SonsuzUs

İnsan zihni, tuhaf bir sürüm kontrol sistemidir. Bir olay yaşanır, içimizde commit edilir; sonra yıllar geçer, biz hâlâ o commit mesajını okuruz: ‘Keşke öyle demeseydim.’ ‘Keşke o trene binseydim.’ ‘Keşke o kişiyi sevmeseydim ya da daha çok sevseydim.’ Psikanalizin divanı ile Git’in terminal ekranı ilk bakışta birbirine uzak görünür: biri rüyalar, arzular ve çocukluk yankılarıyla; diğeri branch,…

Evrenin en tuhaf özelliklerinden biri, devasa bir sahne gibi görünmesine rağmen ayarlarının şaşırtıcı derecede hassas olmasıdır. Kozmolojik sabit, yani bugün karanlık enerjiyle ilişkilendirdiğimiz o gizemli itici etki, uzayın dokusuna gömülü bir tür kozmik gaz pedalı gibidir. Pedala biraz fazla basılırsa galaksiler birbirine tutunamadan dağılır; biraz az basılırsa evren kendi ağırlığı altında…

Bir zamanlar görmek, inanmanın en kestirme yoluydu. Dedemizin dilindeki o eski cümle neredeyse kutsal bir mühür gibiydi: Gözümle gördüm. Fakat artık göz, mahkemede güvenilir tanık olmaktan çıkarıldı; hatta bazen suç ortağı konumuna düştü. Derin sahte teknolojisi, yalnızca yüzleri başka bedenlere yapıştıran eğlenceli bir dijital cambazlık değil; hakikatle kurduğumuz kadim sözleşmeye atılmış…

Bir zamanlar saat, zamanı gösterirdi. Şimdi bileğimizdeki küçük parlak kutu, kalbimizin ritmini, uykumuzun derinliğini, attığımız adımı, yaktığımız kaloriyi ve bazen de içimizde büyüyen kaygıyı ölçüyor. Sabah uyandığımızda bize kaç puanlık bir insan olduğumuzu bildiriyor: uykun zayıf, stresin yüksek, hareketin az. Modern insan, aynaya bakmadan önce uygulamaya bakıyor. Çünkü beden artık yalnızca…

Bir zamanlar gözetim denince akla yüksek bir kule, karanlık camlar ve içeride olup biteni izleyen görünmez bir gardiyan gelirdi. Bentham’ın Panoptikon’u buydu: Mahkûm, izlenip izlenmediğini bilmediği için her an izleniyormuş gibi davranırdı. Foucault bu modeli modern toplumun ruhuna yerleştirdi: okulda, fabrikada, hastanede, kışlada… Disiplin, sopadan çok bakışla çalışıyordu. Fakat bugün kulenin…

Satrançta bazı anlar vardır ki tahta bir oyun alanı olmaktan çıkar, iki iradenin birbirine baktığı karanlık bir odaya dönüşür. Opozisyon tam da böyle bir andır: İki şah karşı karşıyadır, aralarında tek bir karelik mesafe vardır ve hamle sırası rakiptedir. Görünürde sadece iki tahta figürü durur; gerçekte ise biri diğerine şunu fısıldar: Artık sen hareket etmek zorundasın. Opozisyonun büyüsü,…

Bir yüz düşünün: cildi pürüzsüz, bakışı sıcak, sesi neredeyse tanıdık. Size adınızla hitap ediyor, şaka yapıyor, hatta susmanız gerektiğini bile zarifçe anlıyor. Ama bir şey eksik. Gülümsemesi yarım saniye fazla sürüyor. Göz kırpması matematiksel. Sesindeki duygu, sanki birinin duyguyu tarif eden ansiklopedi maddesini ezberlemesi gibi. İşte o anda içimizde küçük, ilkel bir alarm çalıyor: Bu şey…

Matematik bazen bize bir bilimkurgu senaristinden daha cüretkâr davranır. Kurt Gödel’in 1949’da Einstein’ın genel görelilik denklemlerine bulduğu çözüm de tam olarak böyledir: Dönen bir evren modeli. Üstelik bu evrende, doğru rotayı izlerseniz, uzayda ilerlemek zamanın yönünü kıvırabilir ve teorik olarak kendi geçmişinize ulaşabilirsiniz. Kulağa bir kahve sohbetinde uydurulmuş gibi geliyor; fakat…

Bir kod parçasının çalışması, onun iyi olduğu anlamına gelmez. Bu cümle ilk bakışta haksız gibi durabilir; sonuçta bilgisayar ekranda beklenen çıktıyı veriyorsa mesele kapanmış sayılmaz mı? Hayır. Çünkü kod yalnızca makineye yazılmaz. Kod, gelecekte onu okuyacak insana da yazılır: ekip arkadaşına, stajyere, açık kaynak katkıcısına ve en önemlisi, altı ay sonra o satırlara boş gözlerle bakacak…

Bir program çöktüğünde ekranda beliren hata mesajı, modern insanın kahve falıdır: herkes ona bakar, herkes bir anlam çıkarır, ama çoğu zaman gerçek suçlu bambaşka bir yerde saklanır. İşte tam bu noktada Pyrrhonculuk, yani hiçbir mutlak doğruya aceleyle teslim olmayan antik kuşkuculuk, debugging masasına sandalyesini çeker. Pyrrhoncu bilge, kodun karşısında şöyle derdi: ‘Bu değişken kesinlikle…

Telefonun ekranı karanlık bir ayna gibidir: Ona bakınca çoğu zaman kendimizi değil, bizden ne istendiğini görürüz. Bir bildirim yanar, başparmak hareket eder, zihin küçük bir kapıdan içeri çekilir. Sonra bir video, bir yorum, bir öfke, bir arzu, bir karşılaştırma… Günün sonunda insan kendi hayatını yaşamış gibi değil, bir algoritmanın rüyasında figüranlık yapmış gibi hisseder. Carlos…

Bir sabah uyandığınızı ve bedeninizin artık eski bedeniniz olmadığını düşünün. Belki metalden yapılmış çevik bir kabukta, belki bulut sunucularında çalışan bir simülasyonda, belki de Jüpiter yörüngesindeki bir sondanın hafızasında gözlerinizi açıyorsunuz. İlk sorunuz muhtemelen şu olurdu: Ben hâlâ ben miyim? Bilincin donanım bağımsızlığı fikri, işte bu soruyu bilimkurgu rafından indirip…

Bir platformda ciddi bir uzman, diğerinde keskin dilli bir mizahçı, üçüncüsünde ise kimseye görünmeden dünyayı izleyen sessiz bir hesap olabilirsiniz. Peki bu profillerden hangisi “gerçek siz”dir? Cevap, ilk bakışta rahatsız edici derecede basittir: Muhtemelen hiçbiri tek başına değildir. Daha da rahatsız edici cevap ise şudur: Hepsi, belirli koşullarda sizsiniz. Sosyal ağlar kimliği icat etmedi;…

İnternet, insanlığın en büyük kütüphanesi olabilirdi; çoğu zaman öyledir de. Fakat aynı zamanda milyonlarca küçük aynadan oluşan dev bir koridora dönüşebilir. Bu koridorda yürüyen kişi, her köşede kendi düşüncesinin biraz daha yüksek sesle tekrarlandığını duyar. Başlangıçta sadece sıra dışı, hatta masum bir şüphe olan fikir; tekrar, alkış ve grup dayanışmasıyla zamanla dokunulmaz bir hakikate…

Bir resme yaklaştığınızı düşünün. Önce bir kıyı çizgisi görüyorsunuz; sonra kayalıklar, ardından koylar, minik adalar, spiral bulutlar ve denizatımsı biçimler beliriyor. Biraz daha yaklaşıyorsunuz: Aynı zenginlik yeniden doğuyor, fakat birebir tekrarlanmıyor. İşte Mandelbrot kümesine zum yapmak, hazır bir manzaranın ayrıntılarını büyütmek değil; matematiğin içinde saklı, bitmeyen bir görsel…

Matematikte bir çözümün doğru olması zorunludur; fakat matematikçiler için çoğu zaman yeterli değildir. Aynı sonuca ulaşan iki kanıttan biri sayfalarca hesap, istisna ve teknik manevra gerektirirken diğeri birkaç satırda meselenin kalbini açığa çıkarıyorsa, ikinci çözüm yalnızca kısa değil, “zarif” sayılır. Buradaki güzellik süsleme anlamına gelmez. Tersine, gereksiz olan her şeyin atılması ve…

Bir telefon numarasını hatırlamak yerine rehbere bakıyor, bir kavramı öğrenmek yerine arama motoruna soruyor, yol tarifini zihnimizde kurmak yerine navigasyonun sesini izliyoruz. İlk bakışta bu durum zihinsel tembellik gibi görünebilir. Oysa bağlantısalcılık, daha kışkırtıcı bir ihtimali öne sürer: Belki de hafızamız zayıflamıyor; yalnızca sınırlarını kafatasının dışına doğru genişletiyor. Bilgi…