Life with Kasia

Bliźniaczki, syntetyczne spodnie, getry we wszystkich kolorach tęczy, tenisówki na wysokiej podeszwie. Czego można było chcieć więcej, żeby błyszczeć w latach 90.?

W Lublinie każdy szanujący się i mogący pozwolić sobie na tego typu eskapady łęcznianin wybierał trendsetterską ścieżkę zdrowia – przejazd „żółtkiem” na dworzec autobusowy, wspinaczkę wysokogórską ulicą Lubartowską, z przystankiem na odwiedziny w Big Starze, przejście po kilkupiętrowym sklepie Adidasa na Starym Mieście, flagowym dla ściany wschodniej, w której kresz z paskami po bokach do tej pory jest praktyczną wersją stroju ludowego i elementem tożsamości, a wraz z nadejściem XXI wieku sprawdzenie nowości w Trollu na Krakowskim Przedmieściu.

Typowy modowy mix'n'match lat 90. w kultowym Piano Bar w Zakopanem: bliźniaczek z katalogu Quelle, spodnie z bazaru przy przystanku autobusowym w Łęcznej i buty z flagowego sklepu Adidas w Lublinie.

W Łęcznej zakupów odzieżowych dokonywało się na nieistniejącym już targu obok również nieistniejącego już w tym miejscu przystanku PKS lub w Wameksie. Ten za siedzibę wziął blaszany pawilon po dawnym Peweksie, gdzie w poprzedniej epoce wybrane rodziny górnicze mogły za talony robić ekskluzywne zakupy. Po zmianie ustroju rozrastał się niczym wielka huba i choć obecnie jest zaszpachlowany w całości żółto-czerwonym barankiem, do tej pory wygląda jak pochwalny pomnik dzikiego kapitalizmu lat 90. A jeśli o dzikości mowa, był też i Dzik, który swoją nazwę wziął od symbolu miasta obecnego w herbie.

Punktem wspólnym tych trzech miejsc był wszechobecny pośpiech. Wobec nerwowego przekładania ubrań w towarzystwie zapachu kiszonej kapusty ze stoiska z warzywami obok, szturchnięcia pozostałych klientów przepychających się między szczękami z kraciastymi torbami wypchanymi mydłem i powidłem szmuglowanym przez wschodnią granicę były praktycznie nieodczuwalne. Z łupów bazarowych pamiętam legginsy o każdej długości i kroju, w przypadających na hit 2. połowy lat 90. neonowych kolorach.

Te kolory! Wszyscy uczestnicy wycieczki do Sandomierza reprezentują mocne tredny lat 90. Ja tym razem w wersji targowo-sportowej. Łączy je prawdopodobnie pochodzenie MADE IN CHINA.

Korytarze niczym labirynt w Wameksie z łatwością doprowadzały do korków, a wraz z nimi rosnącej frustracji klientów, która uniemożliwiała spokojne oglądanie towarów. Wielkie stoisko zabawkowe ze szklaną szybą w Dziku sprawiało, że rodzice z dziećmi, przechodząc przed nim, osiągali prędkość światła, żeby tylko uniknąć możliwego rozłożenia się dziecka na posadzce z lastryko i rozpoczęcia protestu, który najczęściej nie kończył się na spokojnym wytłumaczeniu, że dziś na liście zakupów są halówki, a nie kolejny zestaw Lego.

No dobrze, ale jeśli małomiasteczkowe hale i bazarki i zawiodą, a wyprawa do miasta wojewódzkiego nie wchodzi w grę, to gdzie się ubrać? W jednym z pierwowzorów sklepów internetowych. Sprzedaż wysyłkowa w latach 90. kwitła tak jak telezakupy i pozwalała na zacieśnienie rodzinnych i sąsiedzkich więzi. Jeśli nie było się stałym klientem, katalogi trafiały tylko do szczęśliwych właścicieli losowo wybranych skrzynek pocztowych.

Gdzieś na przełomie wieków. Prezentacja sylwestrowego total looku z katalogu Quelle na tle tradycyjnego świątecznego drapaka.

Wystarczyło otworzyć na dowolnej stronie, by przenieść się w świat aktywnych, uśmiechniętych, modnie ubranych ludzi na zdjęciach z maksymalnie podkręconym kontrastem. Mimo, że śliski papier niewiele różnił się jakością od tego, na którym były wydawane czasopisma Naj czy Pani Domu i tak samo brudził palce, to jednak było w nim coś bardziej zachodniego, poczynając od trudnych do wymówienia nazw – Bonprix, Quelle, 3 Suisses…

Po przejrzeniu katalogu i wybraniu ulubionych produktów nadchodził moment powrotu do rzeczywistości. Należało skrupulatnie wypełnić kartonowy kupon z ostatniej strony katalogu, który zwłaszcza przy wspólnych zakupach, stawał się drukiem skomplikowanym niczym PIT wolnorynkowego przedsiębiorcy.

Niezniszczalny katalogowy komplet w pszczółki w ogródku piwnym w Płocku. Skarpety pod kolor i niebieski lakierowany plecaczek z Helu dla wzmocnienia looku.

Oczekiwanie na przesyłkę bywało pełne napięcia – nigdy nie wiadomo, czy komplecik leginsy plus T-shirt przyjdą przed zaplanowanymi wakacjami nad wodą, a przecież nikt nie będzie wychodził w zachodnich towarach po codzienne zakupy czy na podwórko. Otwieranie paczki było świętem i często jednoczyło ludzi bardziej niż wspólne biesiadowanie podczas Wigilii, a sama zawartość lepiej trafiona niż prezent, bo w końcu wybrana przez siebie. No chyba, że nie wyglądała tak jak na zdjęciu, co zdarzało się nierzadko.

Moja rodzina raczej miała szczęście do trafionych wyborów. Ciocia uparcie twierdziła, że nawet Triumph nie ma tak dobrych biustonoszy i kupowała je regularnie w każdym możliwym kolorze. A jeśli udało się upolować ubrania ze 100% bawełny, to były nie do zdarcia, tak jak mój fioletowy komplet w pszczółki, z którym musiałam się pożegnać, bo pewnego dnia po prostu z niego wyrosłam.

Po długiej i nużącej epoce bazarów, twórczości własnej i, dla wybranych, Pewexów, każdy zagraniczny towar, nawet ten opatrzony niechlubnym znaczkiem MADE IN CHINA, dawał poczucie luksusu, dodatkowo podbijane przez dostawę do rąk własnych. Koniec z wyprawami w poszukiwaniu wymarzonego elementu garderoby. Od teraz można było rozsiąść się we własnym pokoju, z filiżanką z duralexu wypełnioną Maxwell House, czy nawet Saharą, i w cieple ogniska domowego, dokonywać zakupów. Wystarczyło, że w moje ręce wpadł przekazany przez koleżankę egzemplarz katalogu, który przypadkowo wylądował w jej skrzynce pocztowej, a wszystkie te wspomnienia powróciły. Na zakupy jednak się nie odważyłam.

Coupons for clicks

90s twin cardigans, synthetic pants, leggings in all colors of the rainbow, thick sole sneakers. What else did we need back then for hype and how were we getting them?

Every self-respecting resident of Łęczna who could afford such tours, chose the Lublin Trendsetter catwalk, consisting of a couple of stages: taking the yolk-yellow bus to the main station, climbing the highest peak of Lubartowska Street, with a pit stop in Big Star store, walking through the multi-story Adidas shop in the Old Town (the symbol of the wild wild east of Poland, where the polyester tracksuit ornamented with stripes on the sides is still a practical version of the folk uniform and an element of identity) and, with the beginning of the 21st century, checking out what's new at Troll on Krakowskie Przedmieście Street.

Typical 90s fashion mix'n'match in an iconic Piano Bar Zakopane: twin cardigan from Quelle catalogue, trousers from a market next to the bus stop and shoes from the flagship Adidas store in Lublin.

In Łęczna, clothes were purchased at a market that no longer exists, next to a bus stop that was moved as well, or in Wamex. It was located in a tin pavilion of the former Pewex, where selected mining families could make exclusive purchases paying with special vouchers in the previous times. After the change of the political system, it grew like a huge mushroom, and although it is now completely covered with a yellow and red facade, it still undercovers itself as monument to the wild capitalism of the 1990s. Speaking of wildness, there was also Dzik (the Boar), which took its name from the animal on city emblem.

The common point of these three places was the ubiquitous rush. Due to the nervous changing of clothes caused by the lack of fitting room, but accompanied by the smell of sauerkraut from the grocery stand next door instead, the nudges of other customers pushing each other with checkered bags stuffed with a bit of everything smuggled across the eastern border, were practically imperceptible. From the bazaar loot, I remember leggings of every length and cut, in neon colours that were a must-have in the second half of the 1990s.

Can you see these colours? All of the participants of Sandomierz school trip present strong 90s fashion trends. When it comes to my outfit, it marries bazaar and sport style, bound probably by the real origin - China.

The labyrinth of narrow corridors in Wamex easily led to traffic jams and therefore, growing customer frustration, which made the calm review of goods impossible. A large toys stand with a glass shelf in Dzik made parents with children pass in front of it reaching the speed of light just to avoid the child sprawling on the terrazzo floor and starting a protest, which most often did not end with a calm explanation that on today’s shopping list there are indoor shoes, not another Lego set.

Okay, but what did you do if small-town halls and bazaars failed you, and a trip to a voivodeship capital was out of the question? You relied on one of the prototypes of online stores. Mail order sales flourished in the 1990s as much as MANGO TV and were bonding families and neighbours like anything else. Unless you were a regular customer, the catalogues were only delivered to lucky owners of randomly selected mailboxes.

It was enough to open it on any page to be teleported to the world of active, smiling, fashionably dressed people in photos with the maximum contrast. Although the quality of the shiny paper was not much different from that the one, on which Burda housewife magazines were published and it was just as messy for the fingers of the reader, there was something more Western about it, starting with the titles difficult to pronounce - Bonprix, Quelle, 3 Suisses...

Somewhere around millenium. New Years Eve total look from Quelle catalogue with a beautiful background of not the thickest Christmas tree.

After browsing the catalogue and choosing your favourite products, it was time to get back to reality. You had to carefully fill out the cardboard coupon from the last page of the catalogue, which, especially when shopping together, became as complicated as the tax form of a free-market entrepreneur.

Waiting for the shipment was also full of tension – you had never known whether the leggings and T-shirt set would have arrived before your planned vacation by the water and might have waited for the presentation till the next summer season, as no one would go out wearing Western goods for everyday shopping or to the yard. Opening the package was a celebration and often united people more than feasting together on Christmas Eve, and the content itself was a better choice than a gift, because after all, it was chosen by oneself. Unless it didn't look like in the picture, which was the case quite often.

Immortal catalouge bee set worn for the beer garden in Płock. Fitting socks and blue shiny backpack purchased in Hel was strenghtening the look.

My family was rather lucky to make good choices. My aunt insisted that even Triumph didn't have that high-quality bras and she was purchasing them regularly in every available colour. And if I managed to find clothes made 100% of cotton, they were immortal, just like my purple set with bees, which I had to say goodbye to because one day I simply outgrew it.

After a long and tedious era of bazaars, own fashion designs and, for a selected few, Pewex, every foreign product, even the one bearing the infamous MADE IN CHINA tag, gave a sense of luxury, additionally enhanced by home delivery. No more tiring trips to find your dream piece of clothing. From now on, you could sit down in your own room, with a Duralex cup filled with Maxwell House or even Sahara coffee, and make purchases at your home.

Muszę przyznać, że moje plany wakacyjne zawsze były urozmaicone. Mimo nauczycielskiej pensji wiadomych rozmiarów, mama stawała na wysokości zadania i zaciskając pasa przez cały rok, była w stanie zapewnić nam nawet dwa wyjazdy w ciągu najcieplejszych, letnich miesięcy.

Był jednak taki rok, kiedy mama, być może ze względów finansowych, czy z potrzeby pokazania mi, dziecku mało, ale jednak miejskiemu, prawdziwego życia na wsi, postanowiła pojechać ze mną na do prababci. Nie powiem, żeby towarzyszyło mi przerażenie. Zawsze byłam skora do przygód, a jakakolwiek odmiana, nawet na, wydawałoby się, mniej atrakcyjną formę wypoczynku niż pobyty w Helu czy Zakopanem (kliknij, by czytać więcej), była przeze mnie ochoczo przyjmowana.

Jak się bardzo szybko okazało, nie każdy wyjazd, któremu towarzyszy ekscytacja, ostatecznie można zaliczyć do udanych.

Po niecałej godzinie dojechaliśmy na miejsce – do niewielkiej wsi liczącej kilka domów, tuż przy granicy z Ukrainą. Pierwsza atrakcja czekała mnie w zasadzie zaraz po wyjściu z zielonego punto dziadka. Musiałam udać się do toalety. Mimo kontroli mojej babci, by przed wyjściem z domu zawsze zrobić siku (kliknij, by czytać więcej), czasem udawało się omijać regulamin. Tym razem jednak szybko tego pożałowałam, bo czekało na mnie załatwianie się w wychodku. Nie był to pierwszy raz, ale równie traumatyczny, głównie przez obecność gigantycznych pająków z grubymi, owłosionymi nogami w każdym kącie drewnianej budki. Dlatego gdy tylko dało mi się umknąć przed wzrokiem opiekunów, chodziłam robić siku za drewnianą stodołę. Tego typu ewolucje w terenie opanowałam do perfekcji jako uczestniczka każdej możliwej wycieczki szkolnej, które na przełomie lat 90. i nowego tysiąclecia bywały dość ekstremalne.

Bukowa w pełnej krasie. Kilka domów, pusta droga, pola i lasy.

Druga atrakcja okazała się słodko-gorzkim doświadczeniem dla wszystkich jej uczestników, nie tylko dla mnie. Zgodnie z rodzinna tradycją dziadek od lat hodował pszczoły. To dlatego miód był obecny w moim domu od zawsze, a ja byłam w tym temacie bardzo wybredna. Bez trudu rozpoznawałam ten sztuczny czy dodatkowo dosładzany. Dziadek nigdy nie zagłębiał się w listę moich zainteresowań, ale wraz pojawieniem się na wsi, jak grom z jasnego nieba spadł na niego pomysł, że zostanę godną następczynią w pasiece. Dostałam kombinezon ochronny, ale o ile miód smakował słodko, to wszechobecne pszczoły kojarzyły mi się jedynie z walką z owadami o drożdżówkę na plaży, bardzo gorzkim doświadczeniem, które sprawiło, że po wzięciu miodu z pierwszego ula, oddaliłam się na zainstalowaną na jabłoni, również przez dziadka, huśtawkę. Jako mieszkance bloku naprzeciwko placu zabaw, ta forma spędzania wolnego czasu była mi zdecydowanie bliższa.

Nastał wieczór, czyli czas na kąpiel. Ponieważ pozostawała przede mną opcja mycia się w metalowej balii, pierwszego dnia zdecydowałam się na Dzień Dziecka, choć 1 czerwca minął już dawno. Perspektywa takich kilku dni z rzędu nie sprawiała mi problemu. Spać poszłam potwornie zmęczona, ale zadowolona.

Wstał nowy dzień, a z nim nowe wyzwania. Ledwo zdążyłam otworzyć oczy, a jak na uczennicę klasy uczęszczającej do szkoły na drugą zmianę przystało, było to pewnie późne popołudnie wiejskiego wiejskiego dnia, czyli około 9.00, od razu zostałam postawiona przed zadaniem zbierania aronii. Brodziłam w wysokiej, wciąż jeszcze mokrej trawie razem z prababcią, która wtedy dobiegała osiemdziesiątki, a skakała między krzakami jak sarenka. Lekcja mogła mi się przydać przy zbiórce malin w Szwecji, na które wybrałam się ponad 10 lat później, po pierwszym roku studiów, by zarobić na własny laptop, ale tak się nie stało. W zbiórce na akord zajmowałam honorowe ostatnie miejsce. Może to dlatego, że bardzo szybko zrezygnowałam z nauki i uciekłam na przejażdżkę pomarańczowym rometem – pamiątką pierwszej komunii mojej mamy, którą wygrzebałam z drewnianej komórki.

Oto i ona, pomarańczowa srzała! Podobno dalej stoi w komórce gotowa do działania.

Dla prababci praca zawsze była na pierwszym miejscu, dlatego ledwo zaparkowałam swój pojazd na podwórku, czekała już z kolejnym wyzwaniem - dojeniem krowy. Najpierw musiałyśmy dostać się do samego zwierzęcia. Gdy w końcu się udało, uderzył mnie widok much, które właziły jej w oczy, gdy próbowała bezskutecznie odganiać je zdecydowanie za krótkim ogonem. Nie była to fioletowa krowa Milki, dająca najsłodsze mleko w otoczeniu zawsze oświetlonych słońcem Alp. Odstawiłam wiaderko i taboret – atrybuty niezbędne do czynności dojenia, przeniosłam ciężar na prawą nogę i złapałam się za boki (pozycja stojąca ustalona, która w mojej rodzinie jest przekazywana w genach), przygotowana do obserwacji. Prababcia powiedziała tylko jedno słowo: -„Zapraszam”. Na początku nie zrozumiałam czy mówi do mnie, czy do krowy, ale po chwili zauważyłam również dłoń wskazującą stołek i szeroki uśmiech na twarzy. Niepewnie usiadłam i podjęłam próbę. Przez kilkanaście minut udało mi się zebrać do wiadra około jednego mililitra mleka. Niecierpliwa prababcia machnęła więc ręką, dając niewerbalnie ostateczny wyrok, który brzmiał zapewne, „że tak myślała, że z tych miejskich dzieci to nic nie będzie i żeby za gospodarkę to się one nawet nie brały”. Jestem pewna, iż podobnie oceniłaby wszelkie agroturystyki prowadzone przez ludzi, którzy po latach męki w korporacji postanowili rzucić wszystko i wyjechać w Bieszczady. Po tym geście w mgnieniu oka wypełniła mlekiem całe wiaderko.

Ponieważ jednak do końca mojego pobytu zostało jeszcze pięć dni, prababcia skupiła się na zadaniach prostszych, które mogłam znać nawet ze swojego blokowiska. Pomimo wrażenia, że byłam dzieckiem zblazowanym,  dwa pierwsze dni wczasów w wersji raw mijały  beztrosko. Naprawdę mi się podobało, jeśli tylko udawało się zapomnieć o dojeniu. Nadchodził jednak najbardziej dramatyczny moment wyjazdu. Szybko miałam się przekonać, że to nie takie oczywiste. Jak już wiecie z wcześniejszych historii, w moim średniej długości życiu nieraz udawało się wychodzić cało z tarapatów. Wydawałoby się, że nic gorszego od podtopienia na tomaszowskim basenie jeszcze przed ukończeniem trzeciego roku życia (kliknij, by czytać więcej) nie może się zdarzyć. A jednak.

Wieszanie prania w stodole. Udało się! W końcu coś umiałam, na coś się przydałam. Chciałam już pobiec do mamy i ogłosić sukces, tyle że z pełnej mokrych ubrań i suchego siana stodoły wyszłam ze spuchniętą twarzą, nie mogąc powstrzymać kichania i łez płynących strumieniem z czerwonych oczu. Nie zdołałam otworzyć ust, gdy moja mama z przejęciem zaczęła wypytywać o każdy moment dnia, kilka razy upewniając się, że nie było w nim żadnego wątku pszczelego ukąszenia. Nie, w moim przypadku pięć minut z sianem wystarczyło.

Z pompą radziłam sobie dużo lepiej niż z krową.

Mama zachowała zimną krew i zostałyśmy na wsi na noc, ale gdy o poranku zobaczyła, że wcale nie jest ze mną lepiej, podjęła trudną decyzję. Nigdy więcej nie pojechałyśmy na wakacje na wieś, skończyło się na jednodniowych wizytach z paczką leków antyhistaminowych na wszelki wypadek. Morze i góry bez wszechobecnych traw w sezonie letnim działały na mnie zdecydowanie lepiej.

 Holidays in Bukowa

I must admit that my vacation plans have always been various. Despite the teacher's salary size, my mother tightened her belt throughout the year, so she was able to provide us with even two trips during the warmest summer months.

There was a year, however, when my mother decided to go with me to my great-grandmother, perhaps for financial reasons, or because she wanted to show me, a small, but still town child, what’s life in the countryside. I would not say that I was terrified. I have always been adventurous, and any change, even for a seemingly less attractive form of recreation, than stays in Hel or Zakopane (click to read more), was eagerly accepted by me.

As it turned out very quickly, not every trip accompanied by excitement can ultimately be classified as successful.

After less than an hour we arrived at the place - a small village with a few houses, right on the border with Ukraine. The first attraction was waiting for me right after leaving my grandfather's green fiat punto. I had to go to the toilet. Despite my grandmother's check to always pee before leaving the house (click to read more), sometimes it was possible to omit the rules. This time, however, I quickly regretted it, because I had to use a privy. It was not the first time, but it was also traumatic, mainly due to the presence of giant spiders with thick, hairy legs in every corner of the wooden booth. Therefore, as soon as I could escape the eyes of the caretakers, I peed behind the wooden barn. I mastered this type of field evolutions to perfection as a participant in every possible school trip, which at the turn of the 90s and the new millennium were quite extreme.

Bukowa as its best. A few houses, empty road, woods and fields.

The second attraction turned out to be a bittersweet experience for all participants, not just me. Keeping with the family tradition, my grandfather had been raising bees for many years. This is why honey has always been present in my house, and I was very picky about it. I could easily recognize the artificial or additionally sweetened one. Grandpa never talked to me about the list of my interests, but when I arrived in the countryside, like a bolt out of the blue, he got the idea that I would become a worthy successor in the apiary fell upon him. I was given a protective suit, but while the honey tasted sweet, I could only associate bees with fighting insects for a bun on the beach. A very bitter recollection, made me go away to the swing installed on the apple tree after taking honey from the first hive. As a resident of the block opposite the playground, this form of spending free time was much closer to me.

Evening has come, which meant time for a bath. Since I had an option of washing in a metal tub, I decided on the Children's Day on the first day, although June 1 was a long ago. The prospect of such a few days in a row was not a problem for me. I went to sleep terribly tired, but content.

A new day with new challenges came. I barely had time to open my eyes, and as a class student of the second shift, it was probably late afternoon on a countryside, like 9 am or so. I was immediately faced with the task of collecting chokeberry. I was wading in the tall, still wet grass with my great-grandmother, who was then reaching eighty and was jumping between the bushes like a deer. The lesson could be useful for me while collecting raspberries in Sweden, which I went to over 10 years later, after my first year of study, to earn my own laptop, but it did not happen. I was always in the last place in the piecework collection. Maybe it's because I quit my studies very quickly and ran away for a ride on the orange romet - a souvenir bike from my mother's first communion, which I dug out of a wooden cell.

This is the orange arrow. According to my grandpa, still in the barn, waiting for a mission.

For my great-grandmother, work was always in the first place, so I barely parked my vehicle in the yard, she was already waiting with another challenge - milking a cow. First, we had to get to the animal itself. When it finally worked, I was struck by the sight of the flies that stuck in her eyes that she tried to unsuccessfully push away with her short tail. Milka's purple cow, giving the sweetest milk surrounded by the always sun-lit Alps? It was not the case. I put down the bucket and the stool - the attributes necessary for milking, shifted the weight to my right leg and grabbed my sides (fixed standing position, which is passed down in my family through genes), ready for observation. The great-grandmother said only one word: "Please". At first I didn't understand if she was talking to me or to the cow, but after a while I also noticed a hand pointing to a stool and a wide smile on her face. I sat up uncertainly and made an attempt. For several minutes, I managed to collect about one milliliter of milk into a bucket. The impatient great-grandmother waved her hand, giving a non-verbally final verdict, which was probably: "that she thought so that these city children would not be able to do anything and that they would not be able to handle the household". I am sure that she would similarly evaluate any agritourism run by people who, after years of torment in a corporation, decided to drop everything and go to the Bieszczady Mountains. After this gesture, in the blink of an eye she filled the entire pail with milk.

There were still five days left to the end of my stay, so my great-grandmother focused on simpler tasks that I could know even from my housing estate. Despite the impression that I was a blase child, the first two days of raw style vacation passed carelessly. I really liked it, as long as I managed to forget about milking. However, the most dramatic moment of stay was coming. We soon found out that it was not so obvious. As you know from earlier stories, in my average life span, I have managed to get out of trouble alive many times. It would seem that nothing worse than drowning in the Tomaszów swimming pool before the age of three (click to read more) cannot happen. Wait for it.

Hanging laundry in the barn. I finally managed! In the end I knew something, I was useful for something. I wanted to run over to my mom and announce success, but I emerged from the barn full of wet clothes and dry hay with my face swollen, unable to stop my sneezing and tears streaming down my red eyes. I failed to open my mouth as my scared mother began asking questions about every moment of the day, making sure several times that there was no thread of the bee bite in it. No, in my case, five minutes with hay were enough.

Handling pump was easier than a cow.

Jak się zapewne domyślacie, w zupełnie małym mieście, które to określenie oddaje również poziom zadowolenia z życia, możliwości rozrywkowe są głęboko zawężone. W grupach śledzących dzieje polskiej ligi piłki nożnej, Łęczna znana jest z klubu Górnik, który przez lata zapewniał fanom wachlarz emocji: od euforii związanych z awansami do ekstraklasy, okraszonymi wersami hymnu stworzonego przez Budkę Suflera: "Górnik Łęczna, Górnik Łęczna, Lubelszczyzna jest ci wdzięczna, że drużynę taką ma", po głębokie rozczarowania, gdy klub spadał o kilka lig z powodu handlowania meczami. Rozczarowanie nie wynikało oczywiście z niedostosowania się do zasad fair play, a raczej tego, że takie lubelskie kozaki dały się prokuraturze złapać.

Wyjątkowości Łęcznej dodaje też istniejąca w okolicy jedyna rentowna kopalnia w Polsce. Może wynika to z faktu, że nie znajduje się na Śląsku, ale nie do końca znam się na przemyśle górniczym. W każdym razie stanowi ona również główny zakład pracy dla większości przedstawicieli płci męskiej w Łęcznej, w przeciwieństwie do Centrum Obsługi Klienta Netii, która dla równowagi zatrudnia głównie łęczyńskie kobiety i przez samą firmę jest nazywane „kolebką”.

Miasto, raczej pozbawione większych atrakcji turystycznych, ma w swoich granicach kilka zabytków, do których należy między innymi: renesansowy kościół wraz z zabudowaniami dookoła, mała i duża synagoga, wymienione dla bezpieczeństwa na środku stawki, żeby nikt nie dopatrzył się wpływu syjonistów w historii prawilnej miejscowości (kliknij i czytaj), ratusz, domy przy rynku, zamek, który rozpadł się już w XIX wieku oraz zespół pałacowo-parkowy, z czego tkwiący w nim jeszcze dwór niedługo ma szansę podzielić los zamku. Turystom, którzy wypatrzą spod sowitej warstwy zżerającego go grzyba i ogólnej degeneracji, Informacja Turystyczna powinna wręczać nagrodę. Jakiegoś dzika z herbu na breloczku, czy coś w tym rodzaju.

Owszem, zdarzają się huczniejsze imprezy, dobrym przykładem jest Barbórka czy Festiwal Kapel Ulicznych i Podwórkowych, ale ponieważ w mojej rodzinie nikt nie pracował pod ziemią i nie pałał wielkim uczuciem do dźwięków harmonii, zanim zdążyłam w ogóle zwrócić uwagę na te eventy, już się stamtąd wyprowadziłam.

Patrząc na moją luźną pozę widać, że dinozaury budziły w dzieciach respekt.

W miarę regularnie odbywają się też Dni Łęcznej, z których najbardziej pamiętam okrągłe obchody nadania praw miejskich w latach 90. Wystąpił m.in. zespół De Su. Później line-up wydarzenia coraz częściej łączył styl festiwalowy z elementem biesiadnym. Ostatnią gwiazdą, która wstępowała na Dniach Łęcznej była Patrycja Markowska, która na stronie informacyjnej mojego małego miasta była reklamowana nie jako odrębna artystka, ale córka swojego ojca, gdyby ktoś, tak jak ja, nie wiedział do końca kim jest. To chyba najlepiej oddaje kategorię gwiazd, które pojawiały się na dniach Łęcznej. Za czasów swojej rezydentury w Łęcznej cieszyłam się bardziej kameralnymi obchodami w amfiteatrze starego osiedla. Później górę nad imprezami wzięły jednak ważniejsze instytucje, a konkretnie kościół, który stanął bardzo niedaleko. Nie doprowadził on jedynie do upadku amfiteatru (co prawda scena stoi do tej pory, ale zdemontowano widownię) i zakazu imprez (tych oficjalnych oczywiście. Te organizowane przez lokalne społeczności, dziś dzielą różne lokalizacje. Tubylcy dbający o swoje odświętne dresy przesiadują na murkach w ciemnym zaułku pod bankiem, te bardziej frywolne nie robią sobie nic z braku siedzisk i rozkładają się na trawiastych hałdach wokół amfiteatru). Przede wszystkim zlikwidował spory kawałek najstromszej górki do zjeżdżania na sankach, czym stracił poparcie u młodszej grupy wiernych. Generalnie z kościoła cieszyli się chyba tylko okoliczni emeryci i kopalnia, która mogła wypromować swój towar eksportowy – Ekoklinkier. Ten sam, którym obłożono stadion Górnika Łęcznej przy rozbudowie i ogrodzenie powiatowego szpitala. Co ciekawe, wśród budowanych dookoła Łęcznej domów króluje tynk, we wszystkich odcieniach rozpuszczonych lodów waniliowych. Być może wydaje się ona zbyt skromna i nie pasuje do obowiązkowych czterech kolumn przy drzwiach frontowych.

Podczas Dni Łęcznej odbywały się również wystawy prac miejscowych artystów. Mam wrażenie, że obrazy były zawsze tymi samymi landszaftami spod pędzla artystki, która trzęsła domem kultury i straszyła dzieci przychodzące na lekcje pianina, jedyne zajęcia dodatkowe w Łęcznej lat 90., oprócz tańca towarzyskiego i bezskutecznego poszukiwania w wypożyczalni filmów, których jeszcze się nie obejrzało. Być może jednak spotkałam się tam również z twórcą miejskiej legendy, która niestety zasłużyła tylko na cztery proste zdania w Wikipedii?

Wraz z wejściem do Unii Europejskiej Łęczna przespała szansę na powrót do świetności dawnych lat, która mogła pomóc jej zejść z podium najszybciej wyludniających się lubelskich miast. Chodzi o moment starania się o miano stolicy czegokolwiek, co było trendem w miastach i miasteczkach podobnego pokroju, przedtem znanym zupełnie z niczego, np. Stolicy Kiszonego Ogórka czy Nordic-Walkingu, co zapewniło im skok cywilizacyjny i kilka milionów złotych dofinansowania dla gminy.

A może właśnie wyprzedziła trendy i stanęła ponad wyścigiem o nic nieznaczące miano?

Podczas drugiej dinozaurzej sesji zdjęciowej czułam się już znacznie swobodniej.

Wizytówkę Łęcznej stworzył już w latach 70. miejscowy artysta. Skutecznie łącząc motyw górniczego miasteczka o żydowskim rodowodzie, stworzył na Podzamczu Dolinę… Dinozaurów, obecnie nazywanych najstarszymi dinozaurami w Polsce. Dzik zszedł z herbu na ulicę, więc może i one wywalczyły prawo wyjścia spod ziemi? A może autor dotarł do tajnych dokumentów, które potwierdzają pochodzenie od nich świniowatych? Wtedy taka Dolina w mieście z rzeką Świnką wpadającą do Wieprza i dzikiem w herbie miałaby sens. A Łęczna mogłaby stać się pełnoprawną dinozaurzą macierzą.

Do 8 rzeźb dinozaurów z powodzeniem można zaliczyć kilka dodatkowych, ruchomych okazów, przesiadujących głównie na płotku naprzeciwko spożywczaka. Po rewitalizacji ten sam nowy gatunek dinozaurów – Podzamczus Rex, który jest jednocześnie strażą obywatelską i klubem sympatyków taniego piwa, przeniósł się do samej Doliny. Pod ich okiem dinozaury, które często stawały się ofiarami wandali i były pozbawiane różnych części ciała, najczęściej ogonów, są całe i zdrowe.

Po rewitalizacji dinozaury nabrały kolorów. Ja osobiście wolałam szare, betonowe, smutne dinozaury, które idealnie wpisywały się w klimat stojących za nimi popegeerowskich bloków i dodawały im srogiego wyglądu. Wydaje się jednak, że dinozaury walczą z trawiącą je pastelozą. Pomalowane farbą trwałą jak plakatówki, powoli zrzucają łuszczącą się skórę, pokazując stare, dobre gipsowo-cementowe oblicze.

Mimo 50-letniej historii, dinozaury potrafią wzbudzić emocje niczym wata cukrowa u młodszych i kiełbasa z grilla u starszych podczas Dni Łęcznej. Miejscowe media donoszą o zaniedbaniach w zrewitalizowanej Dolinie Dinozaurów, które w większych miastach pewnie nie zostałyby nawet wspomniane. Ale nie zapominajmy, że mówimy o mieście małym.

Dinozaury po rewitalizacji powoli zrzucają łuszczącą się, kolorową warstwę.

Gdy po raz pierwszy pokazałam dinozaury koledze spoza województwa lubelskiego na mapach Google, opluł sobie zupą cały ekran… ale było to zakrztuszenie podziwu… Kiedy tylko doszedł do siebie, powiedział że musi to zobaczyć na własne oczy. Tylko gdzie by się zatrzymał?

Dziwne, że nikt jeszcze nie pokusił się o postawienie hotelu w Dolinie Dinozaurów. To dopiero instagramowa, iście rustykalna sceneria o poranku. Na razie goście muszą się jednak zadowolić się ofertą Domu gościnnego Emocja, z niezapomnianym widokiem na garaże, w których swoją drogą niejednokrotnie odbywały się epickie imprezy mechaników-amatorów, godnych konkurentów Podzamczus Rex. Oczywiście przed powstaniem najbardziej reprezentacyjnej ulicy Łęcznej, roboczo nazywanej Krakowskim Przedmieściem, w której z kolei odkrywa się wachlarz możliwości i duży dylemat między noclegiem nad restauracją Secession lub barem 30. W dzień z kolei można oddać się szaleństwu zakupów w jednym z 50 ciuchlandów znajdujących się w 20 domach.

Miało być tak pięknie, tymczasem Łęczna to miasteczko podobne zupełnie do każdego. Niestety nie zasłużyliśmy na miano stolicy dinozaurów i pamiątkowej tablicy przy wjeździe. Ale jak widać burmistrzowi to nie przeszkadza. Z drugiej strony jesteśmy stolicą jedynej rentownej kopalni w Polsce. A to może przebić nawet historię dinozaurów.

Dinosaurs

As you probably guessed, in a completely small city, which also reflects the level of satisfaction of life, recreational options are deeply narrowed. Of course, in circles involved in the history of the Polish football league, Łęczna is known for the Górnik club, which for years has provided fans with a range of emotions: from euphoria associated with promotion to the top league, seasoned with verses of the hymn created by Budka Suflera: "Górnik Łęczna, Górnik Łęczna, The Lublin region is grateful to you that it has such a team", to deep disappointments, when the club fell several leagues because of trading matches. Of course, disappointment did not result from failure to comply with fair play rules, but rather that such Lublin dodgers were caught by the prosecutor's office. The uniqueness of Łęczna is also added by the fact that in the vicinity there is the only profitable coal mine in Poland. Maybe this is due to the fact that it is not in Silesia, but I do not quite know the mining industry. In any case, it is also the main workplace for the majority of male representatives in Łęczna, in contrast to the Netia Customer Service Center, which for balance employs mainly women from Łęczna and is called the "cradle" by the company itself. The city, rather devoid of major tourist attractions, has several monuments within its borders , which includes: a Renaissance church with buildings around, a small and large synagogue, listed for security in the middle of the rate, so that no one would see the influence of Zionists in legal history towns, the town hall, houses at the market square (click and read), the castle that collapsed in the nineteenth century and the palace and park complex, of which the manor will soon have a chance to share the fate of the castle. Tourist Information should hand out the prize for visitors who still find it from under the lavish layer of the fungus and general degeneration. Some boar from a coat of arms on a key ring, or something like that. Yes, there are bigger celebrations, a good example is Saint Barbara’s Day (who is minors patron) or the Festival of Street and Backyard Bands, but because in my family no one worked underground and did not have a great feeling for the sounds of harmony, before I could even pay attention to these events, I already moved out.

My relaxed pose in the picture suggests that dinosaurs were having a huge respect among Łęczna children. The most remembered Łęczna Days for me was the round celebration of granting city rights in the 90s with De Su band as the main performing artist. Later, the event line-up increasingly combined the festival style with a barbeque at your uncle element. The last star who  the Łęczna Days was Patrycja Markowska, who was advertised on the news site of my small town not as a separate artist, but her father's daughter, in case someone like me didn't know who she was. This probably captures best the category of stars that appeared on the of Łęczna Days. During my residency in Łęczna, I enjoyed a more intimate celebrations in the amphitheater of the old district. Later, major institutions took over the events, precisely the church, which was built very close. It did not only lead to the collapse of the amphitheater (the stage is still standing, but the audience was dismantled) and the ban on events (those official, of course. These organized by local communities, today share different locations. Natives caring for their festive tracksuits sit on the walls in the dark alley next to the bank, the more frivolous ones do nothing about the lack of seats and spread out on the grassy heaps around the amphitheater). First of all, church was responsible for deconstructing a large piece of the steepest sledding hill, which made it lose support from a younger group of believers. Generally, only the nearby retirees and the mine, which could promote its export goods - Ekoklinkier, enjoyed the church. The same one that was used to cover Górnik Łęczna stadium at the extension and fence of the poviat hospital. Interestingly, among the houses built around Łęczna reigns parget, in all shades of dissolved vanilla ice cream. Perhaps brick seems too modest and does not match the mandatory four columns at the front door. During the Łęczna Days there were also exhibitions of the works of local artists. I have the impression that the paintings were always the same decorations from the artist's brush, who shook the community centre and frightened children coming to piano lessons, the only additional classes in Łęczna in 90s, apart from latino dancing and ineffective search that you have not seen yet in the film rental. Perhaps, however, I also met the creator of the urban legend, who unfortunately deserved only four simple questions on Wikipedia? With the accession to the European Union, Łęczna missed a historical chance to return to the splendor of the old days, which could help her to leave the podium of Lublin cities, from which highest number of people flee. It is about the moment of trying to be called the capital of anything, which was a trend in cities and towns of a similar type, previously known completely from nothing, e.g. the Capital of Pickled Cucumber or Nordic-Walking, which gave them a civilization leap and a few million zlotys funding for the commune. Or maybe it just overtook the trends and stood above the race for a meaningless title?

As you can see, during my second shoot with dinosaurs, I felt way more relaxed.

A local artist created Łęczna's highlight in the 1970s. By successfully combining the motif of a mining town with a Jewish origin, he created the... Dinosaurs Valley in Podzamcze, now called the oldest dinosaurs in Poland. The boar came down from the coat of arms to the street, so maybe they also won the right to leave the ground? Or maybe the author came to secret documents that confirm the origin of pigs from them? Then such a Valley in the city with the Świnka River flowing into Wieprz and a boar in its coat of arms would make sense. And Łęczna could become a full-fledged dinosaur matrix. To 8 sculptures of dinosaurs one can successfully include a few additional movable specimens, sitting mainly on the fence opposite the grocery store. After revitalization, the same new species of dinosaurs - Podzamcze Rex, which are also a volunteer civic guards and a cheap beer lovers club members, moved to the Valley themselves. Under their watchful eyes dinosaurs, who often became victims of vandals and were deprived of various body parts, most often tails, are now safe and sound. After revitalization, the dinosaurs took on colors. Personally, I preferred gray, concrete, sad dinosaurs, which perfectly matched the atmosphere of post-state-owned blocks behind them and gave them a harsh look. It seems, however, that dinosaurs are fighting pastel digestion. Painted the cheapest paint, they slowly shed flaky skin, showing an old, good parget and cement face. Despite the 50-year history, dinosaurs can arouse emotions like candy floss in the youngest and grilled sausage in the older during the Łęczna Days. Local media reports of neglect in the revitalized Dinosaur Valley, which probably wouldn't even be mentioned in larger cities. But let's not forget that we are talking about a small city.

Od zawsze wierzyłam w wymyśloną przez siebie teorię, że urodziłam się w pociągu. Już około 3 roku życia byłam w stanie rozróżnić wagon sypialny od kuszetki. Kiedy w liceum wybrałam się ze szkolnymi znajomymi nad morze (kliknij i czytaj) i okazało się, że pierwszy raz siedzą w tego typu przedziale i nie wiedzą jak złożyć dwa dodatkowe łóżka, czułam lekkie zażenowanie. Po co im świadectwo z paskiem, skoro nie znają życia, skoro tyle już stracili?

Odkąd pamiętam, pociągi należały do moich ulubionych środków lokomocji i nawet po zapoznaniu się z samolotami nie straciły pozycji lidera. Może dlatego, że zawsze kojarzyły mi się z latem i corocznymi wyjazdami nad morze. Sama podróż była jednym z najlepszych wspomnień, zanim jeszcze wakacje na dobre się zaczęły.

Muszę przyznać, że na początku lat 90. podróż z Lublina trwała niewiele dłużej niż obecnie, ale poziom komfortu znacznie obniżał fakt podróżowania tabunami – często do jednej kuszetki upychało się nawet 9 osób. Do tego należy dodać wszystkie toboły, łącznie z wiaderkami do piasku, antyalergiczną poduszką i ulubioną piżamką do pociągu. Co i tak wydawało się niczym w porównaniu z sytuacją ludzi rozłożonych nawet na podłodze korytarza lub toalety, zjawiskiem dziś spotykanym jedynie przed świętami.

Kuszetka do Darłówka, lato 1993. Niech Was nie zmyli luksusowe łóżko z ekoskóry (kliknij i czytaj). W sumie podróżowaliśmy w 9 osób.

Mrożącym krew w żyłach wydarzeniem był koniec podróży do Darłówka latem 1993. Tuż przed stacją, moja wiecznie radosna ciotka zapytała konduktora, na jaki czas pociąg się zatrzymuje. Gdy ten, z niewzruszoną miną, omiatając jedynie z pobłażaniem nasz tabor, oświadczył, że 2 minuty, wszyscy łącznie z ciotką zamarli. Być może to właśnie tamten stres dorosłych udzielił mi się już na początku urlopu na tyle, że całe dwutygodniowe wakacje spędziłam rycząc, wywracając się na chodniku, terroryzując moją mamę o kolejny przejazd na karuzeli i będąc ogólnie niezadowoloną. W pociągu byłam zdecydowanie spokojniejsza.

W tłustszych latach moja mama i ciotka wykupowały cały przedział „jedynkę” dla czterech pasażerów. Ale nie chodziło o elegancję podróżowania. Był to celowy zabieg, by jak najszybciej przygotować barłóg. Fotele w starych jedynkach się rozkładały, a wąską przestrzeń między nimi wypełniały torby. Pod względem rozmiarów przewyższało to nawet rozkładane pseudołóżka z dziecięcych pokoików, odpowiedzialne za wszystkie skoliozy i lordozy urodzonych na przełomie lat 80. i 90. Jeszcze tylko kilka zdrowasiek, by nikt nas nie okradł, owinięcie toreb wokół pasa i można było zapaść w przyjemny sen. Oczywiście do czasu przyjścia rozdartego konduktora, włączającego światło bez żadnego trybu.

Fakt częstych podróży w latach 90. wykształcił też we mnie zachowania typowej Grażyny w pociągu. Podbaza nie zna, ale były kiedyś takie czasy bez możliwości rezerwacji miejsc w pociągach TLK. Dlatego po wejściu do w miarę pustego wagonu (czasami przez okno), wybierało się przedział i z prędkością światła zasuwało zasłonki. Dzień czy noc, przed każdą stacją, zapadało się w teatralny sen. Raz w ten sposób udało mi się dojechać w pustym przedziale z Krakowa do Torunia! Z perspektywy czasu trochę się tego wstydzę, ale mówimy o latach, kiedy podróż pociągiem oznaczała walkę o przetrwanie, a na myśl o podróży w wagonie typu Pendolino po polskich torach, nikomu nie starczało nawet wyobraźni.

Pozowane zdjęcie ze śmietnikiem i soczkiem w kartonie. Jakimś cudem stoliki się pod nami nie złożyły.

Pierogi z Warsu niejednokrotnie uratowały mi życie w długiej podróży. Adrenalina przy obstawianiu, czy w wagonie będzie działający kontakt była silniejsza niż przy grze w jednorękiego bandytę. Dwa tryby działania grzejników (włączone na maxa lub wyłączone na amen) i gorąc w wagonie większy niż w lecie nigdy nie stanowił dla mnie problemu. Pamiątki przyszczypniętych palców, kiedy stolik pod oknem składał się w najmniej spodziewanym momencie po 5 sekundach bólu i złorzeczenia na całą spółkę PKP, wywoływały uśmiech na twarzy i próbę przypomnienia sobie, który to już raz. Niedomykające lub samozamykające się okna nierzadko były początkiem współpracy pasażerów, zwłaszcza aktywizacji wujków z wąsami, w których budził się inżynierski sznyt. A niedziałające światło i stałe buczenie zepsutej jarzeniówki były idealnym momentem zmiany planów, by zamiast do lektury, zameldować się do drzemki.

Kocham pociągi, ze wszystkimi ich smrodami. Tym najbardziej niefortunnym, kiedy w wagonie z przedziałami przytrafi Ci się miejsce między 11 a 18 lub między 101 a 108 i musisz wdychać opary z pobliskiej toalety. Woń roztoczy z tapicerki, który potęguje się zimą, kiedy kurz dodatkowo cyrkuluje z zastanych kaloryferów. Zapach metalowych, przyrdzewiałych elementów wagonów, gdy dotykasz klamki by otworzyć drzwi lub okno…

Teraz mieszkam naprzeciwko torów kolejowych. Ktoś powiedziałby: koszmar. A ja za każdym razem, kiedy przed moimi oczami przejeżdża kolejna maszyna, mam ochotę piszczeć z radości i jestem coraz bliżej tego, by opanować modele pociągów nie tylko z wyglądu, ale także nazwy i kursu, który odbywają.

Powakacyjne zmęczenie. Czekamy na pociąg powrotny z Helu wagonem pierwszej klasy.

Train

I have always believed in the theory I invented myself that I was born in train. Already around the age of 3 I was able to distinguish between a sleeping car and a couchette. When in high school I went to the seaside with my school friends and it turned out that they were sitting in this type of compartment for the first time and did not know how to fold two extra beds, I felt a slight disappointment. Why do they need a good grades, if they do not know life, if they have already lost so much?

For as long as I can remember, trains belonged to my favorite type of transportation and even after getting acquainted with the planes they did not lose their leading position. Maybe because I have always associated it with summer and annual trips to the sea. The trip itself was one of the best memories before the holidays began.

I have to admit that in the early 90s the journey from Lublin lasted just a little bit longer than it is now, but the level of comfort significantly reduced the fact of traveling in flocks - often up to 9 people were crammed into one couchette. You need to remember about all the bundles too, including sand buckets, antiallergic cushions and favorite train pajamas. Which seemed nothing compared to the situation of people spread out on the floor of the corridor or toilet, a phenomenon present today only before Christmas.

The berth to Darłówko, summer 1993. IDon’t be tricked by luxurious bed from eco leather (click and read), in total we traveled with 9 people.

Trips were sometimes filled with the thrilling events, like to one in end of the journey to Darłówko in the summer of 1993. Close to our arrival, my eternally joyful aunt asked the conductor for how long the train stops on our station. He only swept our fleet with indulgence and with his unwavering face stated that it will be 2 minutes, hearts of all our group members including my aunt stopped for a second. Perhaps it was the stress of adults that gave me at the beginning of the vacation so much negative fluids that I spent the entire two-week vacation roaring, falling on the sidewalk, terrorizing my mother for another ride on the carousel and being generally dissatisfied. I was definitely calmer in the train.

In fat years my mother and aunt bought the whole first class compartment just for four passengers. But it wasn't about the elegance of traveling. It was a deliberate procedure to prepare the pallet as soon as possible. The seats in the old ones were unfolded, and the narrow space between them was filled with bags. In terms of size, it even exceeded the foldable pseudo-beds from children's rooms, responsible for all scolioses and lordoses among the ones born at the turn of the 1980s and 1990s. Just a few health-seekers, so that no one would rob us, wrapping the bags around the waist and we could fall into a pleasant sleep. Of course, until the arrival of the torn conductor, turning on the light without any notice.

The fact of frequent travel in the 90s also shaped in me the behavior of typical Karen in the train. Podbaza does not know, but there were once such times without the possibility of booking seats on cheap trains. Therefore, after entering a relatively empty wagon (sometimes through the window), the compartment was chosen and the curtains closed at the speed of light. Day or night, before each station, you fell into a theatrical sleep. Once travelling this way, I managed to get from Krakow to Torun in an empty compartment! In retrospect, I'm a bit ashamed of it, but we are talking about years when traveling by train meant a struggle for survival, and no one had enough imagination even for the thought of traveling in a Pendolino class wagon on Polish tracks.

A posed photo with a dustbin and a lid in a cardboard box. Somehow the tables didn't fold under us.

Dumplings from Wars often saved my life in a long journey. Adrenaline when betting on whether the car will be equipped in working contact was stronger than when playing one-armed bandit. Two modes of operation of the radiators (turned on to max or turned off for good) and heat in the wagon greater than in summer has never been a problem for me. Souvenirs of pinched fingers, when the table under the window folded in the least expected moment after 5 seconds of pain and slander at the entire PKP company, caused a smile on the face and an attempt to remember which time it was. Closed or self-closing windows were often the beginning of the cooperation of passengers, especially the activation of uncles with a mustache, in which engineering awakening arose. And the broken light and the constant humming of a broken fluorescent lamp were the perfect moment to change plans, from reading to checking in for a nap.

I love trains, with all their smells. The most unfortunate one, when in the wagon with compartments you get a place between 11 and 18 or between 101 and 108 and you have to inhale the fumes from a nearby toilet. The odor of upholstery mites, which is intensified in winter, when the dust is also circulating from existing radiators. The smell of metal, rusted car parts when you touch the handle to open a door or window...

Now I live opposite the railroad tracks. Someone would say: a nightmare. And every time when another machine passes in front of my eyes, I want to squeak with joy and I'm getting closer to mastering train models not only in appearance, but also in the name and course they are taking.

Mimo, że astrologicznie moim żywiołem jest powietrze, od kiedy pamiętam jestem związana z wodą. Na nieszczęście mojej mamy, większość wakacji spędzałyśmy nad różnorakimi zbiornikami, od basenu, przez zalewy i jeziora, aż do morza, w których ja spędzałam 95% czasu poświęconego na plażowanie. Z przerwami na frytki, siku i lody. Nie miała więc lekkiego życia i nie mogła poddawać się przyjemności opalania, tak jak jej koleżanki, których dzieci bały się wody, wolały zabawy w piasku, albo rozważnie umiały sobie dawkować przyjemności. Zamki co prawda też były dla mnie spoko, ale tylko takie z fosą, które trzeba było budować blisko brzegu, i przy okazji móc zamoczyć chociaż jedną nogę. Zawsze na ochotniczkę zgłaszałam się też do chodzenia nad brzeg, by przynieść wodę do bezsensownej dziury z błotem, która z perspektywy czasu wydaje się piękną metaforą nadchodzącej dorosłości. Moje wędrówki często przeciągały się do sprawdzenia stanu wody na wysokości pośladków i zupełnie nieplanowanego nura na kilka minut. Zapału jako studniowej mi nie brakowało, gorzej bywało z wykonaniem.

Na początku dawałam się jeszcze omotać i zadowalałam się kąpielą w dmuchanym basenie...

To dlatego moja mama większość czasu spędzała nie na ręczniku, tylko stojąc na granicy mokrego piachu i niczym cerber monitorując, czy jeszcze trzymam się na powierzchni wody. Niejednokrotnie plażowanie kończyło się awanturą, kiedy siłą musiała wyciągać mnie z wody, bo twarz, wskutek wiadomej temperatury Bałtyku, nabierała koloru dojrzałego siniaka, ale ja dalej twardo utrzymywałam, że jest mi ciepło i mogę jeszcze chwilę zostać.

Stawanie na rękach, podwodne fikołki, skakanie na falach pochłaniały mnie na tyle, że w porównaniu do czasu spędzonego w wodzie, pływać nauczyłam się stosunkowo późno. Brak strachu skrócił jednak proces do jednego popołudnia nad tomaszowskim, otwartym basenem. Po kilku próbach unoszenia się na rękach niewiele starszej koleżanki, po prostu odpłynęłam i tak już zostało. Basen i pływanie cudem ocaliły mnie także przed niesklasyfikowaniem z wuefu w burzliwych czasach gimnazjum, kiedy po 2,5 roku zwolnienia lekarskiego dostałam piłkę do koszykówki do niefortunnie zrośniętej ręki i słowo „Powodzenia!” rzucone przez niezbyt zaangażowaną w rozwój sportowych kaleczniaków nauczycielkę. Dodatkowe zajęcia SKS na basenie podciągnęły moją ocenę na czwórę na szynach i pomogły osiągnąć umiejętność przemieszczania się pod wodą.

...szybko jednak uświadomiłam sobie co tracę i wszelkie próby zatrzymania mnie na leżaku, kończyły się przynajmniej strzeleniem focha.

Pokusiłabym się nawet o stwierdzenie, że pływanie to mój ulubiony sport. Jednak z wiekiem zanurzanie się w zimnej wodzie na początku i suszenie włosów na sam koniec coraz bardziej oddalało mnie od całokształtu przyjemności. W tej kategorii muszę więc chyba pozostać przy pasjansie i Mango TV (kliknij i czytaj).

Na tym moje doświadczenie z wodą się nie kończy. Chociaż pływanie opanowałam w okolicach 10. urodzin, swoją pierwszą przygodę z nurkowaniem zaliczyłam jeszcze przed zdaniem ze żłobka do przedszkola (kliknij i czytaj) i nauką poprawnej wymowy stylów pływackich. I nie mówię tu oczywiście o wyrafinowanych kursach z unoszenia się na powierzchni, tak modnych teraz u grupy docelowej bąbelków i ich piastunów.

W połowie plażowego dnia wszystkie moje ubrania były już najczęściej przemoczone, dlatego mama musiała pożyczać dla mnie ciuchy od dzieci znajomych.

Rzecz również wydarzyła się w Tomaszowie Lubelskim, z racji wieku i wzrostu, w tak zwanym brodziku. Z okazji nowego sezonu letniego, zapowiedzi upalnego lata w Programie 1 Polskiego Radia oraz planach wyjazdu do kuzynki, moja mama przygotowała dla mnie specjalny wypadowy zestaw, którego najważniejszym elementem było dmuchany sprzęt w kształcie półksiężyca. Pierwsze próby na basenie zawiodły, rogal był za duży i z niego wypadałam, dlatego tył zawiązała tasiemką. Wyglądało na to, że wszystko działa.

Kolejnego dnia zainstalowała mnie w podrasowanym sprzęcie i sprawdziła czy dobrze się bawię. Zadowolona ze swojego wynalazku, zagadała się z grupą znajomych.

Tomaszowski brodzik - to tu wydarzyły się najważniejsze momenty mojej pływackiej kariery. Moja przyszła nauczyciela siedzi obok mnie.

Gdy wróciła i omiotła wzrokiem na taflę wody, już mnie nie było. Po chwili jej uwagę zwróciły nogi unoszące się na baczność, nad powierzchnią. Jak na dobrą matkę przystało, rozpoznała w nich moje. Z refleksem lepszym niż u ratownika, który niczego nie zauważył, rzuciła się mi, a właściwie moim stopom, na pomoc. Gdy upewniła się, że jeszcze oddycham, z popłochem wyrzuciła z siebie:

- Kasiu, co się stało?!?!

Lekkie niedotlenienie nie zbiło mnie z tropu i na pytanie mamy, z glutem wiszącym z nosa, duszącym kaszlem oraz stoickim spokojem, odpowiedziałam:

- Ubulgowałam się…

Następca rogala do pływania - materac z Myszką Miki

Ja przeżyłam, do wody się nie zraziłam, a zdanie weszło do rodzinnego kanonu złotych cytatów. Rogal do pływania jeszcze tego samego popołudnia wylądował w śmietniku, w kolejnych latach zastąpiony materacem z Myszką Miki czy kółkiem z Diabłem Tasmańskim. Nie wiem tylko jak to się stało, że mama pozwalała mi jeszcze wchodzić do wody.

I got bubbled!

Although my astrological element is air, since I remember, I have been associated with water. Unfortunately for my mother, we spent most of the holidays on various reservoirs, from pools, through the lagoons and lakes, to the sea, in which I spent 95% of the time planned for beach time. With breaks for fries, pee and ice cream. So she did not have an easy life and could not experience the pleasure of sunbathing, just like her friends, whose children were afraid of water, preferred to play in the sand, or thoughtfully could give themselves pleasure. Castles were cool for me, but only those with a moat, that had to be built close to the shore, and at the same time I was able to wet at least one leg. I've always volunteered to carry water to a meaningless mud hole, which in retrospect seems to be a beautiful metaphor for upcoming adulthood. My wandering often dragged me to check the water at the buttocks level and ended up in completely unplanned dive for a few minutes. I didn't lack enthusiasm on doing my job, I was just losing points on performance.

At first I let myself be tricked and made them sat me in the inflatable pool...

That is why my mother spent most of the time not on the towel, but standing at the edge of wet sand and like a cerber, was monitoring whether I was still floating on the surface of the water. Often, the beach time ended with the fight, when she had to pull me out of the water forcibly, because my face, due to the broadly known temperature of the Baltic Sea, turned into the color of a ripe bruise, but I still tried to convince her that I am not cold and insisted to stay in for a bit more.

Standing on arms, underwater flips and jumping on the waves absorbed me so much that compared to the time spent in water, I learned to swim relatively late. However lack of fear shortened the process to one afternoon at the Tomaszów open swimming pool. After a few attempts to float on the arms of just a little older friend, I just drifted away and that's how it stayed. Swimming by a miracle also saved me from not being classified form PE during the turbulent times of secondary school, when after 2.5 years of sick leave I got a basketball to the unfortunately folded hand and the word "Good luck!" thrown by a teacher not too involved in the development of sports losers. Additional PE classes at the pool raised my final grade to weak C and helped me achieve the ability to move underwater.

...but I quickly realized how much I was losing and all attempts to keep me on a sun lounger ended up with aat least a huge offence.

I was even tempted to say that swimming is my favorite sport. However, with age, immersing myself in cold water at the beginning and drying my hair at the very end kept me away from all pleasure. So in this category I must probably stay with solitaire and Mango TV (click and read).

This is not the end of my experience with water. Although I mastered swimming around the 10th birthday, I completed my first diving adventure before passing from nursery to kindergarten (click and read) and learning how to pronounce swimming styles correctly. And of course I'm not talking about the sophisticated courses on floating on the surface, which are now so in fashion among the target group of kiddos and their parents.

In the middle of the beach day, all my clothes were already soaked, so my mother had to borrow clothes from her friends' children.

The thing also happened in Tomaszów Lubelski, due to age and height, in the so-called paddling pool. On the occasion of the new summer season, the announcement of the hot summer in First Programme of Polish Radio and plans to go to her cousin, my mother prepared for me a special set, the most important element of which was inflatable crescent-shaped equipment. The first attempts at the pool were a failure, the croissant was too large and I fell out of it, so I tied the back with a ribbon. Everything seemed to be working.

The next day, she installed me in tuned equipment and checked if I was having fun. Satisfied with her invention, she talked to a group of friends.

Tomaszow’s paddling pool - this is where the most important moments of my swimming career happened. My future teacher sitting next to me.

When she looked back at the surface of the water, I was gone. After a moment, her attention was drawn to the legs rising above. As befits a good mother, she recognized mine in them. With reaction better than at the lifeguard, who didn't notice anything, she threw herself at my feet, actually to my feet. When she was sure I was still breathing, she burst out with panic:

- Kasia, what happened?!?!

Slight hypoxia did not confuse me, and with snot hanging from my nose, a suffocating cough and stoic calmness, I answered my mother:

- I got bubbled...

The successor to the swimming croissant - Mickey Mouse mattress

Nie pamiętam kiedy wzięła nas pod swoje skrzydła, ale mam wrażenie, że nie była z nami od początku.

Wchodziła do klasy stanowczo, jak zwykle ubrana zbyt poważnie do swojego wieku, z ustami zaciśniętymi w podkówkę, przez które ledwo przeciskało się „Dzień dobry”. W momencie kiedy siadała na krześle i otwierała swoją torebkę mamy Muminka, czas w klasie zwalniał. Od tego, co z niej wyciągnie, zależał los nas, nieszczęśników. Będzie to tylko notes, czy też małe, żółte post-ity?

Notes przynosił ulgę, za chwilę po prostu przejdziemy do tematu lekcji. Samoprzylepne karteczki pogrom – zaraz zacznie się odpytywanie.

Nieodłącznym partnerem karteczek był czerwony długopis. Przy jego pomocy dość okrągłym, ale idealnym pismem kaligrafowała 3 pytania, podawane z głowy lub po sprawdzeniu poprzednich tematów w dzienniku. Pani od przyrody zawsze robiła to na głos, dlatego siedzieliśmy przygotowani jak sprinterzy w blokach startowych, z paluchami powpychanymi w kartki podręcznika, na których skończyliśmy naukę. Z pierwszym pytaniem zaczynaliśmy wertować je w popłochu, licząc, że uda się trafić na zdania, które dadzą odpowiedź na choćby dwa, będące równowartością mocnej trói, a może nawet naciąganej czwóry na szynach.

Nie wiem, czy to przedstawienie z pytaniami miało dać nam szansę na uzupełnienie braków, czy raczej spotęgować strach, który i tak w nas wywoływała, ale na pewno należało do spektakularnych momentów raczej nużących lekcji przyrody.

Jak mogłam wyglądać gdy Pani od przyrody wyciągała notes...

Fakt jest jeden, jako rasowego kujona, który prędzej umarłby niż dał sobie szansę na usłyszenie „Bania, siadaj”, na pewno zmobilizowała mnie do częstego przeglądania książki również w domu i zasiała pasję, która wydaje owoce do dziś – geografię. To dzięki niej prawie popłakałam się z wrażenia widząc Bosfor po raz pierwszy. Mimo, że pierwsze skojarzenie wiązało się z dramatycznymi odpytywankami z granic kontynentów, które tłukła nam do głowy bez litości, były to łzy szczęścia, zaskoczenie, że małe zdjęcie z podręcznika zamieniło się w ogromny obraz na żywo, który naprawdę istnieje.

Do tej pory pamiętam pozostałe zdjęcia. Program geografii był ułożony według stref klimatycznych, dlatego z każdą kolejną stroną mogłam przenosić się z sawanny do lasu tropikalnego, oglądać tapiry i pieski preriowe.

Oprócz podręcznika miałam też swój atlas, ale niezbyt lubiłam do niego zaglądać. Jeśli już musiałam, najbardziej kręciły mnie mapy z temperaturami i wysokościami, i znów, choć nie przepadam za zimnem i górami, odcienie granatu symbolizujące temperatury oscylujące wokół -50 i brązy przechodzące w burgund ośmiotysięczników wzbudzały respekt. Może też dlatego, że w naszej rodzinie przymrozki były w zasadzie wyznacznikiem życia, lubiąca dramaty i ekstrema babcia zawsze porównywała klimat Lubelszczyzny z Suwałkami (kliknij i czytaj). Był to wystarczający powód, by wcisnąć na mnie dodatkowy sweter i podwójną czapkę.

Mimo niechęci do zimna, najbardziej fascynowała mnie Syberia, monotonny obraz tajgi i tundry tam, gdzie człowiek już, a może jeszcze, nie dotarł, zdjęcia zimowych dróg na gigantycznych zamarzniętych rzekach i domy wbite na palach, chwiejące się w posadach, gdy nadchodziła odwilż i zmarznięty śnieg przeradzał się w grząskie błoto. Był to mniej więcej okres, kiedy postanowiłam, że w najbliższym możliwym czasie ogolę głowę na łyso i kupię żółte kalosze, w których będę chodzić non stop. Po dotarciu do chłodnych stref klimatycznych wraz z podręcznikiem i Panią od przyrody, na listę dopisałam także wycieczkę na Syberię. Żadnej z tych rzeczy do tej pory nie zrobiłam, a wraz z wiekiem, Syberię w rankingu „do zobaczenia” wyprzedzały inne miejsca. Poza tym do podobnych krajobrazów zniechęcił mnie kilkuletni pobyt w zasypanej przez 6 miesięcy roku tatrzańskiej leśniczówce. Mam wrażenie, że biedna, polska wersja tundry i trudne warunki atmosferyczne zaspokoiły moje potrzeby starcia z zimą na całe życie. Do tej pory mam awersję do funkcjonalnej odzieży, dostaję wysypki, kiedy widzę dzieciaki traktujące North Face jako markę modową, chociaż wiem, że na Syberii można ją zastąpić walonkami i futrem. Tak czy siak, dotknęłam absolutu na swoją miarę.

...a jak, gdy wyciągała post-ity.

Wszystko zmieniło się, gdy w ręce wpadła mi książka „Donikąd”, wspomnienia Pani od przyrody, podręcznika i atlasu, matury z geografii i syberyjskiej pokusy wróciło ze zdwojoną siłą. Ktoś w końcu mógł mi pokazać to, co chciałam zobaczyć w domowych warunkach, bez śniegu za oknem i kurtki z North Face, w piżamce i pod kołdrą.

Ludzie snujący się po ulicach jak duchy, ciągłe wrażenie stąpania po ludzkich kościach, które z każdym krokiem chrzęszczą pod nogami. Japońskie samochody z kierownicą nie po tej stronie, tygodniowe loty helikopterem na 10-minutową wizytę u lekarza, rdzenna ludność, którą wyrwano z korzeniami i zasadzono w sowiecką rzeczywistość, sowicie zakrapianą alkoholem, świat, w którym pieczątka może zmienić bieg twojej podróży, rdza i nicość, byt i zniszczenie. Można by pewnie streścić tę książkę w jednym akapicie. Ale w niej nie chodzi o to, żeby się dowiedzieć, ale o to żeby poczuć. Trupa ZSRR, który tam wciąż się jeszcze rozkłada, zonę bez drutów.

„Donikąd”, to zanurzenie się w obrazek z podręcznika i odpowiedzi na pytania, na które odpowiedzi nie znała nawet Pani od przyrody, to pełny podpis pod zdjęciem z książki: Syberia, miejsce gdzie obrzydzenie miesza się z zachwytem. Chyba czas zrewidować swoją listę miejsc do zobaczenia z podstawówki.

Michał Milczarek udowodnił, że w marzeniu o zobaczeniu niczego nie ma nic złego i że o niczym można pisać. Spodziewajcie się więc kolejnych wpisów.

Cała klasa z Panią od... polskiego.

The nature teacher

I don't remember when she took us under her wing, but I have the impression that she wasn't with us from the beginning. She entered the class firmly, as usual, dressed up too seriously for her age, with her lips tightened in a :horseshoe”, through which "Good morning" was hardly spoken up. The moment she sat on the chair and opened her Moomin mom’s purse, time in the classroom slowed down. The fate of us, the unfortunates, depended on what she will drew from it. Will it be just a notebook or small, yellow post-it cards? The notebook was a relief, in a moment we will just move to the topic of the lesson. Sticky notes meant a war - polling will start soon. A red pen was an inseparable partner of the cards. With its help, in a fairly round, but perfect handwriting, she presented three questions, given off her head or after checking previous topics in the journal. The nature teacher always did it aloud, that's why we sat like sprinters in the starting blocks, with fingers pushed into the pages of the textbooks, where we finished our studies. With the first question, we began to browse them in panic, hoping to find sentences that would answer at least two of them, which were the equivalent of a strong D note, or maybe even weak C.

I don't know if this performance with questions was supposed to give us a chance to fill in the gaps, or rather intensify the fear that she caused in us anyways, but it certainly was one of the spectacular moments of rather tedious nature lessons.

How I looked when nature teacher was drawing a notebook from her purse...

There is one fact, as a thoroughbred nerd who would sooner die than give myself a chance to hear "F, sit down" she certainly mobilized me to frequent reading of the book at home and sowed a passion that gives fruit to this day - geography. It was thanks to her that I almost cried when I saw the Bosphorus for the first time. Although the first association was made with dramatic polls from continental borders, which she pounded to us with no mercy, they were tears of happiness and surprise that a small photo from the textbook turned into a huge live image that really exists. I still remember the other photos. The geography program was arranged according to climate zones, so with each subsequent page I could move from savanna to the tropical forest, watch tapirs and prairie dogs. In addition to the textbook, I also had my own atlas, but I didn't like to look at it. If I had to, I was most interested in the maps with temperatures and altitudes, and again, though I don't like cold and mountains, shades of navy blue symbolizing temperatures oscillating around -50 and browns turning into burgundy eight-thousand-high mountains grew respect. Perhaps also because in our family frosts were basically an indicator of life, grandmother who liked dramas and extremes always compared the climate of the Lublin region with Suwałki (click and read), the coldest place in the country. That was reason enough to put an extra sweater and a double hat on me. Despite the reluctance to cold, I was most fascinated by Siberia, the monotonous image of taiga and tundra where man has already, or perhaps not yet arrived, photos of winter roads on giant frozen rivers and houses stuck on stilts, wobbling in their foundations, when the thaw came and the frozen snow turned into mud. It was more or less the time when I decided that in the nearest possible time I would shave my head bald and buy yellow wellies that I would wear non-stop. After reaching the cool climate zones along with the textbook and the nature teacher, I added a trip to Siberia on my to-do list. I haven't done any of these things so far, and with age, Siberia was dropping in the ranking. In addition, I was discouraged from similar landscapes by staying in Tatra forester's lodge buried in snow for six months a year. I have the impression that the poor Polish version of the tundra and harsh weather conditions met my needs for fights with winter for a lifetime. To date, I have an aversion to functional clothing, I get rashes when I see kids treating North Face as a fashion brand, although I know that in Siberia it can be replaced with valon and fur. Anyways, I touched the absolute by my measure.

  ... and how I looked when she was picking post-it cards... Everything changed when the book "Nowhere" came into my hands, the memory of a nature teacher, a textbook and an atlas, A-levels in geography and Siberian temptation returned with doubled power. Someone could finally show me what I wanted to see at home, without the snow outside the window and North Face jackets, in pajamas and under the covers. People wandering around the streets like ghosts, a constant impression of walking on human bones, which crunch with every step. Japanese steering wheel cars not on this side, weekly helicopter flights for a 10-minute visit to the doctor, indigenous people who were uprooted and planted in Soviet reality, lavishly sprinkled with alcohol, a world where a stamp can change the course of your journey, rust and nothingness, existence and destruction. You could probably summarize this book in one paragraph. But it's not about learning, it's about feeling. The corpse of the USSR, which is still decaying there, a zone without wires.

"Nowhere" means immersing yourself in a picture from a textbook and answering questions that the teacher didn't even know the answer to, is a full signature of a photo from the book: Siberia, a place where disgust mixes with delight. I think it's time to revise my list of places to see from primary school. Michał Milczarek proved that there is nothing wrong with the dream of seeing anything and that nothing can be written about. So expect more posts.

W naszym mieszkaniu było kilka przedmiotów, które nie wpisywały się w eklektyczny styl z czasów PRL i początku lat 90. Duży pokój (kliknij i czytaj) zawsze kanciasty, tylko black and white, z zestawem wypoczynkowym w kolorze zmieszanej plasteliny, pokój babci z meblościanką na wysoki połysk, małymi bezami schowanymi w barku i kryształami za gablotą. Każde z pomieszczeń było jednak wyposażone w przedmioty, które nadawały zwyczajnemu M6 w bloku z lat 70. aurę tajemniczości. Łączyło je to samo hasło, które padało z ust babci za każdym razem, gdy podejmowałam próby bliższego poznania. „Nie dotykaj, to stare, ciężkie i z domu pradziadków”. Należał do nich mosiężny moździerz bez tłuczka i dwa świeczniki w pokoju wujka, stary, niedziałający zegar u mamy, który od czasu do czasu sam się nakręcał i bił o pełnej godzinie w środku nocy stawiając domowników na nogi (mama zawsze mówiła wtedy, że to pradziadek przychodził się przypomnieć). Największy, a zarazem najbardziej spektakularny był jednak święty obraz z Jezusem, oprawiony w ozdobną, pozłacaną ramę i wiszący dumnie nad wersalką w pokoju babci.

W przeciwieństwie do przedmiotów, ja się starzałam, a tym samym coraz bardziej przyzwyczajałam się do ich obecności. Moździerz, świeczniki i zegar przeprowadziły się nawet ze mną i moją mamą do nowego miejsca, żeby później wrócić na stare śmieci.

I na tym historia mogłaby się zakończyć, gdyby ponad miesiąc temu w ręce nie wpadła mi książka „Poniemieckie”.

Otworzyła mi oczy na tematykę zupełnie obcą dla kogoś, komu lokalizacyjnie i kulturowo bliżej do Kresów niż Ziem Odzyskanych. Z każdą kolejną stroną lektury, okazywało się, że może jednak nie do końca?

Karolina Kuszyk poświęca swoją książkę budynkom i rzeczom. W jednym z rozdziałów mówi o obrazach. Niemieckie wiejskie sypialnie dążyły do stylu mieszczańskiej alkowy, chociaż bardzo często służył za nie kąt w kuchni. Miejsca na ozdoby wystarczało więc jedynie na ścianach. Dlatego, najczęściej nad łóżkiem, wieszano święte obrazy, tanie oleodruki, ale w reprezentacyjnych ramach, dające posmak życia, na które właściciele w pełni nie mogli sobie pozwolić. Religijne, by jednocześnie zaspokoić potrzeby estetyczne i duchowe (kliknij i czytaj) nabywców.

Z pomocą przychodzili mniej lub bardziej podupadli artyści jak Giovanni, którego prace już za życia autora były nazywane kiczowatymi. Swoją drogą zabawne, że malarz, który karierę zbudował na religijnych obrazach, był tak naprawdę świetnie zapowiadającym się artystą. Zaprzepaścił karierę jeszcze przed jej rozpoczęciem, udając się ze sfałszowanym banknotem do domu publicznego i powodując gigantyczny w tamtych czasach skandal. Jak widać osoby blisko związane z tematem religii, nie tylko w czasach współczesnych, miały dużą skłonność do błądzenia. Ale dziś nie o tym. Giovanni zawierając umowę z największym producentem oleodruków, KAMAG-iem, właśnie dla niego przygotuje… obraz Jezusa na Górze Oliwnej, który przyniesie mu sławę na miarę celebryty i będzie drukowany jeszcze w latach 50. Giovanni miał podwójną smykałkę do interesów, wykreowany przez niego włoski przydomek tylko podbijał wartość dzieła. Josef August Untersberger nie brzmiałby tak światowo, a wiadomo przecież nie od dziś, że co z zagranicy, to lepsze. Każdy chciał mieć Giovanniego na ścianie, tego przedrukowanego z oryginalnego dzieła, lub choć trochę go przypominającego. Nikt nie zwracał uwagi na szczegóły.

Obrazy Giovanniego i te stylizowane a’la Giovanni bardzo często zostawały w poniemieckich domach. W zależności od gustu nowych właścicieli, wisiały na ścianach przez kolejne lata, natychmiast lądowały na śmietniku lub trafiały w ręce szabrowników. Były kupowane w granicach Ziem Odzyskanych, albo zwożone do centralnej Polski. A może i dalej? Pradziadkowie od strony babci na szaber nie jeździli, byli ponadto. W końcu przed wojną stanowili „elitę” miejscowości. On zarządzał rodzinnym młynem, ona przechadzała się po chełmskim rynku w futrach. Ale możliwe, że od szabrowników kupowali. Może obraz, który do dziś wisi w sypialni babci, również zwieziono jako „poniemieckie barachło”?

Ma wszystkie znamiona poniemieckiej sztuki – jest typowym oleodrukiem, w ciężkiej ramie, która kojarzy się z kościołem. Nie jest jednak oryginalnym Giovannim – Chrystus modli się na nim w Ogrójcu, zamiast siedzieć zamyślonym na Górze Oliwnej. Od oryginału różni go też format – nie był ręcznikowy, dłuższy niż szerszy, idealny nad małżeńskie łóżko, a podłużny, idealny nad rozkładaną wersalkę. Z tyłu widnieje na nim przybita pieczątką cena – 18 zł i kilka bazgrołów ołówkiem, które niczego nie zdradzają. Na pewno jest bardzo stary, co widać po rozsypującej się ramie i wyblakłych kolorach. W internetowych odmętach udało mi się znaleźć dwie podobne kopie znajdujące się w Szczecinku i Zwoleniu, wystawione do licytacji. Sprzedawcy zapewniali w nich, że obrazy są przedwojenne, jeden spędził długie lata w domu dziadków, drugi pewnie przeleżał swoje na strychu. Nie mam więc żadnych pewnych dowodów, które potwierdzałyby poniemieckość. Ja jednak przekonałam już siebie do tej historii i, jeśli pozwolicie, będę się jej trzymać.

Dalsza lektura uświadomiła mi też, że i w moim życiu był subtelny, poniemiecki epizod. Do najpopularniejszych motywów oleodruków należały: ujęcie z życia Jezusa, powiewnie ubrana kobieta z amorkami lub Anioł Stróż pilnujący dzieci. No właśnie!

Na mojej pamiątce z I komunii świętej był obraz Anioła Stróża z dziećmi stojącymi nad przepaścią, miniaturka obrazu absolwenta Królewskiej Akademii Sztuki w Berlinie, Bernharda Plockhorsta. Przed wojną miał on dziesiątki wersji, producenci oleodruków tym sposobem testowali gusta odbiorców. Kapitalizm dopiero kiełkował, ale podstawowa zasada już funkcjonowała, jest popyt, jest podaż. I im bardziej cukierkowe i nierealne malowidła, tym lepiej. Jak widać obraz był popularny nawet w latach 90., kiedy kapitalizm zagościł już na dobre, na świecie, w Polsce, a nawet kościele.

 Christ on the Mount of Olives / Jesus in the Gethsemane

There were several items that did not fit in the eclectic style of the PRL and the early 90s in our flat. Living room (click and read) was always angular, only black and white, with a set of ouch and armchairs of mixed plasticine color, grandma's room with high gloss wall unit, small meringues hidden in the licquor cabinet and crystals behind the display case. Each room, however, was equipped with items that gave the ordinary M5 from the 1970s aura of mystery. They were connected by the same slogan that fell out from my grandmother's mouth every time I tried to get to know them better. "Don't touch, it's old, heavy and from great grandparents' house." These included a brass mortar without pestle and two candlesticks in the uncle's room, an old, broken clock at my mother's, which from time to time wound itself up and beat at full hour in the middle of the night, putting the household members up on their feet (mother always said that it was a great grandfather coming to recall himself). The largest, and at the same time the most spectacular, however, was a gigantic, holy image of Jesus, framed in a decorative, gilded frame and hanging proudly above the couch in Grandma's room. In contrast to objects, I was getting older and thus getting more and more used to their presence. The mortar, candlesticks and clock even moved with me and my mother to a new place, and later returned to the old place of stay. And this could be the end of the story if a month ago that I didn’t buy “Poniemieckie” book. It opened my eyes to topics completely foreign to someone who is locally and culturally closer to Eastern Borderlands than the Recovered Territories. With each subsequent page of reading, it turned out that maybe is not entirely like this?

Karolina Kuszyk devotes her book to buildings and things. In one of the chapters she talks about paintings. Bedrooms in houses in Germany tended to the bourgeois style of the alcove, although very often they were just a corner in the kitchen. Therefore the only free space for decorations were walls. That is why, most often, holy paintings were hung above the bed, mostly they were cheap prints, but in a representative frame, which was giving a taste of life that the owners would never be able to afford. Religious, to simultaneously meet the aesthetic and spiritual needs of buyers (click and read). More or less deteriorated artists like Giovanni, whose works during the author's lifetime were already called a bad taste ones, were perfectly fullfilling the needs. By the way, it's funny that the painter, who built his career on religious paintings, was a really promising artist. He wasted his career before it began, going to the brothel with a counterfeit note and causing a gigantic scandal at the time. As you can see, people closely related to the topic of religion, not only in modern times, were prone to err. But today’s post is not about it. By concluding a contract with the largest producer of oil prints, KAMAG, Giovanni will prepare for him... a picture of Jesus on the Mount of Olives, which will bring him fame as a celebrity and will be still printed in the 1950s. Giovanni had a double flair for business, by creating the Italian nickname he only raised the value of his work. Josef August Untersberger would not sound so global, and it is known for a long time that what from abroad is better. Everyone wanted to have Giovanni on the wall, reprinted from the original work, or at least reminiscent of it. Nobody paid any attention to details. Images of Giovanni and those stylized a'la Giovanni often stayed in former German homes. Depending on the taste of the new owners, they hung on the walls for the next years, immediately landed in the garbage can or fell into the hands of looters. They were bought within the borders of the Recovered Territories or transported to central Poland. And maybe further? Grandparents from grandmother's side did not ride on loot, they were beyond it. After all, they were important people before the war. He managed the family mill, she strolled around the Chełm market in genuine furs. But it's possible that they bought it from looters. Maybe the painting, which hangs to this day in my grandma's bedroom, was also brought as a "post-German trash"? It has all the hallmarks of post-German art - it is a typical oil print, in a heavy frame that is associated with the church style. However, it is not the original Giovanni - Christ prays on him in the Gethsemane instead of sitting thoughtfully on the Mount of Olives. The format is also different from the original - it was not a towel one, longer than wider, perfect for a double bed, but long, perfect for a fold-out sofa. On the back there is a stamped price - 18 zlotys and a few scribbles in pencil, which do not reveal anything. It is certainly very old, which can be seen in the crumbling frame and faded colors. In the Internet depths, I managed to find two similar copies found in Szczecinek and Zwoleń, put up for an auction. The sellers assured that the paintings were printed before the war, one spent long years in the grandparents' house, the other probably stayed on its’ own in the attic. So I don't have any reliable proof that would confirm its German background. However, I have already convinced myself of this story and, if you allow it, I will stick to it.

Książkę Moniki Sznajderman „Fałszerze pieprzu” przeczytałam jednym tchem w 2018 roku. Od razu postanowiłam napisać o historii Łęcznej, którą znam, a raczej której zupełnie nie znam. Nie bez towarzyszącej mi do tej pory, obawy przed jej odbiorem. Odnajduję to jednak jako swoją potrzebę tożsamości i wiary, którą chcę przekazać i Wam. Bo historia Łęcznej nie zaczęła się od kopalni i klubu piłkarskiego.

Potrzeba tożsamości

Niektórzy swojej lokalnej tożsamości potrzebują. Więc dobrze, żeby znali ją taką, jaka jest naprawdę. W Łęcznej nie ma żadnej tablicy upamiętniającej Żydów, oprócz tej na ścianie synagogi, która przypomina, że ponad 1 000 z nich zostało  zamordowanych. Niewidocznej na tyle, że dopóki nie zaczęłam szukać informacji do tego wpisu, nie wiedziałam o jej istnieniu. O samym getcie, co z tego, że przez jakiś czas otwartym, również nie ma mowy. Przez obecność synagogi można tylko domyślać się jego istnienia. Przed urzędem miasta stoi za to pomnik Tadeusza Kościuszki, którego imieniem została nazwana moja szkoła podstawowa. Kościuszko przyjechał tam podobno na jarmark konny. Może po prostu przejeżdżał na własnym koniu. A może, tak naprawdę, nigdy go tam nie było. Wielki, ale jeden człowiek, zasłużył na tytuł bohatera mojego miasteczka. Bo Łęczna w 1918 roku, kiedy Polska powoli rozsmakowywała się w wolności, właśnie takiego bohatera potrzebowała. Dzik z herbu, który uratował całe miasteczko z pożaru, o czym dowiedziałam się dopiero z broszury rozdawanej z okazji okrągłej rocznicy nadania praw miejskich w 1997 roku, nie był jak widać wystarczająco godnym bohaterem. Za to, w latach 70., na jego cześć nazwano łęczyński Pewex. Taplał się w wodzie z fontanny umieszczonej w patio, a teraz stoi, trochę niepodobny do siebie, na terenie dawnego targowiska. Samsonowicz, wielki odkrywca czarnego złota, na swoją kolej musiał poczekać do lat 80., kiedy jego imieniem nazwano pastelozowe osiedle górnicze i Szkołę Podstawową nr 3. Tak samo było z klubem sportowym, największą po kopalni współczesną dumą Łęcznej, który założono dopiero w 1979 roku. Porządne boisko zbudowano zresztą w okolicach żydowskiego cmentarza, wraz z ekskluzywnym w latach 80. i 90. osiedlem domków jednorodzinnych Słoneczko.

Dom handlowy “Dzik”, dawny Pewex. Nazwa została, dzik z patio zniknął.

Załóżmy jednak, że Kościuszko naprawdę dotarł do Łęcznej, by kupić konie. Nie sądzę, żeby targ był prowadzony jedynie przez Polaków. Na pewno nie wszyscy łęcznianie trudnili się handlem, a ten musiał istnieć na wielką skalę, skoro Łęczna do tej pory ma aż trzy jarmarczne rynki. Zwłaszcza, że w latach, w których Kościuszko faktycznie mógł przejeżdżać przez Łęczną, mieszkało w niej około 35% Żydów, a tuż przed wojną aż 54%. Ponad 2 200 Żydów ortodoksyjnych, z myckami i pejsami u mężczyzn i perukami na ogolonych kobiecych głowach, a także chasydów, walczących w powstaniach, którzy sprawiali, że Łęczna mogła cieszyć się prawami miejskimi, że tętniła życiem, o którym wieści niosły się daleko w kraj. Żydów, którzy nie zasłużyli na taką pamięć jak Kościuszko, żyjąc tu przez ponad 400 lat.

Sznajderman spisała historię swojej rodziny od strony ojca. Tej żydowskiej. O polskiej, z historią w AK, nie wspomni za wiele, bo twierdzi, że o tym w kraju mówi się już wystarczająco dużo. A na pewno niewspółmiernie więcej niż o największej mniejszości w kraju, która pewnego razu po prostu zniknęła. I tyle.

Jeden z dinozaurów na Podzamczu. Atrakcja Łęcznej wymieniona nawet na Wikipedii.

Na szczęście niepotrzebne jest wprawne oko obserwatora, by żydowskich śladów w Łęcznej się doszukać, ale musiałam je odkryć i połączyć w głowie dopiero na studiach, kiedy za edukację zaczęłam odpowiadać sama. Bo choć w Łęcznej do szkoły chodziłam przez prawie 7 lat, nie pamiętam, bym na lekcjach kiedykolwiek usłyszała o historii Łęcznej, zarówno tej polskiej, jak i żydowskiej. A to dziwne. Sama Łęczna to nie miejsce, w którym roi się od zabytków i przez 7 lat nie zdążysz wszystkich zobaczyć. Na Wikipedii wymieniono ich dwanaście. Lubelszczyzna to nie region, w którym synagogi możesz spotkać w każdym miasteczku. Ta łęczyńska też zresztą ocalała cudem – zabrakło pieniędzy i motywacji na jej rozbiórkę.

Jak przez mgłę pamiętam jedyną wycieczkę do synagogi, w której urzekł mnie ołtarz, ambona - bima, tak inna od znajdującego się w starym kościele, stojąca na środku jak wielki baldachim. Tylko tyle i aż tyle. Nic dziwnego, skoro nie miałam żadnego punktu odniesienia, po prostu nie rozumiałam, gdzie jestem. W dzisiejszym otoczeniu górniczego osiedla w oddali i popegeerowskich bloków tuż za rogiem wydaje się, że synagoga spadła na ten kraniec starego miasteczka, tuż nad skarpą, z nieba. Tak i my, dzieci z podstawówki, znaleźliśmy się w niej jakby przypadkiem.

Stary kościół, obok którego od wielu lat jedynie przechodzę.

Potrzeba wiary

Nie jestem osobą wierzącą, ale mam dobrą pamięć i za sobą kilka porządnych książek o historii Żydów. To przez nią, ale też z poczucia wstydu po każdej kolejnej lekturze, że dopiero po latach poskładałam sobie w głowie wszystkie łęczyńskie puzzle, moją drogą krzyżową nie jest ta zbudowana między blokami przez proboszcza starej parafii, która najczęściej służy jako trasa spacerowa lub biegowa mieszkańców okolicznych bloków. Moja droga krzyżowa to obowiązkowy spacer po Starej Łęcznej.

Dlaczego tak późno? Bo jeśli mieszkałeś w bloku, to pewnie nie byłeś rodowitym łęcznianinem i nie miałeś do kogo tam chodzić, no chyba że na sporadyczne targowiska, jedyną reminiscencję dawnych, słynnych na cały kraj jarmarków. W swojej książce Monika Sznajderman wspomina pamiętnik dziadka, który pisał o gwarze miasta, zamierającym w piątki. Po wojnie targi żydowskie zostały sprawnie zastąpione przez te poniedziałkowe, tak zwane ruskie targi. Wokół rynku wyrosły blaszane hale, w których były państwowe sklepy, m.in. meblarskie, a w latach 90. ciuchlandy. Ale nie tylko ze Starą Łęczną tak było. Podobnie nie wybierałeś się na prawdziwie, polskie, „dziedzicowe” Podzamcze, no chyba żeby zobaczyć dinozaury, ale na pewno nie do przydworskiego parku.

Łęczyńska synagoga.

Może także dlatego, że z jakiegoś nieopisanego przeczucia, była inna i nie wpisywała się w prawilną kulturę łęczyńskiego blokowiska?

Po przeczytaniu książki Moniki Sznajderman, moja droga nabrała zupełnie innego wymiaru, dlatego pierwszą wizytę w Łęcznej po zakończeniu lektury rozpoczęłam od zmienionej trasy, wspominanej przez nią w książce.

 Dom przy ulicy Kanałowej.

Jak zwykle ominęłam stary kościół, i po przedziwnym skrzyżowaniu, które prowadzi na Podzamcze lub nad jeziora, skręciłam w lewo. Przeszłam obok ciągu kamienic, z których jedna, z apteką, wyróżnia się pięknymi żeliwnymi zdobieniami balkonu na piętrze. Wstępując do środka dowiedziałam się, że klatka schodowa jest jeszcze piękniejsza. Patrzysz na to i widzisz, że miasteczko mogło kiedyś pochwalić się swoją świetnością, bogactwem. Mówią też o tym porządne okiennice w pozostałych domach. Małych i dużych, drewnianych i tynkowanych, często z wysoką podmurówką.

Skręcam w lewo, mijając uroczy drewniany domek, którego okna wychodzą na synagogę. A w zasadzie najpierw na składowisko macew, prawdopodobnie tych ocalałych z Pasternika, cmentarza żydowskiego. Podchodzę do zamkniętej już synagogi, w której do 2014 mieściło się muzeum i małej synagogi, która jest teraz biblioteką. Zazwyczaj zmierzam prosto do rynku z Pałacem Ślubów, Urzędem Miasta, Kościuszko i fontanną, odpicowanych za unijne dopłaty, ale tym razem skręciłam w prawo.

Dom przy ulicy Kanałowej.

Prawie wszystkie domy wzdłuż ulicy Bożniczej, Kanałowej, oraz Rynku II i III ledwo, ale stoją. Przy niektórych dalej można zobaczyć drewniane wychodki, może te same, których używano 80 lat temu? W końcu przy rozbudowie miasta o sprawne wodociągi było ciężko i większość mieszkańców wybierała się po wodę w dół skarpy, nad rzekę Świnkę. Dziś wodociągi już są, a życie toczy się dalej. Tam, gdzie w kałuży miały bawić się żydowskie dzieci, do zabawy przygotowywało się kolejne pokolenie nowych mieszkańców – był to pierwszy tak ciepły piątek kwietnia, kiedyś idealny na żydowski szabas, dziś na polskiego grilla.

Możliwe, że kilkadziesiąt lat temu wprowadzali się do domów, w których czuć było jeszcze zapachy koszernej kuchni. Czy sąsiedzi mogli planować zawłaszczanie żydowskich miejsc i rzeczy, zanim jeszcze ukończono planowanie getta, rozstrzelano ich na skarpie za synagogą, wywieziono do Sobiboru? Nie tylko w Łęcznej, nie tylko na Lubelszczyźnie. Ile było w tym strachu? Ile zadowolenia? Ile obojętności? Przecież mogli spodziewać się, że prawowici właściciele już po to wszystko nie wrócą.

Dom przy ulicy Kanałowej.

Sama uważam, że pewnych zachowań nie powinno oceniać się z perspektywy czasów pokoju, dlatego staram się tego nie robić. Tym bardziej, że moja dalsza rodzina, pochodząca z innej części Lubelszczyzny również przejęła dawny majątek Żydów.

Sznajderman zadaje jednak pytanie: czy obojętność może zabić? Tego nie wiem, ale z każdą stroną książki rosło we mnie poczucie wstydu, które i tak już miałam. Bo będąc obojętnymi, też stajemy się odpowiedzialni za historię. Dla przyzwoitości powinno się więc przynajmniej pamiętać. Monika Sznajderman tłumaczy, że w Łęcznej, ale i w całej Polsce, ścierały się dwie nacje i kultury, które z obu stron nie chciały i nie wiedziały jak do siebie dotrzeć. Co nie znaczy, że ta, której już nie ma, nie powinna być zapamiętana. Że powinno się pozostać na nią równie obojętnym, jak 80 lat temu. Że posiadanie dziadka w AK, nawet jeśli służył na froncie przez kilka tygodni, wymaga stuprocentowej uwagi i bezgranicznego szacunku. Że przejazd Kościuszki przez miasto zasługuje na pomnik. Ale znikanie setek sąsiadów już nie.

Dawny majątek dworski w podłęczyńskich Ciechankach.

I choć do oddalonych o kilka kilometrów od Łęcznej Ciechanek, gdzie druga, polska część rodziny Sznajderman miała swój ziemski majątek, też się wybrałam i z żalem patrzyłam na obraz nędzy zionący z gnijącego budynku oraz jego otoczenia: składu butelek, zdezelowanego rowerka dziecięcego i folii zamiast szyb w oknach, to moje myśli były gdzie indziej. Bo te ruiny mają wielką, informacyjną tablicę przy wjeździe, a żaden z łęczyńskich rynków tablicy, poza tą unijną o dopłatach, nie ma.

Nie obwiniam też swoich nauczycieli, piszę o rzeczywistości sprzed ponad 20 lat, kiedy nie było jeszcze tylu książek mówiących o Żydach w Polsce otwarcie, czy stron internetowych jak Wirtualny Sztetl, z której korzystałam przy pisaniu tej notki. W Łęcznej coś jednak się zmieniło. Kościuszko stoi odrestaurowany przy rozbudowanym Urzędzie Miasta, stary kościół z plebanią lśnią nowym blaskiem, park przy dworze został uporządkowany. A o Żydach jak nic nie było, tak nie ma.

Zachód słońca w drodze powrotnej z Ciechanek.

Everyone has a need for identity and faith

I read Monika Sznajderman's "Pepper Counters" in one breath in 2018. I immediately decided to write about the history of Łęczna, which I know, or rather which I do not know at all. Not without the fear that has accompanied me by now. However, I find this as my need for identity and faith that I want to convey to you. Because the history of Łęczna did not start with a coal mine and a football club.

The need for identity

Some people need their local identity. So it's good that they know it as it really is. There is no plaque commemorating Jews in Łęczna, except the one on the wall of the synagogue, which reminds that over 1 000 of them were murdered. Invisible enough that until I started looking for information for this blog post, I did not know about its existence. There is nothing about the ghetto itself, doesn’t matter that it was open for a while. One can only guess its existence by the presence of a synagogue. But there is a statue of Tadeusz Kościuszko in front of the town hall, whose name was chosen for my primary school. Kościuszko supposedly came there for a horse fair. Maybe he was just passing by on his own horse. Or maybe he was never there. A great but one man deserved the title of the hero of my town. Because for Łęczna in 1918, when Poland slowly started tasting its freedom, he was the kind of hero it needed. The boar from the coat of arms, which saved the entire town from a fire, and about whom I learnt only from the brochure distributed on the occasion of the circular anniversary of granting city rights in 1997, was not a sufficiently worthy hero. But in the 1970s, Łęczna’s Pewex mall was named in his honor. He tapped in the water from a fountain in the patio, and now stands, somewhat looking unlike himself, in the former marketplace. Samsonowicz, a great explorer of black gold, had to wait for his turn until the 1980s, when his name was given to the pastelose blocks complex and Primary School No. 3. It was the same with the sports club, the largest contemporary pride of Łęczna after the coal mine, which was founded only in 1979 . A decent football pitch was built in the vicinity of the Jewish cemetery, together with the exclusive in the 80's and 90's the estate of Słoneczko detached houses.

“Dzik” shopping mall. Former Pewex. The boar from patio dissapeared, the name stayed.

Let's assume, however, that Kościuszko really came to Łęczna to buy horses. I do not think that the market was run only by Poles. Certainly not all of Łęczna dealt in trade, and this one had to exist on a large scale, as Łęczna still has got three markets. Especially that in the years in which Kościuszko could actually pass by Łęczna, about 35% of locals were Jewish, and before the 2nd world war the percentage grew to 54%. Over 2 200 orthodox Jews, with washers and peyos when it comes to men and wigs on shaved female heads, as well as Chassidim, fighting in uprisings, which let Łęczna enjoy city rights and teem with life, the news of which was going far-off in the country. Jews who did not deserve such a memory as Kościuszko, even though they lived here for over 400 years.

Sznajderman wrote down her father's family history. Jewish one. She did not talk a lot about the Polish side of the family, as she claims that enough has already been said in the country. And certainly disproportionately more than about the largest minority in the country, which once just disappeared. And that's it.

One of the dinosaurs in Podzamcze. The attraction is mentioned even on Wikipedia.

Fortunately, you don't need a trained eye of the observer to find Jewish traces in Łęczna, but I had to discover them and connect them in my head when I was already in a college and I became responsible for the education myself. Because, although I went to school in Łęczna for almost 7 years, I do not remember that I have ever taken part in lessons about the history of Łęczna, both Polish and Jewish. This is weird. Łęczna itself is not a place full of monuments that you wouldn’t be able to see for 7 years. Only twelve are listed on Wikipedia. The Lublin region is not a region where you can find synagogues in every town. The one in Łęczna also survived by a miracle - there was not enough money and motivation for its demolition.

As if by mist I remember the only trip to the synagogue in which I was captivated by the altar, pulpit - a bimah, so different from the one in the old church, standing in the middle like a large canopy. Not so much and so much at the same time. No wonder, since I didn't have any reference point, I didn't understand where I was. In today's surroundings of a mining settlement in the distance and post-state farm blocks just around the corner, it seems that the synagogue fell at the end of the old town, just above the escarpment, from the sky. Yes, we, the children from primary school, found ourselves in it as if by chance too.

Old church. For years I only pass it by.

The need for faith

I am not a believer, but I have a good memory and some good books on Jewish history already read. It is because of the memory, but also because of the feeling of shame after each subsequent reading, that it was only after many years that I put all the Łęczna puzzles in my head and my Way of the Cross is not built between blocks by the priest of an old parish, which most often serves as a walking or running route for residents of nearby blocks. My Way of the Cross is a must-walk in Old Łęczna.

Why so late? Because if you lived in a block of flats, you probably were not a native of Łęczna and had no one to go to, except for sporadic markets, the only reminiscence of former fairs famous all over the country. In her book, Monika Sznajderman mentions her grandfather's diary, who wrote about the dialect of the city dying on Fridays. After the war, Jewish markets were efficiently replaced by Monday's so-called Russian markets. Around the markets grew tin halls, in which there were state stores, including furniture, and in the 90s second-hands. But it wasn't just with Old Łęczna. Similarly, you did not go for truly Polish "heirs" Podzamcze, unless to see dinosaurs, but certainly not to the park near the court.

Big synagogue in Łęczna.

Or maybe because, for some indescribable premonition, it was different and did not fit into the rightful culture of the Łęczna housing estate?

After reading Monika Sznajderman's book, my path took on a completely different dimension, which is why I started my first visit to Łęczna after reading the changed route, which she mentioned in the book.

A house in Kanałowa street.

As usual,  I passed by the old church, and after a bizarre crossroad that leads to Podzamcze or the lakes, I turned left. I passed a series of tenement houses, one of which, with a pharmacy, is distinguished by beautiful iron decorations on the upper floor balcony. When I entered it, I learnt that the staircase is even more beautiful. You look at it and see that the town could once boast its splendor, wealth. Decent shutters in other houses also speak about this. Large, wooden or pargeted, often with a high foundation.

I turned left, passing a charming wooden house whose windows overlook the synagogue. Or basically, first the matzevot, probably those who survived from Pasternik, the Jewish cemetery. I approach the closed synagogue, which until 2014 housed a museum and a small synagogue, which is now a library. I usually get straight to the market square with the Wedding Palace, City Hall, Kościuszko and the fountain, pitted for EU subsidies, but this time I turned right.

A house in Kanałowa street.

Almost all the houses along Bożnicza, Kanałowa St. and Rynek II and III are barely, but standing. With some you can still see wooden outhouses, maybe the same ones that were used 80 years ago? In the end, it was difficult to expand the city with efficient waterworks, and most of the residents were going down the embankment to get water from Świnka River. Today, the water supply is already there, and life goes on. Where Jewish children were supposed to play in a puddle, there were another generations of new residents preparing to play - it was the first such warm Friday of April, once perfect for a Jewish Sabbath, today for a Polish barbecue.

It is possible that dozens of years ago they moved into homes where they could still smell the kosher kitchen. Could the neighbors plan the appropriation of Jewish places and things before the ghetto planning was completed, they were shot on the embankment behind the synagogue, taken to Sobibór? Not only in Łęczna, not only in the Lublin region. How much fear was there? How much satisfaction How much indifference? After all, they could have expected that their rightful owners would not return for all this.

A house in Kanałowa street.

I myself think that certain behaviors should not be judged from the perspective of peace times, which is why I try not to do so. Also because I have such examples within my family from Lublin region, which also took over the former Jewish property.

However, Sznajderman asks the question: can indifference kill? I don't know that, but with every page of the book I felt a shame that I already had. Because being indifferent, we also become responsible for history. For the sake of decency, you should at least remember. Monika Sznajderman explains that in Łęczna, but also throughout Poland, two nations and cultures clashed, and both of them did not want and did not know how to reach each other. Which does not mean that the one that is no more present should not be remembered. That one which remainshould remain indifferent to the other one as it was 80 years ago. That having a grandfather in the Polish Army, even if he served on the front for several weeks, requires one hundred percent attention and unlimited respect. That Kosciuszko passing by the town deserves a monument. But the disappearance of hundreds of neighbors is not.

A former manor in Ciechanki.

And although I went to Ciechanki, a village a few kilometers away from Łęczna, where the Polish side of the Sznajderman’s family had their property, and regretfully looked at the image of misery breathing from the rotting building and its surroundings: the composition of bottles, a dilapidated bicycle and foil instead of glass in the windows, my thoughts were elsewhere. Because these ruins have a large, informative plaque at the entrance, and none of the Łęczna plaque markets, apart from the EU ones, with surcharges, has any.

I do not blame my teachers, I write about reality from more than 20 years ago, when there were not so many books talking about Jews in Poland openly, or websites like the Virtual Shtetl, which I used while writing this note. However, something changed in Łęczna. Kościuszko is restored by the extended City Hall, the old church with the presbytery shines with new splendor, the park by the court has been tidied up. And about Jews, as there was nothing, so it is not.

Na początku była wola walki. Nonszalanckie uwolnienie telewizora z szafki zamykanej na wielką kłódkę. Sprawne manewry tak, by nikt nie zobaczył co dzieje się z pilotem w dłoni. Regularne próby uciszania pomruków niezadowolenia, a później własnych myśli, gdy pomruki przekształcały się w coraz głośniejszy jazgot. W końcu spektakularna kapitulacja, którą jedynie honor i stanowisko powstrzymały przed teatralnym trzaśnięciem pilotem o ziemię i ucieczką z pola bitwy.

Tak wyglądało, mniej więcej, każde przedpołudnie w mojej grupie przedszkolnej, gdy nadchodziła godzina telewizyjna. W roli przegranego występowała jedna z pań przedszkolanek. W roli zwycięzców my – waleczne średniaki. A bitwa była o… Yattaman.

Ostatni bal karnawałowy w przedszkolu (kliknij i czytaj). Jak widać nie doczekałam się stroju Yattamana...

Na zakończenie każdego odcinka czarne charaktery Drombo pozostawały w negliżu i uciekały na piechotę, hen  za horyzont, przed wstydem i zwycięskimi Yattaman. W tym czasie ich niszczycielski robot dogorywał gdzieś w oddali. Przedszkolanki zdegustowane głównymi bohaterami czasem podejmowały próby nawrócenia placówki na edukacyjny charakter i zamiast na Polonię 1, pstrykały na Jedynkę, gdzie rozpoczynało się właśnie „Domowe przedszkole”. Gwiazdy tej sztandarowej produkcji (dziś wzbudzaliby raczej niepokój politycznie poprawnych obywateli), to aktorzy śpiewający piosenki i ćwiczący dykcję z wiecznie przestraszonymi dziećmi. No i jeszcze Hałabała, walczący o grand prix w kategorii „creepy” z Kulfonem. Jedynym wytłumaczeniem akceptacji tej makabrycznej kukiełki był wciąż drzemiący w nas szczątkowy gen homo sovieticusa. Zresztą, kolejnych dowodów na obecność genu nie trzeba daleko szukać. W końcu na początku lat 90. najlepszym momentem dnia dla dzieci w wieku od 3 do 5 lat było… oglądanie japońskiej anime. Z włoskim dubbingiem. Z końca lat 70. Tak czy siak, przedszkolanki edukację musiały przesunąć na popołudnie, zostawić rodzicom i Panu Tik Takowi, pierwszemu oficjalnemu hipsterowi w Polsce, który wtedy wyglądał po prostu jak pierwszy lepszy wujek z wąsem. Dla dzieci z mojego otoczenia w latach 90. nie liczył się żaden inny kanał, tylko Polonia 1. W mojej grupie przedszkolnej liczyła się tylko Yattaman. I jeśli przedszkolanki chciały, we względnym spokoju, dotrwać do końca dnia pracy, musiały to uszanować.

Yattaman. Tak naprawdę nikt nie wiedział o co w tej bajce chodziło, ale to nie było ważne. A może najbardziej nęcąca była w niej… powtarzalność? Kiedy biedne dzieci z Domowego Przedszkola musiały męczyć się nad ćwiczeniem rysunku czy lepieniem figurek z plasteliny, my mogliśmy oddawać się zupełnej hipnozie, odłączającej szare komórki. W moim przypadku spotęgowanej głaskaniem po głowie przez przyjaciółkę K. To była wymarzona wersja leżakowania i przedszkolnego podwieczorku. Jestem pewna, że każdy z moich kolegów i koleżanek do tej pory potrafi zanucić jingiel, który pomijając psychodeliczne rytmy na pograniczu disco-polo i monotonny głos lektora, przebijającego się przez tekst piosenki również śpiewanej po włosku, w tamtych czasach interpretowanego przeze mnie jako japoński, tylko podbijał emocje towarzyszące każdej nowej odsłonie. No właśnie, tylko jakie emocje? Wszyscy od początku wiedzieli jak skończy się kolejny odcinek i kto wygra, zdradzała to już piosenka. Jestem pewna, że nikt z nas nie zagłębiał się również w szczegóły odwiecznej walki między Yattaman, a Drombo. O istnieniu tajemniczego kamienia zwanego Dokuro, który dawno temu roztrzaskał się na kawałki rozrzucone po całej Ziemi i ma moc ujawnienia lokalizacji największego złoża złota na świecie, w przedszkolu nie wiedział zapewne nikt. Ale to nie było ważne. Gdybyśmy mieli wtedy czym handlować, prawdopodobnie otworzylibyśmy mini STS obstawiający zakłady i dający w zastaw wszystko, nawet swój ulubiony worek na kapcie, by tylko wygrać zakład o to, na którym robocie do walki ze złem wyjadą dziś Yattaman. No i ten dreszczyk emocji na końcu każdego odcinka, połączony z próbą totalnej samokontroli, by na głos nie wykrzyczeć: GOLASY!!! To mogłoby oznaczać koniec przygody z Yattaman w godzinach pracy przedszkola, dlatego każdy z nas starał się zatrzymać na rubasznym chichocie.

Jak widać w zerówce Yattaman odszedł w zapomnienie. Z kretesem przegrał z... Zorro.

Sama bajka w pewien sposób rozbudzała jednak wyobraźnię. Symulowanie jazdy na Yattakanie, wisząc na prętach zardzewiałego, przedszkolnego płotu, po którym ręce miały wgłębienia od drutów, resztki odłażącej farby i specyficzny zapach rdzy na skórze. Żmudna nauka tańca zwycięstwa z zaangażowaniem nieobecnym nawet podczas rytmiki, do tego stopnia, że podczas prób niejednokrotnie zarobiło się od partnera lub partnerki łokciem. A przede wszystkim przepychanki słowne kto jest bardziej podobny do Yattaman i przed kolejną zabawą karnawałową już na pewno namówi mamę na uszycie ich stroju, by zdeklasować konkurencję. Nie mówiąc już o tym, że patrząc z dzisiejszej perspektywy na głównego bohatera bajki, jestem z stanie wyciągnąć daleko idące wnioski i powiązać jego wygląd z moim idealnym typem mężczyzny. Tylko te dzwony…

Przedszkolna przygoda z Yattaman w zasadzie była moją jedyną wspólną historią z anime. Tak jak w przypadku Mango TV (kliknij i czytaj), pozostałam wierna pierwszej telewizyjnej miłości, dlatego nigdy nie zainteresowałam się królującymi w młodszych klasach Sailor Moon. Krótki epizod z Super Świnką również mnie nie złamał, a kolejne przeprowadzki i zderzenie się z równieśnikami na Podhalu, którzy nigdy wcześniej nie słyszeli o Yattaman, utwierdziły mnie w przekonaniu o słusznym wyborze bycia ich ambasadorką do dziś.

 Yattaman

In the beginning there was a will to fight. Nonchalant release of the TV from the locker with a large padlock. Smooth maneuvers so that nobody can see what is happening with the remote control in the hand. Regular attempts to silence the murmur of discontent, and then own thoughts as the murmur was transforming into an ever louder clamor. In the end, spectacular capitulation, which only honor and position prevented the theatrical pilot slamming into the ground and escaping from the battlefield.

That was, more or less, every morning in my kindergarten group when the TV hour was coming. One of the kindergarten ladies played the loser role. We - the brave kids - were winners. And the battle was about... Yattaman.

Last carnival party in the kindergarten (click and read). As you can see, I didn’t manage to become Yattaman...

At the end of each episode, the villains remained negligee and fled on foot over the horizon from shame and from the victorious Yattaman. At the same time, their destructive robot was dying somewhere in the distance. Preschoolers disgusted with the main characters sometimes made attempts to convert the institution to an educational character and instead of Polonia 1, they picked public TV channel, where the "Home kindergarten" was just beginning. The stars of this flagship production (today they would rather raise the concerns of politically correct citizens) were actors singing songs and practicing diction with eternally frightened children. There was also Hałabała, fighting for the grand prix in the "creepy" category with Kulfon. The only explanation for the acceptance of this macabre puppet was the homo sovieticus gene still dormant in us. Anyway, you don't have to look far for further evidence of the presence of this gene. Finally, at the beginning of the 90s, the best moment of the day for children aged btween 3 to 5 was... watching Japanese anime. With Italian dubbing. From the late 70s. Anyways preschoolers had to leav the education to the afternoon, fror parents and Mr. Tik Tak, the first official hipster in Poland, who at that time looked like every uncle with a mustache. For children from my surroundings in the 90s, no other channel mattered more than Polonia 1. In my preschool group, only Yattaman was important. And if preschoolers wanted to get to the end of the work day in relative peace, they had to respect it.

Yattaman. Nobody really knew what was the story about, but it didn't matter. Or maybe the most alluring was... the repetition? When poor children from the „Home Kindergarten” had to bother with drawing exercises or making plasticine figurines, we could indulge in complete hypnosis, disconnecting gray cells. In my case, intensified by stroking the head by my friend K. It was the dream version of napping and kindergarten afternoon tea. I am sure that each of my colleagues is able to hum a jingle even now, which, apart from the psychedelic rhythms on the border between disco-polo and the monotonous voice of the teacher, breaking through the text of the song also sung in Italian, interpreted by me as Japanese at that time, was only raising the emotions accompanying each new episode. Well, but what emotions? Everyone knew from the beginning how the next episode would end and who would win was already revealed even in the song. I'm sure none of us went into the details of the eternal battle between Yattaman and Drombo. Probably noone in the kindergarten knew in about the existence of a mysterious stone called Dokuro, which long ago shattered into pieces scattered throughout the Earth and has the power to reveal the location of the largest gold deposit in the world. But it didn't matter. If we had something to trade then, we would probably open a mini STS placing bets and pledging everything, even your favorite bag for slippers, just to win on which robot to fight evil will choose Yattaman today. And this thrill at the end of each episode, combined with an attempt at total self-control, not to shout out: naked!!! This could mean the end of the adventure with Yattaman during the kindergarten's working hours, which is why each of us tried to stop on a frivolous giggle.

As you can see, in my last year of kindergarten, Yattaman became forgotten, loosing the fame fight with Zorro.

The fairy tale itself somehow awakened the imagination. Simulated driving on Yattakan, hanging on the bars of a rusty, preschool fence, after which the hands had hollows from wires, remnants of decreasing paint and a specific smell of rust on the skin. The painstaking learning of the dance of victory with commitment not present even during rhythm, to such an extent that during rehearsals often earned an elbow from a partner. And above all verbal scuffles who is more like Yattaman and before the next carnival party will definitely persuade their mother to sew their costume to outclass the competition. Not to mention the fact that looking from today's perspective of the main character of the fairy tale, I am able to draw far-reaching conclusions and associate his appearance with my ideal type of man. Only those flare trousers...

Za każdym razem, kiedy w ciągu dnia czuję się jak zwłoki, myślę, że jest to zemsta mojego ciała za przedszkolne leżakowanie. Zawsze sprytnie omijane, dzięki jedynym w moim życiu znajomościom (babcia była dyrektorką sąsiedniego przedszkola) i faktycznej alergii na pierze. W czasach, kiedy syntetyczna pościel była jeszcze wymysłem Zachodu, a dla bardziej otwartych, nowinką rodem z Mango TV (kliknij i czytaj), i o której w publicznej placówce miasta do 25 tysięcy mieszkańców można było pomarzyć.

Oddając się wspomnieniom, na dźwięk słowa leżakowanie, niczym odruch psa Pawłowa pod czaszką odbija mi się jedno zdanie:

„Rafał nie będzie spał”.

Nadejście Rafała do przedszkola było rytuałem, który niczym głos szefa w windzie sygnalizował rozpoczęcie kolejnego rozdziału codziennej rutyny. Założę się, że jest wspominany przez wszystkie dzieci z mojej grupy, które tak jak ja miały pracujących rodziców i lądowały w przedszkolu o nieludzkiej porze. A tym samym, przed Rafałem.

Mniej więcej w tym wieku poznałam Rafała. Lalka, którą trzymam na zdjęciu, zawsze leżała w pudełku na najwyższej, reprezentacyjnej półce w sali i nie można było się nią bawić, bo została wyznaczona tylko do zdjęć. Prawdopodobnie dlatego zgodziłam się na tę fotografię, choć z persepktywy czasu rude dziecko z czarną kitą w stylu Dżina z Alladyna wzbudza we mnie bardzej niepokój, niż chęć zabawy.

***

Zanim przejdziemy do głównego bohatera, zacznijmy od mamy Rafała, która mogła być prototypem Cruelli DeMon ze „101 Dalmatyńczyków”, gdyby bajka powstała kilka lat wcześniej i została osadzona w stylistyce i rzeczywistości trochę bardziej na wschód od Los Angeles. Białe, sztuczne futro, czarne pierzaste włosy, ostre czerwone usta i paznokcie, których długości nie powstydziłaby się sama Kylie Jenner i które w nieznany dla mnie sposób nigdy nie skrzywdziły Rafała.

A miały okazję! Gdy Rafał w ataku porannej histerii w przedszkolnym korytarzu rzucał się na swoją rodzicielkę, a te próbowały odczepić syna właścicielki od nogi, od ręki, czy zastopować konwulsyjne ruchy na linoleum przed salą.

Czas trwania rytuału był różny, w zależności od tego, w jaki sposób mama Rafała próbowała go zakończyć oraz zewnętrzne bodźce – dezorientację znajdujących się w polu rażenia dzieci, czy stopień natężenia próśb i gróźb Pań przedszkolanek, które ruszały na pomoc kobiecie. Najczęściej jednak działała ostateczność, czyli magiczne zdanie: „Rafał nie będzie spał”.

Nie ukrywam, że nasza relacja zacieśniła się dzięki „legalnemu” zwolnieniu z leżakowania stawiającego szczęściarzy w grupowej hierarchii nieco wyżej, niż inne dzieci. Mówię oczywiście o tych, którzy nie zasypiali w 5 sekund, jak przyjaciółka K., czy odwieczny wróg M., ale tych świadomych naszego przywileju. Sapiąc z wyraźnym fochem, tuż przed obróceniem się na drugi bok i teatralnym przykryciem kocem, zawsze zdołali posłać nam nienawistne spojrzenie.

Cała ekipa w jednym obrazku.

***

Sam Rafał był eleganckim chłopcem. Grzeczna fryzura od linijki, koszulka polo wystająca spod welurowej bluzy. Wszystko to, co koneserka męskiego piękna i trendsetterka w wieku przedszkolnym, urodzona na przełomie lat 80. i 90., mogła sobie wymarzyć.

Nie pamiętam, by kiedykolwiek uczestniczył w naszych dionizyjskich zabawach zakrapianych kisielem i kawą zbożową z kożuchem. Należało do nich, między innymi, okładanie się zabawkami, np. drewnianym klockiem, po którym do tej pory mam pamiątkę na czole. Rafał był ponad to. Kilka ładnych razy zostaliśmy jednak upomnieni za hałaśliwe posiadówki na drewnianej ławce z sali gimnastycznej. I to by było na tyle, bo Rafałowi większość czasu w przedszkolu zajmowało siedzenie na krzesełku z rękami na kolanach i skrupulatne odliczanie czasu do momentu, w którym znów będzie mógł rzucić się mamie w ramiona i z miną zwycięzcy oznajmić, że „nie, nie musiał spać”.

Jak to jednak na Lubelszczyźnie bywa, wraz z wiekiem, elegancki przedszkolny uniform kolegi zamienił się w prawilną, ortalionową zbroję. Fryzura straciła na objętości, nie wykraczając poza 5 milimetrów dookoła głowy, a polówka, zakładana tylko przy największych z okazjach, zabarwiła się na majtkowy róż i usztywniła w okolicy kołnierzyka, który od tej pory stał na sztorc i idealnie okalał pokaźny kark. Wiem to jednak tylko z relacji mojej znajomej z sąsiedniego miasta, bo zanim we wrześniu 96’ na szkołach wywieszono listy pierwszoklasistów, wiadomo już było, że Rafała na niej nie zobaczymy, bo się wyprowadził.

Myślę, że zmiana miejsca zamieszkania Rafała była słuszną taktyczną zagrywką niewątpliwie utalentowanego stratega – jego mamy. Na pewno zdawała sobie sprawę, że po zakończeniu 6-letniej wojny w przedszkolu, jej syn trafiłby do jednej klasy z dawnym kolegą lub koleżanką ze starszaków. A wtedy przedszkolna legenda o Rafale, który nie będzie spał, stałaby się wieczna.

Widzicie to? Późne lata dwutysięczne, piątkowy wieczór, gruba impreza na placu zabaw na osiedlu Samsonowicza. Rafała nie ma, bo ma szlaban za kolejną banię z matmy, omijają go więc wspomnienia dawnych czasów przy jeszcze nielegalnym piwie z nowo otwartej Biedronki, które były, a teraz ich nie ma. W pewnym momencie jeden kolega o dobrym sercu przypomina sobie brakującego ziomka, więc postanawia podejść pod jego balkon, by przez kilka minut zagadać i połączyć się w cierpieniu. W drodze i na skutek upojenia, doznaje jednak olśnienia i cel jego wizyty nieznacznie się zmienia. Stając więc pod balkonem woła:

- Rafaaał, Rafaaał!

- Co drzesz japę Seba?!

- Pytanie mam, Mordo.

- Szybko, bo mi stara szaleje, szlaban mam przecież.

- Dobra ziomek, jedno pytanie mam. A będziesz dzisiaj spał? Huehuehuehue.

Dobrze, że moja koleżanka spotkała się z nim w tej samej lubelskiej szkole. Dzięki temu, przynajmniej w mojej głowie, legenda ta żyje do dziś.

Rafał will not sleep

Every time I feel like a corpse during the day, I think it is my body's revenge for pre-school times. Thanks to my only connections in my life (grandmother was the head of the neighboring kindergarten) and actual feather allergy, I was always cleverly avoiding a nap time. It was the time when synthetic bedding was still a Western invention, and, for more open-minded, a thing taken straight straight from Mango TV, and about which you could have just dreamt of in a public facility of the city up to 25,000 inhabitants. Diving into memories, at the sound of the word nap time, there is one sentence which is reflecting in my head like the Pavlovian response: "Rafał will not sleep." Rafał's arrival in a kindergarten was a ritual that, like the voice of the boss in the elevator, signaled the beginning of the next chapter of the daily routine. I bet he is remembered by all the children in my group who, like me, had working parents and were ending up in kindergarten at an inhuman time. And thus, before Rafał.

I met Rafał around this age. The doll that I carry in the picture always laid in a box on the highest, representative shelf in the classroom and we could not play with it, because it was designated only for photos. This is probably why I agreed to take this picture, although from the time perspective a redhead child with a black kit in the style of Genie from Aladdin arouses anxiety in me rather than the desire to play. Before we get to the main character, let's start with Rafał’s mother, who could have been the prototype of Cruella DeVil from "101 Dalmatians", if the fairy tale had been created a few years earlier and set in the style and reality a bit further east from Los Angeles. White, fake fur, black feathery hair, sharp red lips and nails, whose length would make Kylie Jenner ashamed Kylie Jenner, and which in an unknown way to me, never hurt Rafał.

But they had the opportunity! When Rafał, in an attack of morning hysteria in the kindergarten corridor, run to his parent, they tried to detach the son of the owner from the leg or arm, or stop convulsive movements on the linoleum in front of the classroom.

The duration of the ritual varied, depending on how Rafał's mother tried to end it and external stimulti - disorientation of children in the field of destruction, or the intensity of the requests and threats of the kindergarten ladies who went to help poor woman. However, most often the last option worked, which was the magical sentence: "Rafał will not sleep."

I must admit that our relationship strengthened thanks to the "legal" exemption from naps and was placing slightly higher in the group hierarchy than other children. Of course, I am talking about those who did not fall asleep in 5 seconds, like my friend K. or eternal enemy M., but those aware of our privilege. Puffing with a clear focus on our face, just before turning over and covering with blanket in a dramatic way, they always managed to give us a hateful look.

The team in one pic.

Rafał himself was an elegant boy. Nice hairstyle cut from a line, a polo shirt sticking out from a velour blouse. Everything that a connoisseur of a male beauty and a trendsetter in preschool age, born at the turn of the 1980s and 1990s, could have dreamt of.

I don't remember if Rafał has ever been participating in our Dionysian games sprinkled with jelly and cereal coffee with skin. These included, among other things, fights with toys, e.g. a wooden blocks, after which I still have a souvenir on my forehead. Rafał was over it. A few nice times, however, we were reprimanded for noisy discussionz while sitting on a wooden bench from the gym and waiting for a nap time to be finished. And that would be all, because Rafał spent most of his time in kindergarten sitting on a chair with his hands on his knees and scrupulously counting down time to the point where he would be able to run in his mother’s arms again and say with the winner’s simle that "no, he did not have to sleep ".

However, as it happens in the Lublin voivodeship, with age, the elegant preschool uniform turned into a right orthalionic armour. The hairstyle lost in volume, not exceeding more than 5 millimeters around the head, and the polo, worn only on the largest of occasions, became dyed pink and stiffened around the collar, which from that time stood still and perfectly surrounded the substantial neck. However, I only know this from the stories of my friend from a neighboring city, because before September 96 'lists of schools were pinned in the doors, it was already known that we would not see Rafał on it. He moved out.

I think that the change of Rafał's place of residence was the right tactical move of an undoubtedly talented strategist - his mother. She certainly knew that after the end of the 6-year-long war in kindergarten, her son would go to the class with one of a former friends from kindergarten. And then the preschool legend about Rafał, who will not sleep, would become eternal.

Can you see it? Late ‘00, Friday evening, a hard party at the playground at the Samsonowicz district. Rafał is not there, because he has a ban for another bad grade in math, so he bypasses the memories of the old times with the still illegal beer from the newly opened Biedronka, which were, and now are not there. At one point, a friend with a good heart remembers the missing homie, so he decides to go to his block and talk for a few minutes in front of the balcony to unite in pain. On the way and as a result of intoxication, however, he experiences glare and the purpose of his visit changes slightly. So, standing under the balcony he shouts:

- Rafaał, Rafaaał! - What are you doing Seba ?! - I have a question, Dude. - Quick, because my mother is getting crazy here, you know I have a ban. - No worries man, I have just one question. Will you sleep today? Huehuehuehue.

Wejście do domu, dynamiczny rzut plecakiem w dal, tak by wylądował tuż obok biurka. Skoki wzwyż na tyle wysokie i konwulsyjne, a ruchy na tyle dynamiczne, by pozbyć się kurtki bez całkowitego rozpinania suwaka, bo wydawało się, że tak szybciej. Niedbałe machnięcie do babci (kliknij i czytaj) krzątającej się w kuchni i sprint, z jednym bardzo ostrym zakrętem na progu dużego pokoju. Na finiszu wielki fotel z obiciem w kolorze, który wychodzi po zmieszaniu wszystkich belek nowego, dopiero co otwartego pudełka plasteliny. A na nim on. Pilot z wytartymi już guzikami ON, VOL, CH oraz urwaną klapką prowadzącą niegdyś do wyższego poziomu wtajemniczenia – nawigacji magnetowidu. No i w końcu ten najważniejszy. Wielki Panasonic z pudłem, który ledwo mieścił się na meblach z początku lat 90. – jeszcze nieprzystosowanych do tego, że każdy w domu będzie właścicielem wielkiego okna na świat – nie, nie balkonowego.

Polonia 1. Zawsze na siódemce. I kiedy wszyscy odpalali ten kanał, by obejrzeć kolejny odcinek Dragon Ball – Z (takiego serialu, który na przełomie wieków liczył się bardziej niż klasowe romanse i który zrujnował mi moje 11. urodziny – w kulminacyjnym momencie między tortem, a grą w butelkę, przy akompaniamencie dyskografii mojego wujka – Michaela Jacksona, Madonny i TLC, musieliśmy zawiesić zabawę na godzinę z powodu kolejnego odcinka kreskówki), ja jak zawsze stawałam po drugiej stronie barykady i głosiłam wiarę w mojego już wtedy podświadomie jedynego boga – Mango TV.

Fotel nie spełniał jedynie roli strategicznego miejsca podczas oglądania telewizji, ale był ważnym elementem fotograficznej scenografii. Tutaj z Magdą (w czerwieni) i Zuzią (w futrze).

Kiedy wracam do tego wspomnieniami myślę, że lata zmarnowane na siedzeniu przed starym telewizorem i oglądaniu reklam, które zasługiwały na miano Złotych Malin w swojej kategorii, naprawdę można porównać do praktyk w sekcie. Jestem pewna, że wielu 30-latkom, to właśnie telezakupy Mango spaczyły pogląd na temat walki o szczupłą sylwetkę. I to miliony lat przed erą Ewy Chodakowskiej i Instagrama. W końcu jedyną influencerką fitness była Mariola Bojarska-Ferenc z Kawy czy Herbaty, a na zdjęcia czekało się 2 tygodnie. Po odbiorze w obskurnym punkcie fotograficznym z obłażącym logo Kodaka na drzwiach, otwarciu żółto-czerwonej koperty i przebiciu się przez harmonijki klisz, okazywało się, że każde z 24 ujęć opatrzone jest wyglądającym jak Słońce w zaćmieniu paluchem włożonym w lampę i nie nadaje się nawet do pokazania ciotkom na Wigilii. Tak czy siak, może to właśnie Mango TV możemy obwiniać o chore postanowienia noworoczne i depresję przed każdym wyjazdem wakacyjnym do Mielna, oraz histeryczną radość kiedy okazuje się, że przez 2 tygodnie będzie lało i nikt nie zdemaskuje naszych ubytków bikini body 7. lato z rzędu, więc będziemy mogli się oddać nieskończonemu spożywaniu typowo kaszubskich wiktuałów, takich jak zapiekanka XXL i gofry z frużeliną. To my, którzy twierdziliśmy, że wystarczy kupić cudowny inhalator i po jednym gryzie gigantycznego burgera i sztachnięciu się wyziewem z plastikowego urządzenia, już nigdy nie weźmiemy go do ust.

Fotel przysługiwał też najstarszemu członkowi rodziny podczas wszystkich ważniejszych uroczystości. W tym wypadku był idealny nie tylko do oglądania telewizji, ale także pochłaniania kolejnych porcji wędlin i ćwikły ze szklanej ławy. Na zdjęciu z ukochanym Wujciem (kliknij i czytaj).

Do treści dochodziła oprawa, na przykład głos lektora, który w telezakupach Mango był chyba zatrudniony na wyłączność. Do tej pory nie znam się na narkotykach, w przeszłości myślałam, że mówiąc to ćwiczy na jednej z turbo bieżni tworzonych przez ekspertów Mango TV, które nadają mu rytm i wzmagają uczucie pośpiechu i zasapania. Teraz wyobrażam go sobie jedynie jako koszmarnego szefa, który stoi nad Twoim krzesłem obrotowym i zaciskając zęby sapie do ucha litanię KPI na 2020. Ewentualnie księdza w konfesjonale, który za oszukanie brata w „wojnę” każe Ci odbębnić 30 zdrowasiek. Ale tam akurat dawno nie byłam, więc może coś się zmieniło. Faktem jest, że tylko on z taką pasją w głosie i zdolnością hipnozy przez szybę telewizora (może poza tym gościem od butelki z wodą) był w stanie wymienić wszystkie warunki promocji na jednym tchu. Jeśli:

- zamówimy zjawiskową krajalnicę do warzyw w ciągu kolejnych 3 minut, to zapłacimy jedyne 199,99 złotych, TAK, jedyne 199,99 złotych, a to NIE WSZYSTKO, bo do tego otrzymamy zestaw pudełek do przechowywania 4 kilogramów pokrojonych w różyczki marchewek

- zamówimy zjawiskową krajalnicę do warzyw w ciągu kolejnych 5 minut, to zapłacimy jedyne 299,99 PLUS, TAK, otrzymamy zestaw pudełek do przechowywania pokrojonych w różyczki marchewek, ale O NIE, mniejszy o połowę, gdzie więc schowasz SWOJE MARCHEWKI?!?!

- jeszcze załapiemy się na reklamę zanim typ skończy monolog, możemy łaskawie dokonać zakupu za regularną cenę 399,99, kropka nienawiści.

NIE CZEKAJ!!!

Ta ostatnia opcja zawsze wzbudzała we mnie poczucie winy. Bo jeśli nie zdecydowałeś się na zakup w ciągu 3 minut jesteś loserem, biedakiem, a tak w ogóle to chyba masz problemy z time managementem, skoro nie chcesz pomóc sobie w życiu i tak jak Pani Mandy z Kentucky zyskać nawet 60 minut w roku, obierając marchewki za pomocą maszyny, a nie ręcznie. Bo przecież wiadomo, że marchewka to życie, a 60 minut to jedno dodatkowe pranie z wirowaniem i wywieszeniem, a jeśli nie wiesz, może lepiej wyłącz telewizor i poważnie zastanów się nad sensem swojego istnienia.

Ponieważ połowę czasu między 9. a 13. rokiem życia spędziłam z ręką w gipsie, fotel dawał niesamowitą ulgę, gdy mogłam rozłożyć się ze swoją złamaną kończyną na jego oparciu. Gorzej, jeśli trzeba było zapozować z dodatkowym rekwizytem w zdrowej ręce.

Wśród członków mojej rodziny znalazła się osoba, która nie udźwignęła poczucia winy wywołanego przez pasywnie-agresywny głos lektora i nieznośne podekscytowanie prowadzących. Pewnego dnia w domu pojawiła się gigantyczna paczka. Po przedostaniu się przez kolejne warstwy kartonu oczom zebranych ukazało się arcydzieło myśli technologicznej – zlepek ledwo zlutowanych rurek, pomalowanych emalią gorzej, niż barierki na klatce schodowej w naszym komunistycznym bloku z lat 70., acz w szałowym kolorze, który dziś podbaza określiłaby jako millenial pink. Siodełko zdobiło obicie z materiału typu bardzo ekoskóra budget, na której niejeden podróżnik trójmiejską SKM-ką w latach 90. odparzył sobie tyłek (Mango TV znajduje się w Gdyni, przypadek?). Cała maszyna wyglądała gorzej niż wyposażenie siłowni w piwnicy mojego przyszłego liceum.

Ku powszechnemu niezadowoleniu członek rodziny nie podjął nawet próby poskładania maszyny. Z jedyną relikwią telewizji Mango w naszym domu pożegnaliśmy się bardzo szybko. Nawet nie proście, żebym zapytała, czy dokonano obiecanego zwrotu pieniędzy w ciągu 14 dni. Z drugiej strony może to i dobrze. Znam kilka rodzin, które prawie rozpadły się z powodu szantażowania swoich dzieci zakupionymi do prostowania pleców Pajączkami, czy frustracji związanych z wątpliwą działalnością Kosmodisku.

Polska wersja Mango TV pojawiła się później, kiedy lata przynależności do tej sekty miałam już za sobą, a Klaudiusz z Big Brothera i Ania ze Świętej Wojny na tle amerykańskich prowadzących wypadali blado. No dobrze, niech będzie, Klaudiusz nadrabiał trochę opalenizną.

Ale jak to w sekcie bywa, czasem, po latach, kiedy uwolnisz się od wpływu organizacji, jej macki dosięgają Cię zupełnie znienacka. Jakiś czas temu szukałam pracy w zawodzie copywritera. Odpowiedziałam na jedno z ogłoszeń i zostałam zaproszona na spotkanie rekrutacyjne w Gdyni. Coś zaświtało mi w głowie i sprawdziłam adres. Tak! To była telewizja Mango! Czy nie wystarczającym wyzwaniem byłoby przygotowywanie opisów najbardziej zbędnych produktów, tak by ludzie chcieli to kupować? Całość brzmiała jak propozycja nie do odrzucenia, dlatego szybko przeszłam z Panią do konkretów. Wygląda jednak na to, że wszyscy widzowie wykazują się refleksem szachisty i kupują produkty w promocyjnej cenie w ciągu pierwszych minut programu, tak, że firmie starcza tylko na produkcję kolejnych patentów, ale już nie na wypłaty dla pracowników. Szkoda.

***

MANGO TV

Walk into the house, dynamic throw of the backpack, so it lands right next to the desk, jumps high enough and convulsive movements dynamic enough to get rid of the jacket without completely unzipping it, because it seemed quicker, careless wave to grandma (click and read) bustling in the kitchen and sprint with one very sharp turn on the threshold. And on the finish him. A large armchair in an unspecified color, which comes out after mixing all the beams of a new, just opened plasticine box. And on top of it him. A remote with overused buttons ON, VOL, CH and a broken flap that once led to a higher level of initiation - navigation of the VCR. And finally the most important one. The great Panasonic with a box that barely fit on the furniture produced in early 90s - not yet adapted to the fact that everyone in the household will own a large window to the world - no, not the balcony one.

Polonia 1. Always on seventh channel. And when everyone was choosing this one to watch the next episode of Dragon Ball - Z (a series that at the turn of the century mattered more than class romances and which ruined my eleventh birthday - at the climax of the cake and playing spin a bottle with a soundtrack mix from discography of my uncle - Michael Jackson, Madonna and TLC, we had to suspend the fun for an hour because of the next episode of the cartoon), as I always stood on the other side of the barricade and preached faith in my only subconsciously god - Mango TV.

The armchair was not only a strategic place while watching TV, but was an important element of photographic scenery. Here with Magda (in red) and Zuzia (in a fur).

When I come back those times, the years wasted sitting in front of an old TV and watching commercials that deserved the grand award of Golden Raspberry in their category, can really be compared to practices in the sect. I am sure that many of us, 30-year-olds, are the Mango teleshoppers that have corrupted the view of the fight for a slim figure. And millions of years before the era of Ewa Chodakowska and Instagram, when the only fitness influencer was Mariola Bojarska-Ferenc from „Kawa czy herbata?” morning show, and we had to wait 2 weeks to pick up photos at the disgusting photographic point with the Kodak logo on the door, open yellow-red envelope and break through the harmonica clichés, to learn that each of the 24 shots has a sun-eclipse like sign made of a finger inserted into the lamp and is not even worth showing to aunts on Christmas Eve. Anyways, maybe it is Mango TV that we can blame for sick New Year's resolutions and depression before every holiday trip to the seaside, and hysterical joy when it turns out that it will rain for 2 weeks and nobody will reveal our bikini body defects seventh summer in a row, so we will be able to indulge in endless consumption of typical Kashubian victuals, such as XXL zapiekanka and waffles with frużelina. It is us who claimed that it is enough to buy a wonderful inhaler and after one bite of a giant burger and dabbling with a fume from a plastic device, we will never try it again.

The oldest member of the family was also entitled to the armchair during all major celebrations. In this case, it was ideal not only to watch TV, but also to absorb subsequent portions of cold cuts and beetroot from a glass bench. In the photo with my beloved Uncle (click and read).

The content was accompanied by a binding voiceover, who was probably exclusively employed in Mango TV. I don't know much about drugs until now, in the past I thought that he was working out on one of the turbo treadmills created by Mango TV experts, which gave him a rhythm and increased the feeling of rush and gasping. Now I can only imagine him as a nightmare boss who stands above your swivel chair and clenches 2020 KPI litany through his teeth. Or a priest in the confessional, who tells you to repeat same prayers 30 times for deceiving your brother in the card game. But I haven't been there a long time ago, so maybe something has changed. The fact is, however, only him, with such passion in his voice and the ability of hypnosis through the glass of the TV (maybe besides the guy with the water bottle), was able to list all the terms of the promotion on one breath. If:

- we order a phenomenal vegetable slicer in the next 3 minutes we will pay only 199.99 PLN, YES, only 199.99 PLN, and it’s not all, because we will get an extra set of boxes for storing 4 kilograms of carrot cut into florets

- we order a phenomenal vegetable slicer in the next 5 minutes, we will pay only 299.99 PLUS, YES, we will receive a set of boxes for storing carrots cut into florets, but NO NO, cut by half, so where will you put YOUR CARROT?!?!

- we get some advertising before the guy ends monologue, we can kindly get a regular price of 399 PLN, but don’t ask for more.

DON’T WAIT !!!

The last option always made me feel guilty. Because if you have not decided to buy within 3 minutes, you are a fate, a poor , and you have problems with time management, since you do not want to help yourself in life and, like Mrs. Mandy from Kentucky, gain up to 60 minutes a year by peeling carrots using a machine, not by hand. Because you know that a carrot is life, and 60 minutes is one extra wash with spinning and hanging out, and if you do not know, maybe better turn off the TV and think about the sense of your existence.

Because I spent half the time between 9th and 13th year of my life with my hand in a plaster, the armchair gave me incredible relief when I could spread with my broken limb on its rest. Worse, if you had to pose with the extra prop in a healthy hand.

There was a person among my family members who could not bear the feeling of guilt caused by the passive-aggressive voiceover and the unbearable excitement of Mango TV hots. One day a gigantic package appeared at home. After getting through subsequent layers of cardboard, a masterpiece of technological thought appeared in our eyes - a cluster of barely soldered pipes, painted with enamel worse than the barriers on the staircase in our communist block of the '70s, but in the craze color, which Z-generation would describe today as a millenial pink . The saddle was upholstered with very eco-leather material, on which made majority travelers of the Tricity SKM in the 90s burn their butt (Mango TV is in Gdynia, you think it’s a coincidence?). The whole machine looked worse than the gym equipment in the basement of my high school.

To my displeasure, a family member did not even try to assemble the machine. We said goodbye very quickly to the only Mango television relict in our home. Don't even ask me to ask if the promised refund was made within 14 days. On the other hand, it may be good. I know a few families who almost broke up because of blackmailing their children with Pajączek – a tool to straighten their backs, or the frustration associated with the dubious activities of Kosmodisk.

The Polish version of Mango TV appeared later, when the years of belonging to this sect were already behind me, and Klaudiusz from Big Brother and Ania from Święta Wojna against felt so average in comparison to the American hosts.

1)      Co dziś jedliście na obiad?

Kulinarne zdolności i zamiłowanie do gotowania odziedziczyłam po mamie. Babcia zresztą też do typowych kucharek nie należy, bo dopóki pracowała w przedszkolu, nasze domowe menu było zależne od tego, co do jej menażek zapakowały kucharki z placówki nr 3. Przez lata mieszkania w leśniczówce z mamą jadłam aktualne zapasy (najbliższy spożywczy znajdował 1,5 km od domu, więc o „Mam ochotę na…, więc wyjdę i kupię” nie było mowy), a przede wszystkim jadłam, bo musiałam, osiągając w maturalnej klasie pamiętną wagę niedożywionej „glizdy”. Dopiero po przeprowadzce na studiach zaczęłam jeść to co lubię, a przede wszystkim to co chciałam. Najczęściej była to kanapka z pasztetem, pomidorowa z torebki i pizza w DaGrasso, jeśli w porach obiadowych, to raczej czasu nowojorskiego. I choć od obrony minęło już parę lat, studenckie nawyki żywieniowe pozostały, a moje kuchenne motto brzmi – lepiej nie jeść, niż gotować. Dlatego pytanie babci należy do najbardziej abstrakcyjnych. Tym bardziej, że nawet jeśli powiem prawdę („Nic”), babcia nie wsiądzie w autobus i nie przywiezie mi kotlecików, buraczków i ziemniaczków. Jednak pomimo, że słyszę to pytanie od ponad 15 lat i tak nie mam odwagi cywilnej powiedzieć, że u nas w lodówce ostatni raz coś na obiad gościło 2 tygodnie temu.

 2)      U nas nic nie padało, wszystko poszło na jeziora, a u Was?

Jestem pewna, że babcia Ania minęła się z powołaniem i zdecydowanie mogłaby konkurować ze słynną w poprzednim systemie pogodynką Chmurką, a gdyby urodziła się trochę później ze swoją charakterystyczną urodą mogłaby zrobić konkurencję samej Omenie, figurującej w słowniku babci jako Omaha. Mimo posiadania prawie 60 kanałów telewizyjnych, babcia nieustannie podbija oglądalność TVN Meteo, od czasu do czasu „prztykając” na TVN24, „Jaka to melodia” czy ligowe mecze polskich siatkarzy na Polsat Sport 2. Skąd jednak ten zapał w śledzeniu prognoz pogody? Działka? Ostatnie hektary ziemi babcia sprzedała pod koniec lat 80. Wycieczki? Jeśli już to do „Greli” po bułki i z powrotem. Fakt jest jednak taki, że zainteresowanie nie ogranicza się na najbliższego otoczeniu w promieniu 20 kilometrów i wspomnianych akwenach Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego. Od tego pytania zaczyna każdą rozmowę ze mną (Warszawa), mamą (Zakopane), ciotką Renką (Florencja). Największym wydarzeniem są jednak coroczne przymrozki w Suwałkach, które zawsze obdarzone są lamentami na temat tego, co będzie jak dojdą do nas i troską o wszelką oziminę. Kto wie, może gdzieś w szufladzie trzyma 20-letni dziennik, w którym zbiera dane na temat mrozów zaprzeczające global warming?

 3)      Zamknij te dźwi, bo jest cug.

Wakacje. Rok 1991. Jak zwykle odwiedza nas ciocia Beata. Wychodzi do sklepu, a gdy wraca, zastaje mnie na podwieszanej na framugach huśtawce. W zimowej czapce. Dlaczego? „Bo cug”. Inne dzieci miały Bukę, strachy pod łóżkiem, Cruellę DeMon, dziada, u mnie w domu rolę największego starszaka od zawsze piastował CUG. Z babcinego przeciąg, był powodem „wiania po pleczkach”, które prowadziły do „kaszelku”, a co za tym idzie chorowania i natychmiastowego przygotowywania gorczycy do skarpet (https://lifewithkasia.tumblr.com/post/142690354822/budy%C5%84-albo-pi%C4%99%C4%87-smak%C3%B3w-w-chorobie), syropu z cebuli do picia,  łyżki miodku do cmoktania. Chorób uniknąć się nie dało, jednak moje dobre zdrowie po huśtaniu babcia zawsze przypisywała jako swoją zasługę.

 4)      Po ile u Was truskawki?

Dla jednych wakacje zaczynają się od pierwszego włożenia sandałów, dla innych od urlopu, ja sezon letni otwieram wtedy, gdy babcia zaczyna rozmowę telefoniczną od pytania „Po ile u Was truskawki?”. Tak, od pytania, bo ja sama truskawek nie kupuję. Do 24 roku życia na liście zjadanych przeze mnie owoców widniały jedynie banany, maliny i jabłka, z mandarynek wysysałam wyłącznie sok, skórki wypluwając do chusteczki. Nie mam więc pojęcia, czy 15 złotych za łubiankę to tanio czy drogo. A nawet jeśli będą droższe o złotówkę w Warszawie w porównaniu do Łęcznej to ktoś, kto naprawdę ma na nie ochotę ich nie kupi?

[Jak widać na zdjęciu, jedzenie nigdy nie należało do moich przyjemności...]

5)      Zrobiłaś siku?

Tym pytaniem babcia przekreśliła mój szacunek na dzielni do momentu przeprowadzki do Zakopanego, czyli… zmiany dzielni. Jest rok 2001, na karku mam prawie 12 lat, pierwsze miłości za sobą, jestem dość poważnym człowiekiem i razem ze szkolną koleżanką Anią wychodzę na dodatkowy angielski. Jest zima, dlatego dopiero po 10-minutowej walce z każdą warstwą ubrania opatulone, postanawiamy wyruszyć w drogę na zajęcia. Gdyby nie drzwi zamknięte na dwa zamki, pewnie udałoby mi się wyjść i z domu i z tej sytuacji honorowo. Niestety, ograniczona przez puchówkę, szalik i rękawice, na ostatnim ryglu zostałam prześcignięta przez babcię, która wybiegając z kuchni, jak gdyby nigdy nic otworzyła usta o jeden raz za dużo, pytając: „Zrobiłaś siku?”. Anka, jako córka zapracowanej pielęgniarki i górnika, która od najmłodszych lat spędzała po 12 godzin w przedszkolu, a później w szkole i świetlicy, nie słyszała pewnie tego pytania odkąd zdała ze starszaków do zerówki, nic dziwnego więc, że wybuchła histerycznym śmiechem, którego nie udało mi się opanować do końca lekcji angielskiego. Anka co prawda obiecała, że nikomu nie powie, ale jak myślicie, dotrzymała słowa?

 6)      Jedźcie już, bo się spóźnicie.

Wśród wielu umiejętności posiadanych przez babcię nigdy nie zagościło prowadzenie samochodu. Pomimo tego, zawsze najlepiej wie, jak, którędy i ile się jedzie.

Umiejętności, których mogliby pozazdrościć jej sami piloci rajdowi, sprawiają, że na dworcu jestem zawsze pierwsza, co pozwala mi w zimie przemrozić nos, w lecie zgrzać się od upału, przejrzeć wszystkie gazety w kiosku, nawdychać się aromatów roznoszonych przez dworcowych tubylców i pomachać pasażerom minimum dwóch pociągów, które odjeżdżają z tego samego peronu, z którego 40 minut później wyruszy ten mój.

 7)      Dałam Ci jeszcze dwa pomidorki.

Każdy wyjazd od babci kończy się awanturą. Jeżeli nie spowodowaną zbyt wczesnym wyjazdem na wspomniany wyżej dworzec kolejowy, to poprzedzającą ją, związaną z tak zwaną siatką żywnościową. Lokalny patriotyzm babci nie przejawia się bowiem jedynie w nałogowym od czasów powstania TVP 3 śledzeniem „Panoramy Lubelskiej”, podczas której jestem pewna, że babcia odmówiłaby nawet ewakuacji z trawionego pożarem domu. Lokalny patriotyzm to także wsparcie lokalnych produktów. Trudno więc walczyć z nią argumentem, że Warszawa to nie Mars i u nas także można dostać pomidory (ale nie od Pani Basi, z drugiej alejki po prawej stronie na targu), serek homogenizowany (ale nie z „Krasnegostawu”, kupowany w sklepie po schodkach na rogu) i cebularz (https://lifewithkasia.tumblr.com/post/134207625952/oda-do-cebularza). No dobra, cebularza dostać nie można, ale stolica oferuje wyjątkową feerię zapachów i ten cebulasty także na co dzień nie opuszcza mnie w metrze, tramwaju czy autobusie.

 8)      O której wrócicie?

Babcia jak nikt potrafi pozbawić Cię chęci wyjścia gdziekolwiek. Tym bardziej, że na to pytanie nie ma dobrej odpowiedzi. O 18 – za późno, będę już w kościele. O 19 – nie zdążę przed Faktami przygotować kolacji. O 20 – Faktów nie obejrzycie? O 21 – będę już spała, to Wam nie otworzę. Jeśli już myślicie, że przecież można po prostu nie wracać, nie, nie, to nie jest takie proste. Babcia posiada narzędzie terroru w postaci telefonu, którego używa, by podczas Twojej wizyty u koleżanki zadać Ci masę niecierpiących zwłoki pytań: „Chleb jutro kupić?”, „Zimno na dworze?”, „Widziałaś Halinkę?”, aż w końcu „No to o której wrócicie?”.

 9)      Kupiłaś coś sobie ostatnio? W przeciwieństwie do cioci Hani, mojej babci do ikon mody zaliczyć nie można. Całe życie bez mejkapu, centymetra sześciennego nałożonej na włosy farby, w ubraniach schludnych, lecz bez cienia szaleństwa. Jednak outfity pozostałych członków swojej rodziny babcia śledzi niczym rasowy style hunter. Kiedy więc babcia uzyska już niezbyt satysfakcjonujące ją odpowiedzi na wymienione wyżej pytania, łapie się ostatniego promienia nadziei, pytając o ostatnie zakupy. I nie myśl sobie, że interesuje ją sklep, krój, kolor. Wytyczne są konkretne: żeby nereczki zasłaniało, za cienkie nie było i nie miało zbędnych dziur.

 9 grandma’s quotes that I have known since childhood and that still make me sick

1) What did you have for dinner today?

I inherited my culinary abilities and love of cooking from my mother. Grandma also does not represent typical cooks, because as long as she worked in kindergarten, our home menu was dependent on what the chefs from the branch no.3 packed for her. When we lived in the forester's lodge with my mom, for many years I was just eating anything (the nearest shop was 1,5 km from our house, so there was no way for "I want to ..., so I will go out and buy"). Thanks to all those circumstances I managed to achieve the memorable weight of undernourished "glistening" in the last high school class. But as soon as I moved to Kraków for university, I started to eat what I like and, above all, what I wanted. Most often it was a sandwich with pate and ketchup and a pizza from DaGrasso, if at dinner times, it was rather New York time zone. And although a few years have passed since the thesis defense, student eating habits are still present and my kitchen motto is - better not to eat than to cook. That is why Grandma's question is one of the most abstract ones. More abstract, because even if I tell the truth ("Nothing"), Grandma will not get on the bus and will not bring me schnitzel, beetroots and potatoes. However, despite hearing this question for over 15 years, I do not have the civil courage to say that the last time we had anything for dinner in our fridge was two weeks ago. 2) There was no rain at our place, everything went to the lakes, what about yours?

I am sure that grandma Ania missed her destiny and she could definitely compete with the well-known in the past time, a cheerful weather forecast presenter Cloudie, and if she was born a little later with her exotic beauty, she could compete with Omena, who appears as Omaha in grandma's dictionary. Despite having almost 60 TV channels, my grandma constantly raises TVN Meteo's viewership, from time to time "zapping" on TVN24, "What's that song" on TVP or league matches of Polish volleyball teams on Polsat Sport 2. Where does this interest in weather come from? Is she a gardener? The last hectare of grandma’s land was sold by her at the end of the 1980s. Excursions? If so, only to "Grela" bakery for buns and back. The fact is, however, that interest is not limited to the nearest surroundings within a radius of 20 kilometers and the aforementioned areas of the Łęczyńsko-Włodawskie Lakeland. This question begins each conversation with me (Warsaw), my mother (Zakopane), my aunt Renka (Florence). The biggest event, however, is the annual frosts in Suwałki, about which she is always crying so much, because “what will happen to us and care for all winter plants?”. Who knows, maybe somewhere in the drawer, she keeps a 20-year-old journal in which she collects data on frosts that deny global warming? 3) Close these door because there is “cug”.

Holiday. Year 1991. Auntie Beata visits us as usual. She goes out for little shopping and when she returns, she finds me swinging on a swing hung on the door frames. In a winter hat. Why? "Because cug." Other children had Buka, fears under the bed, Cruella DeMon, an old ugly man, and at my house the role of the greatest bogey was always held by the CUG. Strong blow of cold air from grandma's dictionary, it was the reason for "blowing at the back", which led to "coughing", and thus the disease and immediate preparation of mustard grain to be put socks (https://lifewithkasia.tumblr.com/post/142690354822/budy%C5%84-albo-pi%C4%99%C4%87-smak%C3%B3w-w-chorobie), onion syrup to be drunk, tablespoons of honey to be smacked. Diseases could not be avoided, but my good health grandma always attributed as a result of swinging with a hat.

[Outside or not, hat is a swing must have!]

4) How much for strawberries?

For some, the holidays start with the first sandals, for others from the holidays, I open the summer season when my grandmother begins a phone call from the question "How much do you pay for strawberries?". And I do not buy strawberries myself. Until the age of 24, on the list of fruit I ate, only bananas, raspberries and apples were to be seen, with mandarins I sucked only juice, while spitting covers into a handkerchief. So I do not know if 15 zlotys is cheap or expensive. And even if they are one zloty more expensive for in Warsaw compared to Łęczna, is someone really not gonna buy them because of this? 5) Did you pee?

With this question my grandmother crossed out my respect in the district until I moved to Zakopane, that was… a different district. It is 2001, I am almost 12 years old, I have first loves behind, so I am a quite serious human being, who is about to leave home for the extra English classes together with her classmate Ania. It's winter, so it takes us a 10-minute fight with each layer of clothes that have been wrapped up around us. If the door were not locked by two locks, I would have probably been able to leave the house and avoid this situation, keeping my face. Unfortunately, limited by the down lock, scarf and gloves, on the last bolt, I was overtaken by my grandma, who was running from the kitchen and as always opened her mouth one time too much, asking: "Did you pee?". Anka, as the daughter of an overworked nurse and miner who spent 12 hours in kindergarten and then in school and in the common room, probably had not heard this question since she passed from one institution to another, so even now I am not surprised, that she broke out with hysterical laughter, which I could not stop until the end of the English lesson. Anka promised that she would not tell anyone, but do you really think she kept her word?

 6) Go now, you will be late.

Among huge range of abilities possessed by my grandmother, driving license has never taken her place. However, she always knows best how, which way and how much it takes to drive to any place. Skills, which could be envied by the rally pilots themselves, cause that coming back from the weekend at her place I am always first at the train station, which allows me to exchange my nose with Rudolf deer in winter, almost get a heatstroke in the summer, look through all the newspapers at the stores, inhale all the aromas carried out by railway station locals and wave passengers a minimum of two trains that leave from the same platform that my train will leave in 40 minutes.

7) I gave you two more tomatoes.

Every visit at grandma’s ends up with a fight. If not caused by too early departure to the aforementioned railway station, it is about the preceding situation, connected with the so-called food grid. The local patriotism of my grandma is not only manifested by the addictive following of "Panorama Lubelska" since the foundation of TVP 3, during which I am sure that grandmother would refuse even to evacuate from the fire-smoked house. Local patriotism is also appearing in the support of local products. It is difficult to argue with her that Warsaw is not Mars and you can also get tomatoes (but not from Mrs. Basia, from the second alley on the right at the market), homogenized cheese (but not from "Krasnystaw", bought in the store with stairs) and onion bun (https://lifewithkasia.tumblr.com/post/134207625952/oda-do-cebularza). Well, you actually cannot get an onion bun in Warszawa, but the capital offers many other special fragrances and this onion one also does not leave me in the subway, tram or bus on a daily basis.

8) What time will you be back?

Granny, like no one can deprive you of wanting to go anywhere. The more so because this question does not have a good answer. At 6 p.m. - too late, I will be at the church. At 7 p.m., I will not be able to prepare dinner before Facts. About 8 p.m. - Do not you watch the facts? At 9 p.m. - I will be sleeping, I will not open door to you. If you already think that you simply can not go back, no, no, it's not that easy. Grandma has a tool of terror in the form of a phone, which she uses to give you a lot of urgent questions during your visit: "Shall i buy bread tomorrow?", "Is it cold outside?", "Have you seen Halinka?" And finally "Well then what time will you come back? "

9) Have you bought something for yourself recently?

Wchodzę. Łazienka, pokój, kuchnia, niby nie moja epoka, a w każdym zakątku spotykam sprzęt, który królował w naszym mieszkaniu przy Górniczej. Wśród nich fotel z cienkimi lakierowanymi oparciami i chropowatym obiciem w brązowe kwadraty, taki sam jak w sypialni babci.

Przed wyjściem z muzeum Czar PRL na warszawskiej Pradze postanawiam strzelić sobie na nim fotkę i znaleźć tę sprzed lat. Nie było to trudne, została wklejona do mojego najstarszego albumu. Na pierwszym planie oczywiście ja. Ale to nie brudna od czekolady buzia i strupy na kolanach przykuwają moją uwagę, a wciśnięty między siedzisko i meblościankę druciany koszyk na łazienkowe artefakty.

Zdjęcie musiało zostać zrobione w letnie piątkowe popołudnie. Sprzątanie łazienki należało wtedy do obowiązków mamy (wujek dla przykładu zawsze w soboty odkurzał i podlewał kwiatki). Patrząc na zasłony, przez które przebijało się palące od zachodniej strony słońce, było to pewnie w maju lub czerwcu, kiedy po całym tygodniu użerania się z dziećmi w szkole, zostawał jej jeszcze jeden punkt do odhaczenia dni roboczych, by z czystym sumieniem i łazienką mogła oficjalnie zacząć weekend.

Sprzątanie zawsze rozpoczynało się od tych samych rytuałów, czyli wynoszenia wszystkich łazienkowych ruchomości. Najpierw na korytarzu lądowała wirówka. Mimo że posiadaliśmy już wtedy ogromną pralkę marki Polar, babcia wciąż skrycie tęskniła za dumnie w PRL-u nazywaną półautomatem Franią. Dlatego bez problemu w ciasnej łazience znalazła miejsce na kolejne “koromysło”.

Wirówka zajmowała już w korytarzu wystarczająco dużo miejsca, dlatego uwieczniony na zdjęciu koszyk i przekładane z półki pod lustrem do plastikowych misek kosmetyki lądowały w najbliższym od łazienki pomieszczeniu, czyli pokoju babci.

Na co dzień toaletę oraz jej wyposażenie traktowałam zgodnie z użytkiem (w przeciwieństwie do np. pudełka po klockach: https://lifewithkasia.tumblr.com/post/132027363102/wiaderko-po-klockach), mając może lekką słabość do przydługich kąpieli. Jednak ich dostępność na wyciągnięcie ręki w przytulnym pokoju i możliwość używania na wygodnych fotelu, uruchamiały we mnie ukryte głęboko szatańskie pokłady kreatywnego rozrabiaki.

By uniknąć dodatkowego sprzątania i odwrócić uwagę od łazienkowych sprzętów mama dała mi słodką łapówkę. Jak widać czekoladę wpakowałam do małej buzi na raz, ale nie sądzę, by uchroniło to przede mną sprzęt.

Co robiłam, kiedy koszyk zaparkował już między meblościanką a fotelem?

Włączałam grzebalucha. I tak nagle używana przez babcię wata na metry stawała się świetnymi pieluchami dla tuzinów lalek, którymi zajmowałam się jako opiekunka do dzieci. Pomarańczowa suszarka, perfekcyjnie układała włosy klientek mojego salonu, zawsze o tym samym imieniu Barbie. Najbardziej jednak lubiłam bawić się w dentystkę. Cążki, nożyczki, pilniki służyły za wysokiej jakości sprzęt stomatologiczny.

Ostatecznie wybór zawodu zweryfikowało życie. Na wpół otwarte buzie lalek pachniały tylko chińską gumą i plastikiem. Przebywanie przez 3 lata w klasie z amatorami cebularza (https://lifewithkasia.tumblr.com/post/134207625952/oda-do-cebularza) pokazało, że otwory gębowe ludzi pachną całym złem tego świata.

Kolejne etapy edukacji, bez cebularzy, za to z Panią od przyrody, która bardziej ceniła pierwotniaki niż swoich uczniów, tylko mnie w tym utwierdziły. Szczując nas regularnie kartkówkami na początku lekcji, pytania zapisywała na żółtych Post-itach, które na dobre obrzydziły mi zarówno ten kolor, jak i biologię, dającą na maturze przepustkę na stomatologię.

Dziś znęcam się więc nad ludźmi pisząc swoje przydługie teksty.

Cleaning the bathroom

I’m coming in. Bathroom, room, kitchen, even though is not my epoque, in every corner I meet the equipment that was reigning in our flat. Among them I find an armchair with thin wooden armrests and a rugged upholstery in brown squares, the same as in my grandma’s bedroom.

Before leaving Czar PRL Museum in Warsaw, I decide to take a picture of me sitting in that armchair and find the one, that was taken in my old flat years ago. It wasn’t that difficult, the photo was glued to my oldest album. Of course you can find me in the picture. But actually not my dirty from chocolate face and the scratches on my knees caught my attention. There was a basket for bathroom stuff fitted precisely between the seat and the furniture.

The photo had to be taken in summer, probably on Friday afternoon. Cleaning the bathroom was then the responsibility of my mom (my uncle at the same time was cleaning floors and watering flowers). Looking at the sun burning through the curtains hung on the windows, I assume it was probably May or June when, after a week of struggling with school kids, mom had to do one more thing to finally announce weekend, with a clear mind and… bathroom.

Cleaning always started with the same ritual, that was removing all the bathroom movable stuff. First to go was then the centrifuge that was kicked out to the corridor. Although we already owned a huge Polar washing machine, granny was still secretly missing semi-automatic Frania, the symbol of prosperity during socialism times. That’s why she somehow found a place for another “coroner” in our tiny little bathroom.

The centrifuge was already taking too much space in the corridor, so the basket caught in the picture had to be settled in the nearest grandma’s room, together with all the cosmetics from shelves under the mirror, collected in plastic bowls.

Normally I treated the toilet and its equipment according to a common use (unlike eg. bricks box: https://lifewithkasia.tumblr.com/post/132027363102/wiaderko-po-klockach), perhaps with slight weakness for long baths. However, the availability of all the things in a cozy room and the ability to use them sitting in a comfortable armchair, triggered in me the deeply hidden part of a creative naughty kiddo.

To avoid additional cleaning and distract my attention from the bathroom equipment my mom was giving me a sweet bribe. As you can see, I put chocolate into a small mouth at once, but I don’t think it protected the bathroom equipment from me.

What was I doing when the basket parked between the wall and the armchair?

I turned on the digger mode. Suddenly cotton used by the grandmother to clean her face was becoming great diapers for dozens of dolls, that I was taking care of as a babysitter. The orange hairdryer perfectly matched the hair of the customers of my beauty salon, surprisingly always with the same name Barbie. But most of all, I liked to play as a dentist. Chopsticks, scissors, files were my high quality dental equipment.

Finally life verified the choice of my profession. The half-open dolls’ mouths smelled only like Chinese rubber and plastic. Staying in the classroom for 3 years with the amateurs of our regional symbol „cebularz” (https://lifewithkasia.tumblr.com/post/134207625952/oda-do-cebularza), made me realize that the mouths of people smell like all the sins of this world.

The next stages of education, without onion specimens, but with the Nature subject teacher, who had more feelings to protozoa than their pupils, only made me sure about that. Threatening us with the little tests on a regular basis in the beginning of the lessons, she was writing all the questions on the yellow Post-its, which discouraged me to both color and biology, giving me a dental pass.

W dzieciństwie byłam niekwestionowanym weteranem chorobowym. Różyczkę zaliczyłam zanim stuknęło mi pół roku, a odkąd w wieku niespełna dwóch lat poszłam do przedszkola, szybko zaczęłam łapać ospy, świnki, ale także lżejsze grypy, te normalne i te żołądkowe. Będąc maluchem i starszakiem na pół etatu spędzającym połowę miesiąca w domu, stworzyłam sobie pewien rytuał rekonwalescencji. Barłóg przed telewizorem, w otoczeniu ulubionych zabawek – lekarzy pierwszego kontaktu i specyficzna dieta, bo przecież w chorobie trzeba jeść. Oto moje pięć smaków niemocy:

1) Budyń. Raczej słodkie pocieszenie niż potwierdzona klinicznie ulga w chorobie. Kiedy nasz kraj jeszcze piętnaście lat od wprowadzenia na półki sklepowe Oreo, czy innych Kitkatów – powodów do uśmiechu „zachodnich” dzieci, zasmarkana ja musiałam zadowolić się przyrządzoną polskim sposobem na ciepło (bo przecież za granicą pudding zjada się na sztywno) żółtą mazią. Ale wcale nie grymasiłam. W domu zawsze był budyń Winiary, w brzydkiej, żółto-czerwonej torebce. Babcia o mało nie tłukła szklanki, żeby jak najlepiej rozpuścić puder w szklance mleka - grudkowatego jedzenia brzydzę się do dziś. Potem wrzucała miksturę szybko na gaz, aż do momentu znajomego bulgotania, połączonego z powolnym rozprzestrzenianiem się zapachu wanilii lub czekolady po całym korytarzu. Sowity chlust soku malinowego, kilka łyżek w buzi i gardło od razu jakby mniej bolało…

2) Gorczyca. Koszmar przeziębienia. Przerażona ogromem przyjmowanych przeze mnie antybiotyków babcia często szła po rozum do głowy i… do koleżanek z pracy. Wspólne dyskusje zawsze owocowały kolejnymi domowymi sposobami na walkę z wirusami. Tak w naszym mieszkaniu pojawiła się gorczyca. Małe granulki nie były zjadane, ale wsypywane do skarpet frotte – najgrubszych, zakupionych na ruskim targu. Przetrzymywałam nawet potrzeby toaletowe do rana, byle tylko nie musieć wbijać sobie w podeszwy wszystkiego, co przedtem w skarpecie zmieściła moja babcia. Ranki bywały jednak jeszcze bardziej dramatyczne. Bo skarpety trzeba było zdjąć, a na stopach i pomiędzy palcami wciąż zostawały tuziny małych wrogów. Z zemsty za cierpienia strzepywałam je na dywan, gdy tylko babcia odwróciła wzrok.

3) Syrop z cebuli. W przeciwieństwie do pozostałej zieleniny, z tym warzywem za pan brat byłam od momentu, w którym wyrosły mi pierwsze dwa zęby do jego pogryzienia. Dlatego mimo traumatycznych historii opowiadanych przez wykrzywione z obrzydzenia przyjacielskie buzie, które miały mnie ostrzec przed najgorszym, ja czekałam ze zniecierpliwieniem na ten słodki, miodowy smak.

4) Chrupki kukurydziane. Królik z opakowania Flipsów był nieodłącznym kompanem każdej grypy żołądkowej. Gdy nie mogłam przełknąć nic więcej, wyobrażałam sobie, że są one najsłodszą czekoladą od krowy Milka, albo ruskimi pierogami z najtłustszą śmietaną. W chwilach największej nudy, kiedy kolejny odcinek Yattamana nie dawał już pocieszenia, a baterie w gadającym do mnie misiu się wyczerpały, próbowałam bić tworzone w trawionej gorączką głowie rekordy, na przykład ten na najdłuższy chrupek, wyczyn polegający na sklejaniu czubkiem języka kolejnych cząstek i czekaniu aż te pierwsze się rozpadną, by ze smakiem spałaszować całą konstrukcję.

5) Parowane ziemniaki. Właściwie powinny występować w duecie z chrupkami kukurydzianymi. Ostatni sprawdzian przed oficjalnym ogłoszeniem pokonania grypy żołądkowej. Wykończona kilkoma dniami spędzonymi w łóżku na przemian z toaletą, w końcu podejmowałam wyzwanie. Na hasło "kartofle" babcia pędziła do kuchni i już po kilku minutach w całym domu roznosił się zapach skwarek, na których smażone były pokrojone w misterną kosteczkę ziemniaki. Kiedy po kilku niepewnych kęsach, w końcu z prędkością światła spałaszowałam cały talerz, wiedziałam już, że jestem zwycięzcą, pokonałam żołądkową grypę, jutro idę do szkoły, a w weekend może nawet pojadę do McDonalda...

Niedziela to taki dzień kiedy przygotowujesz rodzinny obiad, właśnie zabrakło ci ziemniaków, a w jedynej w okolicy Żabce jest remanent. Dzień, kiedy po tygodniu pracy, kolejnych dwóch dniach imprez w końcu masz ochotę wyjść na spacer, ale w tym momencie zaczyna padać. Kiedy od ponad roku żyjesz szczęśliwie bez opryszczki na ustach, aż ta pojawia się nagle, gdy do dyżurnej apteki musisz iść za dnia.

To ostatnie to o mnie. Choć twarz mam przez tę opryszczkę brzydką, dzień jak na niedzielę jest ładny. Próbując odsunąć od siebie myśli o świętych rodzinach atakujących mnie w ich drodze do kościoła, a mojej do apteki, przyspieszam.

Wpadam przez próg i czekam. Kolejka ciągnie się niemiłosiernie, bo pewna Wietnamka, która przez 30 lat w Polsce nie zdążyła nauczyć się polskiego, próbuje wytłumaczyć farmaceutce co może pomóc jej córce Nikoli na ból zęba.

Wypadam zza progu z maścią, która nie była tym, czego chciałam. Idę przez skwer. Większość ławek jest pusta, ale starsza kobieta upatrzyła sobie murek Hali Mirowskiej jako najlepsze miejsce na spędzenie popołudnia. Śmieje się ironicznie, jestem pewna, że widzi każde spierzchnięcie na moich ustach.

Poraża mnie słońce. Nie widzę nic. Teraz słyszę tylko iiiii-ooooo, uporczywe skrzypienie, jakby huśtawek z łęczyńskiego placu zabaw, dziś wykopanych, bo przyszła „unia” i stwierdziła, że nasze dzieci są za głupie, by wiedzieć, że upadek na beton grozi urazem i wypełniła plac pianką antypoślizgowo-stłuczeniowo-zarazbędędrzećmordę i drewnianymi zabawkami dla mięczaków z tysiącem i jeden atestów.

Przecieram oczy i widzę. Babcię w spódnicy i botkach kończących się w tym najgorszym miejscu, gdzie starcza łydka przybiera kształt dorodnej cebuli. To ona wiosłuje w parkowej siłowni, to jej sprzęt wydaje te dźwięki. Widzę przykładną rodzinę z bloku - mamę z granatowymi włosami bujającą dziecko w wózku i tatę w kurtce ze ściągaczem, który w rytm skrzypienia wiosłującej babci pociąga łyki wódki zza pazuchy. Jest też chłopak żyjący po drugiej stronie tęczy, wyprowadzający swojego rozdartego żałosnego maltańczyka, od którego gorszy mógłby być tylko york. Oprócz nich są jeszcze wrzeszczące dzieci i mruczący staruszkowie.

Co było pierwsze? Czy ktoś stworzył surrealistyczną scenografię na potrzeby tej sceny, a może to ta scena wydaje się tak abstrakcyjna ze względu na otoczenie. Otoczenie Hali Mirowskiej z początku XX wieku, bloków zza Żelaznej Bramy z lat 70. (420 mieszkań każde), apartamentowca o kreatywnej nazwie Grzybowska Apartments, sprzed paru lat.

Warszawa, nawet tysiące nowych deweloperów nie wykopie spod tego miasta głębokich fundamentów historii bezsensownej jak te budynki i ci ludzie, ze mną włącznie. Słoiki powojenne, które nie bały się mieszkać w ruinach, słoiki inżynierskie, które przyjechały odbudować stolicę i te z mojego pokolenia, żyjące na kredytach do końca świata i jeden dzień dłużej. Jazgot ustaje. Babcia opuszcza sprzęt do wiosłowania. Może odliczyła dokładnie 100 machnięć, a może biegnie na sumę, która zacznie się na dziesięć minut? Rodzina podnosi się z ławki i zmierza w kierunku bloku za Żelazną Bramą. Tęczowy właściciel maltańczyka już któryś raz próbuje wklepać kod do skomplikowanego domofonu od dewelopera.

Ja też już sobie pójdę.

Sunday Sunday is this day, when after ages you finally decide to prepare a family dinner, and then realize, that you are running out of potatoes, but you cannnot do anything, because the only shop around is being renovated. The day when after busy work days, and another two days of hard weekend, you want to go for a walk, but at this moment it is starting to rain. When for more than a year you happily live without any cold sores on your mouth, and then it suddenly appears when you have to go to the pharmacy on duty during the day. The last one is about me. Although my face looks bad because of the herpes, the day itself, as for Sunday, is nice. Trying to push aside thoughts of the holy families attacking me on their way to church, and mine to pharmacy, I am accelerating. I am rushing through the pharmacy door and waiting. The queue stretches mercilessly because of a Vietnamese woman, who for 30 years in Poland has not had time to learn Polish, and with a huge body language effort is trying to explain a pharmacist, what might help her daughter Nikola for a toothache. I am falling out from behind the threshold of ointment, which was not what I wanted. I am walking through the square. Even though most of the benches is empty, the elder woman decided to set her viewpoint at the ledge of Hala Mirowska Bazaar, as it is really the best place to spend an afternoon. She is smiling ironically, I'm sure she can see every crack on my lips.

Sunlight hurts my eyes. I do not see anything. Now I can only hear iiiii-ooooo, persistent creaking like the one of swings from Leczna’s playground, dug out today, because the developed European Union stated that our children are too stupid to know that the fall down on the concrete may cause a risk of injury. Instead it filled the square with anti-skidding-falling-iwillstartscreamingsoon foam and wooden toys with a thousand and one certificates. I rub my eyes and can see again. I see grandma in skirt and boots, that are ending in the worst place where calf takes the shape of onion. She is rowing in a park gym, her equipment (or maybe her bones) makes these sounds. I see an exemplary family from the block - mum with black hair, rocking a baby in a stroller and dad in a jacket with a drawstring, who is pulling sips of vodka from his breast pocket to the beat of creaking rowing granny. There is also a guy with hangover visible on his face, who definitely comes from the other side of the rainbow, walking his ridiculously loud Maltese dog, from which the worst breed could only be york. Moreover, apart from the dog, there are yelling children and murmuring elders.

Mimo zalewających mnie na facebookowej tablicy mądrości, inspirowanych metafizycznymi wymiocinami słynnego na cały świat niszczyciela Puszczy Amazońskiej Paulo Koeljo, wrzucanego regularnie do Social Media przez większość koleżanek - karmiących matek, czasem i mi wpadnie w oko jakaś rzewna sentencja, która spowoduje podanie jej dalej w eter.

Ostatnio do naciśnięcia przycisku „udostępnij” zmusił mnie skromny, turecki mem, który po pięciu minutach awansował nawet na pozycję „zdjęcia w tle”. Było na nim w zasadzie tylko jedno zdanie: „Ludzi lubię tylko niektórych, za to zwierzęta kocham wszystkie!”.

Po kolejnych pięciu minutach, tysiąc dwieście dwudziesty siódmy w swoim życiu raz, a może nawet jeden z wielu w tym tygodniu, zaczęłam zastanawiać się, jak to właściwie z tymi zwierzętami się zaczęło.

Wyjaśnienia jak zwykle postanowiłam poszukać w albumie ze zdjęciami. I szybko je znalazłam.

Bo okazuje się, że od dziecka zwierzęta to dla mnie nie tylko jakieś tam domowe kocie kanapowce (których i tak przewinęło się z tuzin). Nie podklatkowy Bobik (http://lifewithkasia.tumblr.com/post/131413031492/bobik). Chomik, czy patyczak, którymi rodzice chcieli zatkać ujadające o posiadaniu pupila usta kolegów. To także… kurka i fretka.

Pomimo stwierdzonych zanim jeszcze zdążyłam powiedzieć „leszczyna”, wszystkich dostępnych w pakiecie życia alergii, od czasu do czasu moja rodzina podejmowała ryzyko i wywoziła mnie na wieś, na prababciną lub ciotkową „gospodarkie”.

Po krótkim pobycie w gościnie, niczym w skansenie, zaczynało się zwiedzanie. Jak to w każdym muzeum bywa, najlepsze zostawiane jest na koniec. Ciotka najpierw wpuszczała nas do brzydkiej, oszukanej, bo zrobionej z folii, szklarni, gdzie sadziła warzywa, z których oprócz pomidorów, do 13. roku życia, kiedy przegrałam zakład i musiałam spróbować papryki, czy rzodkiewki, w ogóle nie jadłam. Nie była więc to dla mnie ekspozycja interesująca.

Stodoła, pełna uczulającego siana była dla mnie miejscem czerwonego alertu, czy widywaną czasem w instytucjach artystycznych „salą tylko dla dorosłych”. Wizyta tam może nie kończyła się dla mnie zgorszeniem (bo nic więcej, prócz kurzu, w tym sianie nie widziałam), ale pewnym tygodniowym, mieszczuchowym katarem.

Ale to nic, bo wtedy ukazywała się ta „luwrowa” Mona Lisa, „watykańska” Kaplica Sykstyńska – zwierzęta w prawdziwej oborze! Krowa, którą dzisiejsze dzieciaki przyzwyczajone do sterydowych karykatur nazwałyby pewnie niedożywioną. Koń, od którego omal nie dostałam ogonem po nosie, bo mimo wiosny, muchy już wylazły z zakamarków i torturowały jego wielki brązowy zad. Wreszcie świnie, najbrudniejsze i najszczęśliwsze, jak dzieci w deszczowy dzień. Jak ja, stojąca w śmierdzącej oborze, zafascynowana trzodą niczym dzisiejsze bachory butami od Kanye Westa.

Szkoda, że z wiekiem tracimy ten czar, luz i potrafimy popsuć sobie cały dzień, bo musztarda z kanapki wylądowała na naszej nowej bluzce z wyprzedaży w H&M. Zresztą zapewne z tego powodu w moim albumie nie gości żadne zdjęcie z obory. Założę się, że prócz właścicielki przybytku, nikt z dorosłych nie chciał do niej wejść.

Jednak trochę z tego harpagana zostało mi do dziś, o czym przekonałam się kiedy w zeszłe wakacje niespodziewający się przegranej chłopak założył się ze mną o to, że boję się złapać gołębia. A ja popędziłam za nim jak za fretką ze zdjęcia.

Nie wiem jak to się stało, że o ile dżdżownica już wtedy przyprawiała mnie o dreszcze, to taka jedząca dżdżownicę kurka już nie. Do kur mam zresztą dodatkowy sentyment. Zawsze przypominały mi mamy niektórych kolegów z przedszkola, te z szerokimi, otłuszczonymi biodrami, które wydały na świat przynajmniej trójkę dzieci. Znające na pamięć wszystkie promocyjne gazetki z działającego wtedy w naszym miasteczku Leader Price’a (zwanego potocznie, zupełnie słusznie, „lider szajsem”). Mamy tak inne od mojej, wiedzące jak dla swoich kurcząt zdobyć jedzenie, ale niekoniecznie jak pomóc im w nauce do dyktanda z polskiego.

I chyba na tym mój sentyment do ludzi się kończy. Bo z większą chęcią przytulę się do śmierdzącego deszczówką psa, niż człowieka. Bardziej zrozumiem szczekającego na kompana zwierzaka, niż krzyczącego bez powodu delikwenta. Może idiotycznie, ale jestem w stanie wytłumaczyć każdą pamiątkową bliznę po zadrapaniu kota, a widok podnoszonej na kogoś ręki boli jak świeża rana.

W końcu zwierzęta kocham wszystkie, a ludzi tylko niektórych.

Chicken and ferret

Even though everyday a piece of me dies when I see a metaphysical vomit of the world’s famous destroyer of the Amazon forest Paulo Coehlo, flooding me on Facebook, mostly posted by nursing mothers, from time to time I am also caught by a wistful sentence, which I will pass further to the ether.

Last time the thing, that forced me to press the "share" button was a simple Turkish meme that after five minutes got even promoted to the position of a background picture. It was just saying: “I like only some people, but animals? I love them all!”

After another five minutes, one thousand two hundred twenty-seventh time in my life, and perhaps one of the many other this week, I began to wonder how this love for animals has actually started.

For explanations I, as usual, opened my photo album. And I quickly found them.

Because it turns out that for me, baby animals are not only sofa cats (that I met dozens in my life). Not our block’s dog Bobik (http://lifewithkasia.tumblr.com/post/131413031492/bobik). Hamster, or stick with which parents wanted to clog my friends’ mouth barking for owning a pet. I have feelings also for... the chicken and ferret.

Despite the package of all available allergies, identified before I could even say "hazel", from time to time my family was taking a risk and… driving with me to the village, to visit grandma’s or auntie’s farm.

After a short stay as a guest at the table, like in a museum, we finally began a real visit. And as in every museum, the best was left for the end. So my aunt let us first go to the ugly, spoofed, because made of foil, greenhouse, where she planted vegetables, which, except tomatoes, I haven’t even touched till the age of 13, when I lost a bet and had to try peppers, and radishes. Because of that it was not an interesting exposition for me.

Barn, full of hay, was the place with the red alert for me, or sometimes seen in artistic institutions “exposition room for adults only”. The visit would not end with shock, but… running for the next few weeks, red nose.

But this is nothing, because this Mona Lisa from Louvre, the Vatican's Sistine Chapel was coming: I mean real animals in a real barn! Cow that today’s kids, accustomed to steroid cartoons, would probably call malnourished. Horse, which almost hit my nose with its tail, because despite the early spring time, flies already got out of the nooks and tortured its big brown rump. Finally, pigs, dirtiest and happiest as children in a rainy day! I was standing in a stinking barn, fascinated like today's kids when they see shoes from Kanye West.

It is so sad that with age we lose this distance, and can ruin our whole day, because mustard sandwich landed on our new blouse from sales at H & M. That’s also a possible reason why I don’t have any picture from barn – none of my family members, except the owner of a farm, was able to enter barn with me to take one.

However, some of the wild child attitude stayed with me until now, what I found out last summer when, unsuspecting the end like this boyfriend lost a bet with me, saying that I am too afraid to catch a pigeon. And I? Just ran like after the ferret 25 years before.

I do not know how it happened that while worms were already making me have goosebumps, I didn’t have a bad feeling about worms-eating chicken. I actually had an additional sentiment to them. They always reminded me of mothers of some friends from kindergarten, those with wide hips, which gave birth to at least three children. Who knew by heart all the promotional newsletters from the running in this time in our town Leader Price's (popularly called, quite right, "the leader crap"). They were so different from mine, knowing how to get their chickens food, but not necessarily how to help them in studying for the dictation of Polish.

And I think this is the place, where my feeling for people unless ends. Because I have greater desire to hug the stinking from rainwater dog than a human. I understand more barking on its companion pet than screaming for no reason culprit. Perhaps stupidly, but I am able to explain each commemorative scar scratched by the cat, and the view of hand thrown up on someone hurts as much as a fresh wound.

Otwiera galerię łęczyńskich osobowości. Kilka dni temu, podczas odwiedzin u babci, moja mama spotkała ją w małej osiedlowej kolekturze, bo, jak się okazuje, mimo 20 lat przegranych w Dużego Lotka, wciąż się nie poddaje.

Sąsiadka z pierwszej klatki. Wtedy wydawała mi się szczupła, dość wysoka, w nieodłącznym bordo na głowie i paznokciach, zawsze po „łęczyńsku”, ale elegancka. Najatrakcyjniejsza szkolna woźna na Lubelszczyźnie, to pewne!

Wpadała do nas zawsze wczesnym popołudniem, kiedy wszystkie sale były już wypucowane, a moi pracujący głównie w oświacie domownicy po pracy. Rozbrzmiewający dzwonek do drzwi mógł o tej porze oznaczać jedynie Panią Kochaną albo… zawsze dysponujących czasem świadków Jehowy. Zresztą miała z nimi jeszcze jedną wspólną cechę. Tak jak ze świadkami Jehowy, od początku wiadomo było po co przychodzi. Jednak oczywisty fakt kolejnej pożyczki musiał być okraszony soczystym prologiem o zbliżającej się wizycie u dentysty, czy urodzinach wnuka.

Uwielbiałam wsłuchiwać się w ten wartki potok słów, który zdawał się trwać wiecznie i zawsze rozbijał się o szafy w przedpokoju współgrając z rytmicznym kiwaniem głowy stojącej w progu wejściowych drzwi mamy. Dlaczego w progu? Bo choć te dwie kobiety łączyły więzy wstydliwej w Polsce, zdawałoby się, tematyki finansowej, to kredytobiorczyni zachowywała ten delikatny dystans, jakby kawa na wysiedzianej kanapie wraz ze stówą do oddania za dwa tygodnie przekraczała już możliwości oferowanych przez mamę usług.

Czasem miałam okazję sama odbierać dług w imieniu mamy, zawsze w dokładnie zapowiedzianym podczas pożyczki terminie! Dorotka, jak ją pani Kochana nazywała, nie chcąc tracić kolejnej godziny tuż po przyjściu z pracy na słuchanie podziękowań i relacji o powodzeniu misji, udawała w swoim pokoju, że jej nie ma, a ja licząc na zwierzenia i przygotowana na przytakiwanie, ku mojemu niezadowoleniu dostawałam kasę w garść i byłam spławiana.

Pani Kochana miała to, czego mojej rodzinie brakuje do tej pory. Odwagę w zabieganiu o pomoc i stuprocentowego optymizm, nawet gdy w portfelu najbardziej wypchane było miejsce na zdjęcia najbliższych.

Ostatni raz widziałam ją kiedy razem z mamą pakowałyśmy ostatnie pudła do, o ironio, dostawczego lublina, podczas przeprowadzki w Tatry. Szła wtedy w odwiedziny do koleżanki ze „starego bloku”. Bo w pewnym momencie Pani Kochana zmieniła adres. W życiu Pani Kochanej pojawił się mężczyzna. A wraz z mężczyzną skończyły się pożyczki.

Miss Dear

Opens the gallery of Leczna’s personalities. A few days ago, while visiting grandmother, my mom met her in a small lottery office, because, as it turned out, despite the 20 years of losing in Lotto, she still does not give up.

A neighbor from the first block staircase. Then she seemed to be slim, quite tall, having a burgundy on her head and nails, always elegant, even though according to Łęczna canons. The most attractive school caretaker in the Lublin region, that's for sure!

She stepped by always in the early afternoon, when all classrooms were already squeaky clean, and my working mainly in education field household members were right after work. Resounding doorbell could at that time only mean Miss Dear or ... always having time Jehovah's Witnesses. Besides, she had one thing in common with them. As with Jehovah's Witnesses, from the beginning it was known what she is coming for. But the obvious fact of another loan had to be begun with juicy prelude about the upcoming visit at the dentist, or grandson’s birthday.

I loved to listen to the rapid flow of words that seemed to go on forever and ever, the words that shattered by the hall closets with rhythmic nodding of the mom’s head, standing at the threshold of the front door. Why the threshold? Because even though the two women were bound together with shameful financial ties in Poland, Miss Dear always kept this delicate distance, like a little cup of coffee on the old couch with hundred zlotys that would be given back in two weeks was already exceeding the possibilities offered by service of my mother.

Sometimes I had the opportunity to receive debt on behalf of my mother, always paid back in exactly announced day! Dorotka, as Miss Dear called my mom, sometimes didn’t want to waste another hour just after returning from work to listen to thank and reports of the success of the mission, so she was pretending in her room, that she’s not there. And when I was ready to acquiescence, to my displeasure I was receiving money immediately and was floated.

Miss Dear had those things, which are missing in my family. Courage in asking for help and one hundred percent optimistic approach, even though for the majority of the month her wallet was the thickest in the place prepared for family photos.