğru yolu göstersin! İyi bil ki, Allah yolunda bulunmak isteyen sâlike önce lâzım olan şey, itikadını düzeltmektir. Doğru itikat, Ehl-i Sünnet âlimlerinin, Kur’ân-ı Kerîm’den ve hadîs-i şeriflerden ve ashab-ı kirâmdan öğrendikleri, anladıkları itikattır. Kur’ân-ı Kerîm’in ve hadîs-i şerîflerin manasını doğru anlayan, doğru yolun âlimleridir. Bunlar da, Ehl-i Sünnet vel-cemâat âlimleridir. (286. mektup)

Günümüzde bazı sufiler itikadî konularda kendi ilham ve keşiflerine güvenerek yanlış inançlara kapılabilmektedirler. Hatta kelam ehlinin ve fukahanın ilmini zahirî ilim diyerek küçümseyebilmektedirler. 

Bu görüşün yanlışlığını İmam şöyle açıklar:

Peygamberlik ile velayet bilgileri arasında, ikinci bir fark da, vahyin şüphesiz kesin doğru olmasında yatar. İlham ise, zan iledir. Çünkü vahy melek ile gelir. Melek, hatadan korunmuştur, ma’sûmdur, öyle yaratılmıştır, bu sebeple  yanlışlık yapamaz. Her ne kadar ilhama mazhar olan kalp, âlem-i emirden olup, yüce bir mertebeye sahip ise de, akıl ve nefs ile birlikte bulunduğu için, (onların kötü tesiri ile) ilhamı algılamada yanılabilir. (41. Mektup)

İFRAT EN BÜYÜK FİTNEDİR...

İmam Rabbânî’nin tasavvufa kazandırdığı başka bir farkındalık ise ibadetlerdeki aşırılıklardan bizi sakındırmasıdır. Sufilerin amel konusundaki aşırılıkları daha çok farzları ihmal edip, zikir ve sema gibi nafile ibadetleri ön plana çıkarmalarında göze çarpar. İmam’a göre zikir, fikir ve mücahede gibi tasavvufî uygulamaların sâlike fayda vermesi için öncelikle farzların yerine getirilmesi ve haramlardan kaçınılması gereklidir:

Şunu iyi bilmeli ki, zikrin sâlike fayda vermesi için, öncelikle şeriatın bütün ahkâmının yerine getirilmesi elzemdir. Sâlike ilk planda vacib olan, farzları ve sünnetleri yapmak; haramlardan ve şüphelilerden ise kaçınmaktır. Bunu yaparken de sâlik ufak büyük bütün meselelerde âlimlere müracaat etmeli ve onların fetvalarına uymalıdır. (190. Mektup)

Bu durumda salik zahiri ilimleri öğrenmekten geri kalmamalı, bâtınî ilimler öğreniyorum diye şer’î ilimlerden uzak durmamalıdır. 

Bu konuda çok hassas olan İmam, halifelerini bu şöyle uyarır:

O hâlde şerefli meclislerinizde tasavvufî eserler okunduğu gibi, fıkıh kitapları da okunmalıdır. Farsça yazılmış fıkıh kitapları çoktur. Meselâ Mecmû‘a-i Hânî, Umdetü’l-İslâm, Farsça yazılan Kenz. Hattâ tasavvuf kitapları okunmasa zararı yoktur. Çünkü onlar hâllerle ilgilidir. Söz ve lâfa sığmazlar. Halbuki fıkıh kitapları okumamakta zarar ihtimâli vardır. (19. Mektup)

Ayrıca İmam Rabbanî sâliklerin mürşidlerine gösterdikleri sevgi ve saygı hususunda da aşırılıktan kaçınmasını tavsiye eder. Zira sufiler arasında bu tür dengesiz davranışlar sıkça görülmektedir. Hatta Batılılar buradan yola çıkarak sufilerin evliyalara tapındığını iddia etmişlerdir. 

İmam bu tür suçlamalara bahane üretilmemesini şöyle tavsiye eder:

Güvenilir bir kimsenin bize naklettiğine göre, bir halifenin müridleri, önünde yeri öpmekle yetinmeyip kendisine secde ediyormuş. Bu işin çirkinliği güneşten daha açıktır. Onu bu işten şiddetle men edin. Halkı yönlendirmek için ortaya çıkanlar başta olmak üzere herkes bu tür işlerden sakınmalıdır. Özellikle onların (önderlerin) bu işlerden kaçınması en büyük mecburiyetlerdendir. Çünkü onun peşinde gidenler hal ve hareketlerinde onu taklit ederler ve böylece bir fitnenin içine düşmüş olurlar. (19. Mektup)

Netice olarak şu unutulmamalıdır ki şeytan ifrat ve tefritte gezer. Hayırlı bir ameli sâlike öncelikle yaptırmamaya çalışır, buna engel olamaz ise bu sefer o ameli aşırılıklarla ifsad etmeye çalışır. Mesela şeytan bazı gafilleri Allah dostları mürşidlerden tamamen uzak tutmaya çalışırken, bazılarını da onlar hakkında sapık ve aşırı inançlara sevketmişlerdir. Rabbimizden niyazımız her tür aşırılıklardan ve dengesizliklerden bizleri koruması, dinimizi orta yol üzerine yaşamamızı nasip etmesidir.  Amin

sizi muhatap alıp size oynayan kim ya hu? ortaya dökülüp kendiniz madara oluyorsunuz oyun oynuyorsunuz, sonra oyun oynamayın falan filan. önce Allah'ın emrini hafife aldığımı iddia edip tebrikliyorsunuz. sonra kıvırıp renkli giyinmesine çakayım diyorsunuz, bi de modern islamcı diyeyim terimli kavramlı konuşuyorum bu işleri biliyorum edasıyla tekrar geliyorsunuz. sizi kim muhatap alıyor. aa ben alıyorum ne kadar nasiplisiniz inanılmaz değil mi?

örtünmek Allah'ın emri, ferace, pardesü, tunik veya çarşaf değil. adı ne olursa olsun dış kıyafetin tesettürde çok mühim ve vazgeçilmez bir yeri var. o dış kıyafetin ölçülerini de herkes biliyor. buna uygun davranmaya çalışan çalışıyor gayret gösteriyor. mütesettir bir hanımın giyimi ne durumda olursa olsun bir üst hassasiyet gösterebilir. Allah'ın emrine uymada gösterilen her hassasiyet kişinin takvasına eklenir. sadece giyimde değil, yemede içmede, konuşmada, bakmada, okumada, dinlemede her şeyde.

1. İtidal sahibi olmayı mücadeleyi bırakmamak, bir ömür teyakkuzda olmak, kalp kapısında nöbet tutmak olarak tanımlayabiliriz. İstikamet ise dosdoğru olmak, kararlı olmak ve dürüst yaşamak anlamlarına gelir. Anlam yakınlığından ötürü “itidal” ile “istikamet” kavramları arasında bir bağ kurabiliriz. Kişinin mücadelesinde dosdoğru ve sabit olması, yolundan dönmemesi ve yol esnasında rabbi ile sürekli kalbî bir rabıta içinde olması itidalde istikameti göstermektedir ki bu durum da insanın kendini bilmesini doğurur.

2. İtidalden bahsediyorsak ister istemez ifrat ve tefrit kavramları hakkında da konuşmamız gerekir. İfrat haddi aşmak manasını karşılarken tefrit ise bir şeyin hakkını vermemek yani noksan bırakmak anlamına gelmektedir. İşte itidal, bu ifrat ve tefritin tam ortasında durur ki bu durduğu çizgiye de istikamet çizgisi denir. İstikamet sahibi kişi aşırılıklardan uzak durur, kişiliğini başkasının kişiliğinde silikleştirmez. Hayata karşı bir duruşu vardır, duruşunu başkalarının duruşuna göre ayarlamaz. İşte asıl önemli olan ve yanlış anlaşılan yer de burası. Yani itidalin pasif bir kavram olarak anlaşılması ve hayata bu şekilde aktarılması. Mesela “sabır” örneği üzerinden konuyu vuzuha kavuşturalım.

3. Sabretmek; her türlü sıkıntıyı sineye çekmek, sessiz kalmak demek değildir. Asıl sabır; kötülükleri engellemek için kişinin var gücüyle çalışmaya devam etmesi, zulüm karşısından hakkını araması ve hakkı tutup kaldırmasıdır. Yani sabır pasif bir durum değil bilakis aktif bir haldir. İçinde eylem barındırır. Eylemin öncesinde ise sahih bir niyet olması elzemdir. Upuzun bir tünelin içinde de olsak tünelin sonundaki ışığı görüp gerekirse bir ömür teyakkuzda olmak ve o ışığa doğru koşmaktır. Koşamadığımız zamanlarda ise yürümek ve yürümek dahi mümkün değilse fikri olarak sefer etmektir. İşte itidal de etliye sütlüye karışmadan orta seviyede bir hayat yaşamak değil bilakis nefs ve ruh dengesini sağlamak için sürekli uyanık olmak ve yaşanılabilir bir hayat için mücadele etmektir.

4. İstikameti üçe ayırabiliriz. Dilin, hareketlerin ve kalbin istikameti. Bu üç istikamet; beşeri, insan seviyesine çıkartır. Çünkü her beşer insan değildir. Beşer; dil, hareket ve kalbî olarak tekâmül etmedikçe insanlaşamaz. İnsanın her bir fiilin itidali vardır. Aklın itidali hilekârlık (kurnazlık) ve ahmaklıktan ilim sayesinde uzak durmasıdır. Şehvetin itidali iffet, tevâzunun itidali ise zillete düşmemektir. İşte böyle insanın her fiilinin bir itidali yani orta noktası vardır. İtidal insanın hayatını dengede tutan, nefsin aşırılıklarından koruyan, kişiye karakter kazandıran bir vasıftır. İtidalden uzaklaşmak ise kişinin heva ve hevesinin her dediğini yerine getirdiği gönüllü bir köleliği doğurur.

5. Kişinin kendi bütünlüğünü sağlaması, döngüsünü tamamlaması için itidal olmazsa olmazdır. Çünkü itidal yaratılış gayesine uygun hareket etmektir. Burada ister istemez ayân-ı sâbite kavramına vurgu yapmamız gerekiyor. Ayân-ı sâbite, varlığın zahir olmadan evvel Allah’ın ilmindeki bilgi olarak mevcudiyeti yani arketip anlamına gelir. Dünyada var olan her bir yaratılmış bu ayân-ı sâbitesine göre vücut bulur. O halde itidal kulun, varlığın özüne uygun harekete ulaşmasıdır.

6. İnsanoğlu, içinde bilkuvve olarak duran potansiyeli bilfiile dönüştürmedikçe itidal noktasına varamaz. Yani kişi kabiliyetlerini ve istidatlarını eyleme dönüştürmedikçe İbn Arabi hazretlerinin deyimiyle “nefesini tutarak veremeyen insan” gibidir. Dolayısıyla kulluğun itidali kişinin kemâlât yolunda ilerlemesidir. Bunun altı her durum ve hal ise tefrit halidir ki insanın hakikatten körlüğüne işaret eder.