roberto herradura

ni: Roberto L. Herradura Jr.

“Anak ‘wag ka magulo ha, pupunta tayo ngayon sa lola ‘t lola mo” sabi ni Mommy.

“Yes, Mommy”

Oo nga pala, ako si Kio, 15 taon gulang, makulit, madaldal, palakaibigan, mahilig sa video games at mahilig magbasa ng mga libro. Nagiisang anak lang ako kaya nasusunod mga luho ko.

Nasa sasakyan kami ngayon papunta kila lola para bumisita at maki fiesta na rin. Sobrang tagal ng byahe kaya kung ano-ano ginagawa ko. Sobrang excited akong umuwi kasi makikita ko na naman ang mga pinsan ko, sabay-sabay na naman kami maliligo sa ilog tapos magkakantahan sa videoke, pagkatapos magkkwentuhan ng mga katatakutan.

Ang sarap ng buhay sa probinsya, ibang-iba sa buhay namin sa Maynila. Doon makikita mo puro matataas na gusali, mausok, sobrang init, magulo, traffic, di ko alam pero parang puro problema. Dito naman sa probinsya, simple ang buhay pero masaya. Sariwang hangin, ilog na ang sarap liguan, mga palayan na napakalawak at napakaganda na tambayan. Tiyaka isa pa andami kong kaibigan dito, andami ko kasing mga pinsan.  

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Anlaki na nung batang inampon ni Mary noon no. “

“Paano hindi magkaanak-anak si Mon at Mary kaya nag-ampon na lang, Alam ko lagi pa silang nagpupunta sa Olonggapo para lang manalangin na mabigyan ng anak”

“Alam na kaya ng bata na ampon lang siya.”

“Mukha namang maayos ang naampon nila.”

Dali-dali akong tumakbo, ang sakit. Hindi ko alam pero ang bigat ng naramdaman ko. Bumuhos ang aking mga luha. Hindi naman sa sinasabi kong ako yung tinutukoy nila pero gusto kong lumayo, gusto kong mawala. Takbo ako ng takbo hindi ko namalayan nasa gubat na pala ako.

 Hindi ko na alam saan ito, ngayon ko lang narrating ang lugar na ‘to. Nakaramdam na ako ng takot kaya nagsimula na akong bumalik kaya hindi ko na alam.

“Bata, Bata” may naririnig ako na boses sa likuran ko na para bang ako ang tinutukoy

Laking gulat ko ng marinig ko ang isang nagsasalitang puno.

Napatulala na  lang ako! Piniliit kong ipikit ang mga mata ko nagdadasal na sana maglaho na lang ako bigla.

“Huwag kang matakot, gusto mo maglaro muna tayo?” Nakarinig na naman ako ng boses ng isang bata.

“Tara na sumama ka samin at maglaro muna tayo, meow”

Pagkadilat ko ng aking mata isang batang may kaibigang nagsasalitang pusa ang aking nakita. Mas lalo na naman kumabog ng sobrang bilis ang aking dibdib. Sobrang bilis parang mahihimatay ako.

“Kuya tara na sumama ka na kung hindi makikita mo ang mga bangkay na tumatyo sa libingan, ‘di mo ba alam na dito tinatapon ang mgapatay dati. Wala naman silang pambili ng kabaong at pang upa sa sementeryo. Bahala ka pag sumapit na ang gabi babangon na sila.

Wala akong nagawa kung hindi sumama na lang.

Pumasok kami sa isang butas sa pagitan ng mga punong nagsasalita. Hindi ko alam ang gagawin ko, paano na ito. Paano na ako makakabalik sa amin? Sana pala hindi na lang ako tumakbo noong narinig ko yun.

Napatakip ako ng mata dahil sa sobrang liwanag na nakita ko.

“Andito na tayo sa lugar namin, sobrang saya dito, mageenjoy ka. “

“Namangha na lang ako dahil nakakita ako ng mga lumulutang na isla sa buhangin. “

“Nakita ko ang iba’t ibang uri ng nilalang, mga hayop na nagsasalita, mga punong tila ba taong mga nagtsitsismisan. Napakarami ding mga batang naghahabulan, laro dito laro doon.

“Woooooah” napasigaw ako ng bahagya.

Gumagalaw ang islang mga lumulutang, kinabahan ako dito.

“Masaya dito pero dapat magingat ka din kasi bawat isla na nakikita mo gumagalaw ‘yan, pwede mong gawin lahat ng gusto mo pero huwag ka lang papahulog, baka hindi ka na makabalik pa” sabi ng bata na para bang nananakot.

Lalo akong kinabahan.

“Pwede bang umuwi na lang ako samin? Alam mo ba daan papunta sa bayan?” Wika ko

” Ikaw lang ang tanging may kakayanan na makalabas dito” wika niya sabay halakhak ng malakas.

Hindi ko siya naintindihan pero makakaisip din ako pano ko makakawala.

Naglibot llibot kami, napakasaya mabuhay dito, andaming pagkain na masasarap, nakakalat lang kung saan-saan. May mga ilog din na tila ulap sa pagkasul nito. Sobrang ganda.

Di ko na namalayan ang oras, kanina pa ko naglilibot at napansin ko na tila hindi gumagabi. Tama na, busog na ko sa dami kong kinain. Napagod na din ako makipaglaro sa batang ‘to. Ang dami ko an rin nagawa, sumakay sa likod ng kabayo habang naglilibot. Sayang hindi ko dala cellphone ko apra makuhanan ko ito at mapakita sa mga pinsan ko tsaka kila mommy.

“Salamat pala sa pagimbita, babalik na lang ulit ako dito sa sususnod pero kailangan ko na umuwi nagaalala na si Mommy ko sa akin. Isasama ko din mga oinsan ko dito.” Wika ko sa bata at tsaka ko nagsimula maglakad pabalik.

Nakakapagtaka wala man lang siyang winika.

Habang naglalakad pabalik nagulat ako sa isang dragon na lumabas, takot na takot ako dahil ito ay nagbubuga ng mga apoy. Napansin ko na nakatitig ito sa akin, kaya ang ginawa ko ay tumakbo ako. Ramdam ko ang pagsunod niya sa akin, mas binilisan ko ang aking takbo.

“TULOOOOOOONG” patay nahulog ako sa mga isla.

“AAAAAAAAAAAAAAAAH” at napapikit na lang ako.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“AHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH” sigaw ko.

“Anak gumising ka, ANAK!” sigaw ni Mommy

“Gising anak, nanaginip ka” patuloy na pag-alog ni Daddy

“Anak andito na tayo sa lola mo, gumising ka na” dagdag ni Mommy.

ni: Roberto L. Herradura Jr.

 “Ay puta!” Sigaw ni Jason ng siya ay nagulat sa tumalon na itim na pusa. Siya ngayon ay papasok na sa kanyang eskwelahan. “Tangina, umagang-umaga minamalas ako, gusto ko na lang umuwi.”  Wika niya.

“Oh pare, bakit parang pinagbagsakan ng langit at lupa yang mukha mo? Ganda-ganda ng umaga eh” sabi ko naman

“Puta ang malas kase pre, tignan mo ang dumi na ng damit ko pano yung mga gagong batang hamog don sa kanto namin naghahabulan, nadali pa ko.” Inis na sinambit ni Jason.

“Hayaan mo na di ka na nasanay HAHAHAHAHA” Pangaasar ko. “Ano may assignment ka na ba kay Ms.Dimaano, yung family picture ba yon?”  At inalisan na lang ako ng gago.

Uwian na at gabi na rin. Alas-nwebe na rin at kailangan ko pa pumunta sa bahay ni Jason, paano gusto na siya idrop ng titser namin, di na naman kasi pumasok.

Tangina, mukhanng alam ko na kung bakit di pumasok yon. Kasalanan ko ata. Sige na nga ikkwento ko sayo makinig ka.

Ganto kasi ‘yon. Tuwing usapang pamilya, nawawala sa mood si Jason. Alam n’yo ba na siya ay bunga ng isang pagkakamali? Kinwento niya sakin ‘to dahil sabi niya mapagkakatiwalaan niya ako, magkaibigan na kasi mga bata pa lang. Sinabi niya sa akin na nabuo daw siya dahil nirape ang kanyang nanay. Isang magandang babae ang kanyang nanay, isa daw sa mga pinipilahan ng mga kalalakihan ngunit isang gabi habang naglalakad sa daan, isang lalaki daw ang nakasakay sa kotse ang nagpumilit na isakay siya at saka ginawa ang panggagahasa. Natagpuan na lamang siya ng mga tao sa tambak ng mabahong basurahan nagiiyak at humihingi ng tulong. Yung tatay niya daw di na nahuli ng mga pulis, magaling siguro magtago, di rin kasi makapagbigay ng maayos na detalye ang kanyang nanay, gawa na siguro ng trauma. Kuwento din ng nanay ko sa akin na gusto na siya ipalaglag araw-araw ng kanyang nanay dahil naaalala niya ang masakit na pangyayari dito kaso pinipigilan ng lola niya. Ngayon, ang kasama niya na lang ang lola niya dahil pagkapanganak pa lang daw sa kanya pinaubaya na siya dito at umalis ang ang nanay niya papuntang ibang bansa. Hanggang ngayon di pa rin sila nagkikita, kahit nagkakausap man lang.  Sabi sabi ng mga tsismosang kapitbahay dancer daw nanay nya sa patay-sinding ilaw, sa madaling sabi GRO.  Nakakaawa siya dahil wala man lang nag-aalaga sa kanya simula bata, paano ang lola niya ay sugarol. Pinangsusugal lang pinapadala ng nanay niya sa kanya. Sinubukan niya na din kontakin nanay niya pero sabi niya di pa rin makalimutan ng nanay niya yung mga nangyari kaya nahihirapan pa din siya kausapin kahit 18 taon na nakalipas. Naaalala ko din kapag nabisita ako sa kanila nahuhuli ko siyang naiyak sa harap ng kanyang salamin na akala mo hindi lalaki.

“Tuloooong, tulungan niyo kami” sigaw ng isang babae.

Puta, nung papalapit ako nakita ko pa lang yung cellphone na basag ang screen at yung uniporme, napaharurot na ako ng takbo.

“JASON! ANONG NANGYARI? BAKIT GAGO KA ANONG GINAGAWA MO?” SIGAW KO. Kabang-kaba ako dahil naliligo siya sa sarili niyang dugo.

“Kuya, tulong! Tulungan mo kami, nasaksak siya dalhin natin siya sa ospital.” Ika ng babae.

“Bakit ano bang nangyare?” Paano?”

“Kanina kasi, ano kasi, kuya” at humagulgol na siya ng tuluyan

“May dalawang lasing na nakasalubong ko kanina at bigla na lang ako pinilit na sumama sa kanila. Hindi ko na alam gagawin ko hanggang sa dumating siya. Dali-dali niyang pinagsusuntok yung dalawa. Nanghingi na din ako ng tulong sa iba kaso nakita ko may dalang mga kutsilyo yung mga lalaki at pinagsasaksak siya. Sorry kuya, kasalanan ko pa ‘to. Yung mga lalaki nagtakbuhan, wala na kong nagawa.” Sambit ng babae habang umiiyak.

Dumating na nga rin ang ambulansya, naisakay ng maayos ngunit pagdating namin ng hospital sinabi ng doctor na dead on arrival na siya. Tangina naiyak na lang din ako. Tangina kasalanan ko ata ‘to. Kung hindi na lang ako nagtanong sa kanya baka pumasok pa siya.

Dali-dali akong lumabas at pumunta sa bahay nila Jason para sabihin sa lola niya ngunit isang babae na hindi ganoon katanda ang aking nadatnan.

“Asan po si Lola Ariane?” Tanong ko

“Anak anong nangyare?” Niyakap ako ng isang babae na ngayon ko lang nakita.

“Anong anak, asan po si Lola Ariane kailangan ko siya makita ngayon na” wika ko.

“Anak ako ‘to nanay mo, ang laki mo na. Andito na ko oh, alam mo ba nababasa ko lahat ng mga chat mo sakin, eto oh may dala akong snow globe galing Japan, diba sabi mo gusto mo din makaranas ng snow, hayaan mo anak pagiipunan ko ‘yan para sa susunod totoong snow na maranasan mo. Marami din akong dalang mga damit, sapatos at mga tsokolate. Anak patawarin mo ko kung matagal bago ko napagtanto na dapat hindi ako nagalit sayo. Anak patawarin mo ko.” Paiyak na sabi ng nanay ni Jason.

“Tangina, wala kang kwentang nanay. WALANG-WALA. Tara sundan mo ko” Masama na kung masama pero yan na lumabas sa bibig ko.

Nakarating na kami ng ospital kinukulit pa din ako ng mga tanong ng nanay ni Jason pero tahimik lang ako. Dumiretso ako sa morgue at doon nakita ko na nakatulala na ang kanyang nanay. Nakita ko ang pangalang Jason Contes sa ibabaw ng isang puting kumot. Wala akong nagawa kung hindi umiyak na lang ng umiyak.  Ilang sandali lang nakita ko ang isang malakas na sigaw mula sa babae.

“JASON, ANAK KO. PATAWARIN MO KO. ANAK PATAWARIN MO KO. ANAK GUMISING KA ANDITO NA KO DIBA ITO NAMAN ANG GUSTO MO? ANAK NAMAN NGAYON PA LANG AKO BABAWI. ANAK KO PATAWAD. ANAK PATAWARIN MO KO. ANAK GUMISING KA NA.” malakas na sigaw ng kanyang nanay.

Ilan na ba ang nabasa mong libro? Kung meron man natapos mo ba? May natutunan ka bang importante?  Para sa isang tao na hindi hilig ang pagbabasa, mahirap ang tumapos ng isang kuwento, maikli o mahaba. Kung makatapos man ako tiyak kinailangan lang dahil assignment sa isang asignatura, na di man lang inintindi.

Pero sandali, nagiba ang ihip ng hangin dahil sa dami ng asignaturang Filipino simula ng nagaral ako, mahigit 13 taon na rin, ngayon ko lang siguro binasa ng maayos at inintindi ang mga akdang ibinibigay sa amin ng aming propesor. Mga Pilipinong awtor na talagang iba’t-iba ang estilo ng pagsulat ngunit lahat may laman, lahat tumatalakay sa mga isyung panlipunan o kahit ano pa man. Masasabi mong di ka nagsayang ng oras at talagang may natutunan ka.

Sa mga maiikling kuwento ni Jun Cruz Reyes, talaga namang ang dami kong natutunan. Simulan natin sa Mga Utos ng Hari, na sinasabing ang mga guro ang hari at kung ikaw ay estudyante, hindi ka alipin pero dapat sumunod ka.

Si Jojo ang bida, isang estudyante at isa sa pinagiinitan ng mga guro dahil sya raw ay pasaway at matigas ang ulo. Kalimitan ding lumiban sa klase ngunit kapag naman siya ay present hilig niya ang manginis at manubok ng kakayahan ng mga titser kaya lalong napagiinitan.   Si Jojo ay matalino ngunit pinili na lang na manahimik dahil alam niya na kahit anong gawin niya, kahit anong opinyon ang sabihin niya, titser pa din ang masusunod. Sila pa din ang matalino at nakakaalam ng tama at mali.

Kung titignan niyo, mukhang kontrabida ang mga guro pero aaminin ko may mga gurong katulad ng nasa kuwento, kontrolado ang lahat na kung ‘di ka susunod mamanipulahin ang iyong grado. Ngunit, marami pa din ang guro ang natitira na ang layunin ay buksan ang isipan ng mga mag-aaral ‘di lamang sa mga teknikal na itinuturo ngunit sa kahalagahan ng edukasyon at papaano ito makatutulong upang umunlad ang sarili at ang lipunan.

Napaisip ako, oo nga no? Lagi na lang ako nasunod sa titser kahit na ayoko na. Kahit na alam ko sobra na. Mga gurong kung makaasta akala mo nagturo ng maayos eh lagi namang di handa pag nasa klase. 

Isa pa ang tradisyonal na sistema ng edukasyon. Sistema na nabuo upang maging maayos, disente at madisiplina ang mga mag-aaral. Ayos lang sana pero minsan nakakasakal na. Mabuti na lang kolehiyo na ko at mas malaya na ito. May mga bagay pa din na hindi umaayon pero mas may lakas na ng loob upang ihayag ang mga nasa saloobin. Maari din tong ihalintulad sa ating mamamayn at mga namumuno sa pamahalaan. Lalo na sa panahon ngayon, magulo, may hidwaan at may di pagkakaisa. Nadadamay ang mga buhay ng nasasakupan nila dahil rito.

Ako bilang isang mag-aaral, napakasuwerte ko na mapasok sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas, dahil hindi ka lang hahasain sa kinukuha mong kurso ngunit may maituturo itong isa sa pinakamahalagang bagay na mayrroon tayo, ang pagiging mulat at ang pagmamahal ng tunay sa ating bayan. Kung alam mong may mali hindi ka dapat maging pipi, lumaban ka. Laban, di ko sinasabing magrally ka tulad ng iba kung hindi mo kaya, maraming paraan para maiparating ang iyong saloobin, kailangan mo  lang isipin kung sa paanong paraan ito.

Ngunit may tanong na bumabagabag sa aking isipan: “Tama pa bang sundin ang hari kahit na mali ang paniniwala, pamamalakad at ang mga sinasabi nito? Mali ba ang lumaban kung alam mo na nasa tama ka?” Tatahimik ka na lang ba na parang pipi at magbubulagbalagan sa mga ito na tila walang nakita at walang alam?

Sunod ang kuwentong Doon Po Sa Amin na tumalakay naman sa isyung pantrabaho. Sa mga empleyado na ginagawa naman ang lahat ng makakaya ngunit nakakaranas pa rin ng diskriminasyon. Si Mon ang pangunahing bida rito na dating mensahero na naging dyanitor. Ginagawa niya naman ng maayos ang kanyang trabho pero dahil sa mga empleyado din na may masamang budhi kaya nilang kontrolin ang mga pangyayari, dahil alam nila na kapag ikaw ay dyanitor mas hindi paniniwalaan ang kuwento nito. Isa pa ang kasuotan, na naging basehan ng iyong kalagayan sa buhay. Kung wala kang maayos na suot parang wala ka ng Karapatan sumama sa mga taong may maayos na Karapatan. Tila ba ang sinasabi ay lumebel ka sa kalebel mo. Sa aking pagsusuri, maihahalintulad ko ito sa isyu ng mga magsasaka, na sila dapat ang mayayaman sa ating agrikultural na bansa. Patuloy na ginigipit ng gobyerno ang kanilang sistema, mas pinapababa ang presyo ng palay na pinaghirapan nilang itanim at anihin. Tila ba ang ginagawa nila ay pinapahirap lalo ang mahihirap. Ikaw, anong masasabi mo na ang ating bansa na nagturo sa mga kalapit na bansa kung paano ang magtanim ng palay ay ngayon kinukuhanan natin ng stock dahil tayo ay nagkukulang sa mga suplay? Hindi natin nagamit ng tama ang ating mga likas na yaman, mas napagkakitaan pa tayo ng mga oportunistang mga dayuhan na nakikinabang sa mga bagay na atin dapat. 

Panghuli ay ang Mga Kuwentong Kapos, apat na kuwento ng iba’t ibang tao ngunit umiikot sa isang isyu, ang kahirapan. Kahiapan na tila walang katapusan. Iba’t ibang mukha ng kahirapan ang naipakita ni Jun Cruz Reyes dito. Si Linda, na isang babae na nakilala niya sa bus, babaeng kulang ang pamasahe. Nakita niya rin si Linda sa isang pistahan ngunit ng kanya ng pupuntahan sa tinuro niyang address, wala na sila linda inilipat daw sa Cavite. Ganito talaga ang aking napapansin sa mga taong nakatira sa iskwater, dahil hindi nila pagmamay-ari ang lupa kayang kaya silang paalisin. Ang buhay nilay ay isang kahig, isang tuka. Si Nelson na mataas ang pangarap, gusto makapagtapos ng pag-aaral at ayaw tumulad sa kanyang ama. Ngunit, kahit na hirap na, nakakilala ng babae at kalaunay nabuntis niya. Maaga siyang natali sa pagaasawa at nawalan na lang ng gana na ipagpatuloy ang pagaaral. Para sa akin dito, ganito ang sitwasyon ng mga mahihirap ngayon, alam nila na naghihikahos na sila buhay, ngunit di pinagiisipan o pinagpaplanuhan ng maayos kung kaya na bang bumuo ng pamilya o hindi. Nakakaawa ang gma batang sinisilang, sila rin ang naghihirap sa ganoon sitwasyon. At kung lumaki na at hindi napagaral ng maayos uulitin na lang din ang ginawa ng tatay na mag-aasaw at mag-aanak. Paulit-ulit ang siklo at alam ko na dapat magkaroon sila ng kaalaman sa pagpapalano ng pagkakaroon ng pamilya dahil sa ngayon pabata ng pabata ang mga babaeng nabubuntis. Mga kabataan, dapat nasa paaralan, nagaaral ngunit dahil sa kahirapan nangyayari ang mga ito. Si Max na lumpen o isang latak ng lipunan kung tawagin na ayaw tanggapin ang kalagayan niya. Ayaw na mapabilang sa grupong ito dahil alam naman natin na ang tingin sa lumpen ay sobrang baba.  Panghuli si Robert na isang tapat na trabahador nila ngunit dahil sa pangangailangan nagawang gumawa ng krimen. Maayos ang kanyang pagtatrabaho ngunit ng nagkaroon ng problema sa pamilya at kailangan ng malaking pera, wala syang nagawa kung hindi nakawin ang dyip na kanyang minamaneh. Para sa akin, kahirapan talaga ang puno’t dulo kaya Malaki ang bilang ng krimen. Pera, pera na nagpapaikot sa buhay ng tao.

Sa mga kuwentong ito, maikli pero may laman. Totoo nga na hindi lang sa apat na sulok ng mga kwarto ng paaralan matututunan ang mga kaalaman, minsan kailangan nating lumabas, magmasid, at imulat ang ating mga mata, Ano nga ba ang kalagayan ng ating bansa? Ng ating lipunan? Nasa tamang ayos pa ba? Ikaw bilang isang tao, anong magagawa mo?

“Gusto ko ng lumaya. Gusto kong kumawala. Nakakapagod. Ayoko na. “

Mga linya na karaniwan kong naririnig sa mga taong nakakulong ng wala naman sala. Malaya ngunit hindi malaya.

Naaalala ko pa noong bata ako gusto ko agad tumanda. Gusto ko magawa lahat ng gusto ko. Gusto kong puntahan yung malalayong lugar. Gusto ko mabili lahat ng gusto kong bilhin. Gusto kong mas maging malaya. Ayoko na ng kasama ko mama ko sa lahat ng pupuntahan ko. Andaming bawal noon. Kailangan bago mag alas-sais ng gabi nasa loob na ko ng bahay. Kailangan matulog ako ng hapon kung hindi bawal ako makipaglaro sa mga kaibigan ko o wala akong meryenda. Inggit ako sa ate at kuya ko na kahit di umuwi ng bahay isang araw puwede, pinapayagan.Inggit din ako sa mga kalaro ko na hanggang gabi nakakapaglaro pa. Inggit ako dahil hindi ako makasali sa larong tagu-taguan at bamsak na karaniwang nilalaro tuwing gabi. ‘

Lumipas ang panahon, unti-unti na kong tumatanda. Nagagawa ko na rin ang mga gusto kong gawin noong bata pa ko. Ngayon sa 19 na taon ko ng nabubuhay, parang lahat ng inakala ko na mangyayari, bakit parang di naman nangyayari. Naging malaya nga ko pero bakit ang hirap. Bakit yung saya panandalian lang? Bakit parang ang daming kailangang gawin at kailangang sundin? Ang bigat ng responsibildad. Kabilang na dito ang pressure na nakukuha ko sa aking pamilya at mga kamag-anak. Naalala ko, isang beses na nagkaroon ng reunion ang aming pamilya, nag-usap usap ang mga nakatatandang miyembro tungol sa buhay-buhay. Pinaguusapan nila ang mga gusto nilang mangyari sa mga anak nila, na tila ba sila mismo ang gagawa ng mga iyon at tila bang sigurado na sila na ito talaga ang gusto namin. Narinig ko ang mga tito ko na pinipilit ang pinsan ko na magsundalo na la,ang at tigilan na ang kahiligan sa pagsasayaw dahil wala siyang mararating. Ang isa ko naming tito, tinatanong na ang aking ate kung kailan mag-aasawa. Kailangan na daw niya mag-asawa dahil nasa tamang edad na siya at saying naman daw ang lahi. Napailing na lang ang ate ko. Narinig ko din ang tita ko na pinipilit ang aking pinsang babae na magsuot ng bestida at tigilan ang paglalaro ng basketbol. Andami pang usapan ang aking narinig patungkol sa mga gusto nila na taliwas sa aming magpipinsan. Ganito na lang lagi ang aming karanasan tuwing may reunion. Andami nilang gusto mangyari sa amin, ngunit lingid sa kanilang kaalaman na alam naming kung ano ang bgusto naming, alam naming kung saan kami magaling at hindi.

Sa pamantayan ng mga nakatatanda sa aming pamilya, karaniwan ay ang mga lola’t lolo, dapat ang mga kursong dapat na kunin ay yung may mga board exam para mas malaki sahod at mas maganda ang oportunidad. Kung ikaw ay babae dapat doctor o guro ang iyong kunin. Kung lalaki ka naman inhinyero, sundalo o pulis ang gusto nila. Dapat din sa ganitong edad nagawa mo na ito at dapat mayroon ka ng ganito. Mga pamantayan na tila kapag hindi mo nasunod ay isa kang kahihiyan o malaking pagkabigo sa pamilya.

Isa kaming presong walang posas, presong wala sa bilangguan at presong gusto lang kumawala sa tradisyong paniniwala. Iba naman kasi ang henerasyon noon sa henerasyon ngayon. Hindi rin ba maaring baguhin ang mga pamantayan o “standards” kung tawagin. Mahirap kasi na sumunod kung alam mo sa sarili mo na yung totoong ikaw ay hindi naman talaga pasok sa pamantayan na iyon. Hanggang kailan ka magtitiis at susunod na lang sa sinasabi ng lipunan?  Kailan ba? Kailan ba ang panahong ang lahat ng tao ay namumuhay ng masaya at malaya?

Gusto ko na lang bumalik sa pagkabata na ang tanging problema lamang ay kung papaano matulog sa hapon o paano ko mapipilit ang nanay ko para payagan ako maglaro ng mga larong pambata.

Ibalik niyo na ako, ayoko na.

“Mahirap talaga ang buhay ngunit naisip mo na ba ang ibang tao na walang makain, walang matirhan at hindi makapag-aral. Masuwerte ka pa sa kalagayan mo. Okay lang na magpahinga pero ‘wag susuko sa laban ng buhay” laging sinasabi sa akin ng nanay ko kapag gusto ko ng sumuko.

Sa paglakbay ko araw-araw mula bahay hanggang sa pamantasan, araw-araw ko nakikita ang mukha ng kahirapan. Mga batang lalaki na may bitbit na boteng may rugby, hithit dito hithit doon. Mga dalagitang may karga-kargang anak, umiikot nagaabot ng puting sobre sa mga taong dumadaan. Mga matandang nasa lansangan may hawak na lata nagmamakaawa bigyan kahit na barya. Mga may kapansanang nasa daan dala-dala ng kamag-anak, humihingi ng kakaunting barya. Hindi lang ito, mga pamilyang nasa ilalim ng tulay, nasa gilid ng mga lansangan na kapag umulan nagmamadaling humanap ng masisilungan. Iskwater, lugar kung saan sinasabing halos lahat ay hikahos sa buhay. Iba’t-ibang istorya ang iyong makikita, istorya ng tagumpay at istorya ng pagkatalo. Sa kuwentong Kubeta ni Nancy, ipinakita dito kung gaano kahirap ang buhay nila noon, na mismong maayos nakubeta ay wala sila; kubeta na isa sa pinakaimportanteng bagay na mayroon dapat sa loob ng bahay.

Gobyerno ba ang may kasalanan o mismong mamamayan na? Maraming proyekto ang gobyerno para sa taong mahihirap ngunit hindi ito sapat, dahil kung naging maganda at mas planado ang mga proyekto, hindi na dapat ganto. Lumalaki ang populasyon sa Maynila dahil sa mga taong galing sa mga rural na umaasa na mababago ang buhay nila doon. Hindi ko alam ano ang problema pero alam ko na naghahanap lang sila ng mas magandang oportunidad, mas magandang trabaho. Mayaman naman ang Pilipinas, bakit tayo naghihirap? Dahil umpisa pa lang may mali na sa pamamalakad at mali din ang paggamit sa mga tanging-yaman ng bansa. Ito ay dahil sa KORUPSYON na hindi maalis alis sa pamahalaan. Mga pera ng bayan na hindi maayos na nailalatag at nailalaan para sa mga pangangailangan ng mga mamamayan. May punto nga naman ang sabi ng iba, Lalong yumayaman ang mga mayayaman, lalong naghihirap ang mahihirap. Ngunit, may mga katulad ni Nancy na ginamit ang karanasan, kahirapan upang magtagumpay sa buhay. Wala silang kubeta noong siya ay maliit pa kaya noong na nagkaroon na ng sapat na pera una niyang pinagawa ay isang malinis na kubeta, dahil ika niya na kung ano ang gamit na meron ka at kung gaano kaganda ang mga ito ay sumasalamin sa estado ng iyong buhay. Napakaraming kuwento na ang aking narinig na mga taong nagsimula sa baba at sobrang hikahos sa buhay, ngunit nagtiyaga at hindi sumuko sa laban ng buhay. Halimbawa na lamang si Henry Sy na isang magsasapatos noon at ngayon may-ari ng sikata na SM Malls, napabilang pa sa mga pinakamayayamang tao sa buong mundo. Sana ganito lahat ang katungtungan ng lahat, sana lahat ay maging matagumpay.

Isa pa, kahirapan ay isa sa mga ugat ng paggawa ng mali na nagbubunga ng pag-angat na bilang ng krimen sa bansa. Bakit ba sila nanghoholdap? Nagnanakaw? Ngunit hindi naman lahat ay kasalanan ng gobyerno, may pagkukulang din ang mga taong nasa kalagayang ito.

Panghuli, alam mo na mahirap ang bansa kapag ang bilihin ay tumataas na naman, malalang traffic, dumadami ang mga taong walang trabaho, pag-angkat ng mga bagay galng sa ibang bansa dahil sa mga kakulangan natin atbp. Dumadami ang populasyon ng bansa ngunit ang pagusad ng ekonomiya ay hindi nakaksabay rito. Marami na din ang mga nakapagtapos na walang mahanap na trabaho. Marami tayong kababayan na nakikipagsapalaran sa ibang bansa para baguhin ang kanilang buhay. Maraming pagkukulang, marami ang dapat ayusin at baguhin. Kailangang may aksyon na gawin, kailangan lahat ay kumilos, magtulungan at magkaroon ng pagkakaisa.

Kahirapan, isa sa mga isyung panlipunan na tila wala ng solusyon? Kahirapan na kahit saan ay nandyan? Sino ba ang may kasalanan? Sino ba ang dapat sisihin? Naisip mo na ba kung ano ang itsura ng bansa na wala ng taong nakatira sa lansangan at lahat ng tao ay nakatira sa maayos na tirahan? Maganda, sobra.

Kung tatanungin kita kung magkano ka, ano kaya ang iyong sagot? Kaya mo ba na ipagpalit ang iyong sarili para sa pera? Kaya mo ba isantabi o ipawalang bahala ang iyong dangal? Kapag ba nawala ang dangal wala na rin halaga ang iyong buhay?

Sa ganito umikot ang kuwento ni Chris at Marissa. Sino nga bi si Chris? Si Chris ay isang “working-student”, mahirap ang pamumuhay at simpleng tao lang, ngunit nagbago ang buhay ng namatay ang kanyang tiyahin ay pinamanahan siya ng napakalaking pera. Dito nagsimula magbago ang buhay niya. Si Marissa ay isa sa mga magagandang babae, maputi ang balat at matalino. Sa madaling sabi, si Marissa ay isa sa mga gustuhing babae sa loob ng kanilang paaralan.

Simula pa lamang, kahit na si Chris ay mahirap pa ay gusto na nito si Marissa. Kaya noong nagkaroon siya ng pera binalikan niya si Marissa. Ipinakalat niya sa buong kampus na bibilhin niya si Marissa para makipagsiping sa kanya. Noong nalaman ito ni Marissa, nagalit siya at sinabing hindi lahat ng tao ay mabibili niya. Subalit, si Chris ay desidido na mapasakanya sa kanya si Marissa. Nagpatuloy ang pagtaas ng pera na kanyang ibibigay upang makuha lang si marissa hanggat sa umabot ito sa isang milyon at isang daang libong piso (P1, 100,000). Nang nalaman ito ni Marissa, tila ang kanyang matibay na paninindigan ay untiang lumambot at bumigay.

Nawala ang pinagkaingatan niyang dangal sa isang iglap dahil sa pera. Ninakaw ito sa pamamaraan ng isang dura at mga linyang “Tang ina mo! Puta ka! Nakakadiri ka!”. Para ba na nawalan ng halaga ang pagkatao ni Marissa, na sa sobrang kahihiyan ay ang pagtakbo na lang ang nagawa at di na muling bumalik sa paaralan.

Sa kuwentong ito, isa lang ang nakita ko na pinaguugatan nito, ang KAHIRAPAN. Kahirapan na nagtutulak sa tao na gawin ang lahat makatakas lang dito kahit na ito ay ang ikawawala ng kanilang dangal o kanhit na ito ay ikapapahamak nila. Si Marissa ay may normal na pamumuhay lang at kasama niya na lang ang kanyang ama na hindi mapromote sa trabaho kahit 20 taon na ito dito. Ano nga bang kaginhawaan dala ng isang milyon at isang daang piso para baguhin ang kanilang buhay. Ganito karamihan ang binabagsakan ng mga taong mahihirap, Ika nga ang taong gipit sa patalim kumakapit. Maraming paraan ang mahihirap para makakuha ng pera, nagsusumikap sa mga trabahong mahihirap para lang may pangtustos araw-araw ngunit may iba na gumagawa na lamang ng masama para mas mabilis makakuha ng pera. Kaya tayo maraming bilang krimen dito sa Pilipinas dahil sa kahirapan: pagnanakaw, usapang droga, mga sindikato, cybersex, prostitusyon o pagbebenta ng katawan atbp. Sa isyung ito, kailangan na may gawin ang gobyerno, kailangan nating bigyan ng mga bagong oportunidad ang mga ito upang ang mga masamang gawain ay mawala sa kanilang isipan at magsikap na itaguyod ang buhay.

Sa kabilang dako, sa peministang interpretasyon ang kuwento ay napakapatriyarkal. Ginamit ang isang babae upang ilarawan ang isang negatibo o maselang isyu. Ipinakita na sa kahit anong ganda ng mga ginawa ni Marissa, kung gaano siya kaganda at katalino Nawala ang dangal niya dahil tinanggap niya ang malaking pera na galing kay Chris. Si Chris, hindi naman nawalan ng dangal sa kuwento, pero hindi ba walang dangal din ang paggamit niya sa kanyang pera upang magawa lahat ng gusto niya na ultimo ang administrasyon sa kampus ay kaya niyang suhulan. Kung iisipin, pano kaya kung si Chris ang nagpabayad, nakakahiya kaya itong tignan?

Ipinakita dito kung gaano makapangyarihan ang PERA. Kayang paikutin ng pera ang lahat. Pinapaikot ng pera ang mundo, pinapaikot ng pera ang tao. Sino nga ba dito ang di kailangan ng PERA?  Ngunit, hindi dapat ito ang mangyari. Tayo ay mga tao, may isip at may kakayahang magdesisyon. Nakadepende sayo ang lahat kung paano ang atake mo sa ganitong isyu. Alam mo kung ano ang tama sa hindi. Alam mo rin ang limitasyon mo kung ayos pa ba o sobra na.

Sa isyung ito, may mga tao pa din na pinanghahawakan ang kanilang dangal. Hindi rin naman lahat ng sinasabing “walang-dangal” na tao ay ginustong mawala ito. Isinantabi nila ito kapalit ng kaginhawaan. Sa huli, ang “dangal” ay binuo lamang din ng tao, ito ay ginawang sukatan ng respeto mo sa iyong sarili at kung paano ka rerespetuhin o tingnan bilang isang tao ng iba.  Nasasaiyo na kung papaano mo pakaiingatan ang iyong DANGAL.

Kasal, isang maikling kuwento  ni Eli Rueda Guieb na nagwagi ng ikalawang karangalan sa Palanca Awards, 1996.

Kasal, gaano ba ito kahalaga? Bakit nga ba nagpapakasal? Sa simpleng salita, nagpapakasal ang dalawang tao dahil mahal nila ang isa’t-isa at gusto nilang bumuo ng pamilya. Ang kasal, para sa Pilipinas, ay sagrado dahil bukod sa mga legalidad na taglay nito ay may basbas ito ng Diyos. Napakaganda ng mga pangakong binibitawan habang kinakasal, mga pangarap na gustong marating sa pagsasama. Masaya? Sobra. Subalit, alam natin na ang pagsasama ng mag-asawa ay hindi puro saya lang susubukin din ang tatag ng relasyon.

“Pagibig/ Pagmamahal na ang tanging batas sa pagsasama ng dalawang tao. Walang bisa ang mga papel o kontrata kung wala na ito.” Tama nga naman, kung wala ng pagmamahal bakit ipipilit pa? Kung wala na yung rason bakit kayo nagpakasal, bakit ipagpapatuloy pa? Ika nga ni Eli “higit na malaking kahangalan ang ikulong ang kapwa sa legalidad ng pagsasama”

Dito umikot ang kuwento, ang paghihiwalay ng mag-asawa sa positibong paraan.  Karaniwan ang paghihiwalay ay kadikit ng negatibo ngunit sa kuwento, iba ang naging takbo. “Puwede namang wakasan ito nang walag galit sa isa’t-isa, nang walang hintuturong nanduduro ng paninisi, nang walang pagkataong mawawasak, nang walang pusong masasaktan, nang walang kaluluwang mapupunit.” Napagdesisyunan ng dalawa na magtungo sa bundok upang doon palipasin ang natitirang araw nila bilang mag-asawa. Ipinakita na habang sila ay nasa bakasyon, masaya silang dalawa na parang ayaw na nila tumigil ang mga sandali. Na sana ang oras ay huminto. Alam kasi ng lalaki na kapag bumaba sila ng bundok, hindi niya alam ang pupuntahan niya. Hindi niya alam kung ano ang nakahanda sa kanya. Hahayaan na lang niya ang pagkakataon kung san siya dalhin. Samantalang si Joane na kanyang asawa, may babalikan. Makikipagbalikan sa kanyang ex.  

Bakit naman humantong sa ganito? Alam natin na isa  sa mga rason ng pagpapakasal ay ang pagkakaroon ng anak. Isa ang anak sa bumubuhay at nagpapatatag sa relasyon ng mag-asawa pero pano kung nawala ito. Napakasakit, oo, kung mawalan ng isang mahal sa buhay. Ngunit wala ng mas masasakit kung Nawala ito ng mabilis at binigyan lamang ng kaunting panahon upang mabuhay sa mundo.

Naiintindihan ko ang posisyon ni Joane, napakahirap sa isang ina na mawalan ng anak. Dinala nya ito ng siyam na buwam tapos kukunin lang ng mabilisan. Nakita natin na kahit ang Diyos ay kanyang kinuwestyon. Bakit? “Hindi ganoon kadaling pakawalan ang isang buhay na alam mong sa iyo nanggaling”. Maaaring ang desisyon ni Joane na bumalik sa kanyang ex ay isang paraan upang makalimot sa mga pangyayari. Kung magpapatuloy sila sa relasyon bilang mag-asawa, maaalala lang nila palagi ang mga pangyayari na nangyari sa kanila, at baka ito pa ang ikasira ng relasyon.

Sa huling parte ng kuwento, makikita na ang lalaki ay gusto pang ipagpatuloy ang relasyon. Alam na ayaw pa niyang makipaghiwalay. Habang sila ay bumaba sinambit niya ang mga linyang kanyang binigkas noong sila ay ikakasal pa lamang ‘yung iisipin kita habambuhay, iyon,tiyak ako, puwede kong ipangako iyon sa iyo. At ‘yung mamahalin kita habambuhay, puwede ko na rin sigurong ipangako iyon sa iyo. Kahit hindi na tayo magkasama.’ Ngunit wala man lamang sinambit si Joane.

Masakit? Sobra. Kayo? Hanggang kelan mo ipaglalaban ang isang relasyon kung alam mo na ang iyong kabiyak ay sumuko na? Sana ay binago ng kuwentong ito ang inyong pananaw sa “paghihiwalay”. Hindi lamang ito nakakonekta sa negatibong mga bagay ngunit kaya itong pagusapan at tapusin sa maayos na paraan. Ika nga sa kuwento “hindi naman kailangan may pagawayan para maghiwalay”. Hindi rin naman lahat ng paghihiwalay ay may masamang dulot dahil dito malalaman kung ano ang mga nakahandang panibagong pagkakataon sa dalawa. 

*Sa katulad ko na hindi mahilig magbasa, napakahirap sa akin ang tumapos ng isang kuwento o kung anumang uri ng panitikan. Ngunit, sa kuwento ng KASAL, nawala ako sa sarili ko, dinala ako nito sa ibang mundo. Ang sakit ng kuwento pero kung susuriin napakaganda kasi binigyan niya ng bagong timpla ang “paghihiwalay” Ito ay taliwas sa tradisyunal. Dito sa Pilipinas kapag narinig mo ang salitang hiwalay, kadugtong na nito ay negatibo at puro away ngunit si Eli Guieb ay binigyan ito ng bagong lasa. Kaya kung ito ay hindi niyo pa nababasa, maaring basahin niyo na dahil hindi kayo magsisisi. 

Nakapanlulumong ikulong sa loob ng mga panaklong,

na para bang kilala na ng iba ang iyong pagkatao

batay sa mga kategorya kung saan ka nila ibinubulsa"