#spanning

Plot

Het plot is niet een synoniem voor het verhaal. Het is de vertelling. Plot is dus niet zo zeer wat er gebeurt in een verhaal maar meer hoe het gebeurt en wanneer. Vragen die je jezelf kan stellen om te achterhalen wat het plot in een verhaal is, zijn: Hoe communiceert de schrijver met de lezer? Of Hoe vertelt de schrijver het verhaal? Hoe deelt hij bepaalde informatie mee, wanneer doet hij het en waarom op dat moment? Omdat het vaak over de waar en waarom gaat, belichaamt het plot dus ook de oorzaak-gevolg structuur van het verhaal.

Een plotpunt is dan één deeltje van het plot. Dit is gewoon een (nieuw) stuk informatie dat de lezer te weten komt. Merk op dat bijna alles nieuwe informatie met zich kan meenemen in een boek. Het moet niet rechtstreeks van de verteller komen. Het kan ook afgeleid worden uit een gebeurtenis of gesprek. Het is hierom dat men vaak moeite heeft met plot te onderscheiden van de rest van het verhaal. Nieuwe informatie in het verhaal betekent vaak ook een nieuwe wending in het verhaal, dus velen stellen een plotpunt ook gelijk met een wending in het verhaal.

Het is handig om over plotpunten te spreken omdat jij als schrijver kan kiezen om plotpunten aan te passen of te “verplaatsen”. Bijvoorbeeld als jij aan een verhaal werkt waarin het hoofdpersonage op een brief leest wie de moordenaar is, kan jij kiezen waar in het verhaal jij dit plotpunt zet. Misschien is het interessant om het plotpunt pas te doen opduiken op hetzelfde moment dat het hoofdpersonage in dezelfde kamer is als de moordenaar om de scene extra spannend te maken… Of je plaatst het eerder zodat het hoofdpersonage kan racen tegen de klok om de volgende moord te voorkomen. Het plotpunt hangt niet vast aan de scene (oftewel de rest van de gebeurtenis, gesprek,…). Het hoofdpersonage kan die brief lezen thuis of op de trein. Net op tijd of net te laat. Hij of zij hoeft het zelfs niet te lezen in een brief. Misschien onthuld de moordenaar zelf de informatie. Misschien hoort het hoofdpersonage het op de radio nadat de moordenaar al gevangen is. Door plotpunten aan te passen of te verplaatsen pas je je verhaal dus drastisch aan.

Men spreekt soms ook wel eens over meerdere plotlijnen. Dit is om duidelijk te maken dat er meerdere dingen gebeuren in één verhaal. Je hoofdpersonage is misschien een moord aan het voorkomen, maar tegelijk wordt hij of zij misschien ook verliefd op een ander personage. Dat is dan eigenlijk een tweede verhaal dat parallel loopt met het moordverhaal en sommige plotpunten zullen gaan over de moord terwijl andere zullen gaan over het liefdesverhaal. Dit zijn dan twee plotlijnen. Het plot kan dan geïnterpreteerd worden als enkel de belangrijkste plotlijn, of misschien de twee plotlijnen tesamen.

Een plothole is gewoon een plotpunt dat niet werkt.  Dat wil zeggen dat de oorzaak-gevolg relatie met andere plotpunten niet klopt. Het zorgt voor een tegenstelling in het verhaal. Dit is meestal een foutje van de schrijver. Er gebeurt soms zo veel in één verhaal dat het moeilijk is om bij te houden welke informatie al aan bot is gekomen en dan kan een schrijver wel eens per ongeluk tegenstrijdige informatie in het verhaal stoppen. Zeker als dit al de zoveelste versie van hetzelfde verhaal is, kan het voor een schrijver onmogelijk worden om de plotpunten te blijven jongleren zonder fouten te maken. Deze term wordt echter vaak verkeerd gebruikt voor andere structuurfouten zoals een setup fout (daar zal ik het over hebben in een latere post) of simpelweg een deel van het verhaal dat de lezer/recensent/schrijver slecht vindt.

Het plot bedenken en aanpassen is waarschijnlijk waar je je het meest mee bezig houdt tijdens het maken van een verhaal, maar het thema mag je zeker ook niet vergeten.

Thema’s en motieven

Het thema van een verhaal is de boodschap. Het is wat een bepaald verhaal in zou geloven, als dat verhaal een persoon was. Het is het punt dat jij maakt met je verhaal, of de onderwerpen die jij aanraakt. Je herkent het wel als je het ziet.

Het thema in Jurassic Park is bijvoorbeeld dat men best niet onverantwoord met de wetenschap omspringt gewoon omdat men denkt dat het mogelijk is.

Het thema van Wall-E is dat mensen niet zomaar de wereld kunnen negeren en dat ze voor de aarde moeten zorgen. Andere thema’s zijn het belang van nieuwsgierigheid en natuurlijk dat liefde alle grenzen overschrijdt.

De film Parasite speelt hevig met het thema van armoede in Zuid-Korea.

Een thema kan erg moraliserend zijn, of het kan gewoon een interessant onderwerp zijn. Het thema van een verhaal is meestal niet zo prominent als het plot maar het is wel aanwezig én heel belangrijk. Een verhaal kan één of zelfs meerdere thema’s hebben. Een verhaal zonder thema is een verhaal dat eigenlijk niets te vertellen heeft. Een lezer zal dan onbewust aanvoelen dat er iets aan het verhaal ontbreekt of dat het toch om één of andere reden niet zo sterk is. In principe als je het script voor een feel good komedie aan het schrijven bent is er geen thema nodig, maar als je iets goed wilt schrijven dan toch zeker wel.

Motieven zijn dan de symbolische manifestaties van die thema’s. Als het thema van het verhaal verdriet is, regent het misschien constant. Als het thema van het verhaal vrijheid is, ziet het hoofdpersonage vaak vogels voorbij vliegen. Als het thema van het verhaal het gevaar van technologie is dan verbrand iemand zich per ongeluk aan het koffieapparaat nog voor het verhaal echt begonnen is, en verscheurt de printer al het papier. De regen, de vogels, de defecte machines, zijn dan allemaal motieven. Vaak worden ze herhaald doorheen het hele verhaal omdat het goed rijmt met de rest.

Denk voor thema’s zeker goed na over waarom je je verhaal eigenlijk wilt schrijven. Wat wil je dat er bij de lezer bij blijft? Wat wil je hem of haar tonen? Waarover wil je hem of haar doen nadenken? Motieven kan je dan gebruiken als creatieve manieren om de lezer te doen blijven nadenken over je thema(‘s). Telkens als zij weer een vogel zien in je verhaal doet het hen misschien denken aan hoe het hoofdpersonage ook wil vrij zijn. Thema’s zijn een zweverig gegeven maar ik raad ze wel aan. Een goed thema verhoogt de interactie die de lezer met je verhaal heeft, voegt lagen toe aan je verhaal en beloont de lezer die ooit besluit om je verhaal nog eens opnieuw te lezen. Een thema geeft je verhaal ook een doel, en het geeft jou – de schrijver – een doel. Je schrijft niet alleen om het verhaal af te krijgen. Je schrijft omdat je iets wilt vertellen. Iets dat jij belangrijk vindt, iets dat jij wilt aanklagen, iets dat jij wilt vieren,…

Spanning

In verhalen is de spanning datgene dat de lezer doet voortlezen. Je kan de spanning van een verhaal herformuleren als een vraag:

Zal Frodo de ring kunnen vernietigen?

Zal de detective de moordenaar vinden voor hij opnieuw toeslaat?

Zal hij haar ooit zien staan?

Wat is het grote mysterie?

Zal zij het toernooi overleven?

Merk op dat spanning niet hetzelfde is als spannend. Er is niets eng of gevaarlijk aan. Ook Pride & Prejudice heeft een sterke spanning, al is er nooit een personage in levensgevaar. Spanning is alleen maar datgene dat de lezer intrigeert en wat er voor zorgt dat de lezer wil verder lezen.

Een verhaal heeft meestal een hoofdspanning. Dat is een spanning die er heel het verhaal is en dan stopt op het einde van het verhaal wanneer “de vraag” eindelijk beantwoord wordt; Frodo slaagt er in de ring te vernietigen. De moordenaar is gevangen. Hij ziet haar eindelijk staan. Enzovoorts. Maar net zoals er meerdere plotlijnen kunnen zijn, kunnen er ook meerdere spanningen zijn. De hoofdspanning die door het hele verhaal loopt is dan het belangrijkst, maar het is natuurlijk ook de bedoeling dat lezers zich in het minder belangrijke zij-plot interesseren. Kortom wilt spanning zeggen dat je er voor moet zorgen dat jouw verhaal op elk moment boeiend genoeg is om de lezer er bij te houden. Dat is niet zo makkelijk…

Ik herinner me dat ik in het middelbaar op een bepaald moment spanningstechnieken geleerd heb in de les Nederlands. Toen hadden ze het over dingen zoals cliffhangers, flashbacks, in medias res, kennisverschil tussen de lezer en de personages,… Jij hebt waarschijnlijk ook al van die dingen gehoord. Persoonlijk vind ik dat dit hacks zijn zoals men dat in de informatica noemt; smerige trucjes die wel degelijk werken maar eigenlijk bestaan er betere oplossingen om je spanning te verbeteren. In plaats van elk hoofdstuk in een cliffhanger te eindigen of je verhaal zo door elkaar schudden dat het even mysterieus als onleesbaar wordt, zou je eigenlijk best eerst je hoofdspanning zo goed mogelijk maken. Hoe beter je hoofdspanning is, hoe minder je met traditionele spanningstechnieken moet spelen om te compenseren. Maar dit is lastig. Hoe zorg je er voor dat je verhaal interessant genoeg is voor iemand om te lezen? Is jou verhaal wel interessant genoeg om te lezen?

Ik ken jouw verhaal natuurlijk niet maar ik wil je al meteen geruststellen en zeggen; waarschijnlijk wel. De reden waarom jouw verhaal waarschijnlijk wel de moeite waard is om te lezen is dezelfde reden waarom jij je verhaal de moeite waard vindt om te schrijven. Als jij je idee goed genoeg vind om uren en dagen en weken en maanden van je leven te verspillen met het te schrijven, zit er waarschijnlijk wel iets in. Wil dat zeggen dat iedereen dat iets gaat zien? Neen, maar voor een groot deel van het schrijfproces gaat jouw perceptie van jouw eigen verhaal het enigste echte waardeoordeel zijn dat je hebt. Het is hierom dat ik altijd aanraad om gewoon te schrijven wat jij leuk vindt. Als jij het leuk vindt is er een grote kans dat iemand anders het ook leuk vindt voor dezelfde reden. Het alternatief is dat je iets schrijft dat je zelf niet eens leuk vindt, wat je waarschijnlijk niet eens kan aanhouden en dan is het nog steeds heel moeilijk om te weten of iemand anders het wel leuk zal vinden. Dat jij het leuk vindt of niet is de enigste zekerheid die je hebt, dus gebruik het gerust als een maatstaaf om je eigen werk te beoordelen.

Maar… Gewoon omdat je verhaal interessant genoeg is om te lezen, wil niet zeggen dat jouw potentiële lezer even veel geduld zal hebben als jij. Je lezer weet niet waar je verhaal naartoe zal gaan en als je lezer dus een deel van je verhaal leest dat niet interessant is, gaat hij of zij waarschijnlijk niet zomaar blijven verder lezen voor in het geval het een paar hoofdstukken later plots boeiend wordt. Je lezer heeft die garantie niet. Jij wel. Het is dus belangrijk dat als je verhaal pas echt interessant wordt vanaf een bepaald punt, dat je het ook interessant probeert te maken voor dat punt. Eigenlijk moet je verhaal interessant zijn vanaf je eerste hoofdstuk. Je lezer moet gemotiveerd zijn om door te lezen vanaf het begin. M.a.w. de hoofdspanning moet er al zijn vanaf het begin.

Mensen hebben het wel eens over hoe snel een lezer een boek afwijst en hoe weinig van het boek een lezer leest vooraleer men besluit dat het de moeite niet waard is om verder te lezen. Dit is een begrijpelijke zorg voor een schrijver. Ik ken zelf lezers die zeggen “ik weet al of ik een boek ga verder lezen op pagina 60”, of 30. Of 20. Of nog erger… Als reactie daarop kom ik dan veel schrijfadvies tegen online dat beweert dat je best zo snel mogelijk aan je verhaal begint. De inciting incident (leg ik wel eens uit in een andere post. Nog niet zo heel belangrijk.) moet dan vroeger komen, de actie moet zo snel mogelijk beginnen. Dus zorg dat het dorp van het hoofdpersonage afbrandt in het eerste hoofdstuk zodat hij geen andere keuze heeft dan op avontuur te gaan. Schrijf snel. Werk In Medias Res zodat je de expositie en wereldbouw achteraf kan uitleggen. Niet te veel tijd verspillen met de personages voor te stellen. Snel! Haast je of de lezer legt het boek neer! Als de lezer je boek niet goed vindt binnen de eerste 30 pagina’s ben je de lezer kwijt en wil niemand je boek lezen!

Het bovenstaande is bijzonder slecht advies, en ik wou dat het wegstierf en nooit meer terug kwam. Het vertrekt vanuit een redelijke zorg, maar de oplossing op dit probleem is niet om je te haasten en de kwaliteit van je verhaal te ondermijnen. Al dat je lezer nodig heeft om je boek verder te lezen dan die eerste 30, 60 pagina’s is een reden om verder te lezen. Met andere woorden: Een goede hoofdspanning. Spanning is niet actie, of snelheid en zelfs niet mysterie. Het is intrige of interesse. Je lezer hoeft alleen maar nieuwsgierig te zijn naar wat er nog komt. Je lezer hoeft nog niet in het begin van het verhaal besloten te hebben dat het boek goed is. Dat doet niemand en het zou dus een onrealistische eis zijn. Lezers beslissen enkel of ze zullen verder lezen of niet. Als het hen nog steeds interesseert lezen ze wel verder. Een goede hoofdspanning zorgt hier voor. Voor de rest neem je beter je tijd met alle setup en expositie. Stel je personages goed voor. Zorg dat alles klaar en duidelijk is zodat het verhaal zo goed mogelijk kan beginnen. Verhalen met een trage opbouw getuigen juist van veel diepte en lezers zullen het appreciëren, zeker wanneer al jouw voorbereiding later in het verhaal zijn vruchten afwerpt. Maar over setup en pay off zal ik het in een andere post wel eens hebben.

Stel nu dat je verhaal echt pas interessant wordt ergens in het midden van de tekst. Dat kan je makkelijk oplossen door gewoon een andere spanning toe te voegen aan het begin van het verhaal. De spanning hoeft namelijk niet doorheen heel het verhaal hetzelfde te zijn. Bijvoorbeeld: eerst is er een mysterie en dan is de spanning: wat is er aan de hand? Dan wordt het mysterie onthuld! Het is een geheim complot om de wereld te vernietigen! Je personages racen tegen de klok om het complot te stoppen! De nieuwe spanning is nu: kunnen ze de wereld nog redden?

Soms kan je zelfs spanning injecteren in één van de eerste saaie delen van het verhaal, door een hoofdstuk tussen te voegen waarin er iets anders gebeurt. Veel detective verhalen beginnen zo met het ontdekken van een lijk of zelfs een voorafgaande scene die de moord beschrijft. De lezer kan dan al nadenken “wie was het?” “waarom?” “waarom zei het slachtoffer die rare zin vlak voor ze stierf?” “Waarom heeft het slachtoffer expres deze cryptische hint achtergelaten voor de detective?” De volgende paar hoofdstukken kunnen nog saai zijn maar de lezer weet wel al dat het om een interessante moord zal gaan later in het verhaal.

Komen alle coole gevechten pas veel later in je fantasy verhaal? Waarom plak je niet één coole vechtscene met andere personages voor je hele verhaal die misschien tegelijk wat achtergrond details verklaart? Het volgende hoofdstuk leren we dan het hoofdpersonage kennen maar terwijl zij geen benul heeft van het avontuur dat er aan komt, weten wij dat er al gevochten is geweest en dat het einde van de wereld er misschien aankomt. Wij weten al dat er coole magische systemen in deze wereld bestaan want we hebben het al gezien en we kunnen niet wachten tot we het weer te zien krijgen. Er kan veel gedaan worden om spanning over een groter deel van het verhaal te spreiden.

Als je echt geen spanning voor de eerste hoofdstukken kan vinden stel ik voor dat je eens naar je personages kijkt. Persoonlijke of interpersoonlijke drama kan heel veel spanning opwekken en het voelt natuurlijk aan als deze spanning naar de achtergrond verdwijnt wanneer er later in het verhaal serieuzere dingen beginnen te gebeuren. Misschien hoort het hoofdpersonage nergens bij en maakt dat hem verdrietig. De eerste hoofdstukken leren we dan meer over het hoofdpersonage, terwijl hij probeert vrienden te maken in een omgeving waar niemand hem begrijpt. De spanning is: “zal hij zijn plek vinden in de wereld? Zal hij gelukkig worden?” maar tegelijk gebeurt er ook setup en voorbereiding. Dan begint het verhaal echt en door het hele avontuur denkt niemand nog aan hoe verschillend iedereen is. Nog voor het einde van het verhaal heeft het hoofdpersonage vrienden gemaakt die samen met hem vechten tegen het kwaad, of weet ik veel 😉. De hoofdspanning van het verhaal heeft nu volledig overgenomen en de beginspanning van de persoonlijke drama heeft de lezer eerst tot op dat punt gedragen.

Denk goed na over welke vragen je eerste hoofdstukken opwekken bij de lezer en waarom de lezer het zal willen verder lezen. Voor de rest moet je de zelfzekerheid hebben om te weten dat je verhaal goed is als je de lezer eenmaal hebt meegekregen. Heb respect voor de lezer en toon dit door ze te intrigeren en je verhaal een beetje naar hen toe te adverteren. Doe dit niet door je verhaal om te spitten, aan een hoge snelheid af te rammelen of drastische rampen aan het begin van je verhaal neer te gooien. Je verhaal is al goed. Je moet er enkel nog wat interesse voor opwekken.

In de volgende post van deze reeks ga ik het hebben over structuur systemen zoals Hero’s Journey en de sneeuwvlok methode. Veel schrijfplezier!