Bestemmingen

De waarheyd achterhaaltse wel.

Nu lestmaal 's morghens vroegh voer ick te waghen af

Van Delft na Rotterdam, 't was vuyl, end' mistigh weder,

't Was duyster op het veld, maar korts soo viel sy neder,

Mids dat de klare Son haar goude stralen gaf,

End' schiftede de mist, hoe vuyl s' oock was, end' straf,

Verdreefse voor hem heen gelijck de Wind een veder:

Alsoo rijst onder ons de lueghen veel gereder

Dan mist, of eenigh damp; end' brenght een droeve nacht

Van haat, end' viandschap, maack menighs eer verdacht,

Maar als de held're Son der waarheyd op koomt rijsen,

Verdwijnt de lueghen strax, end'kan niet langher staan,

End' moet als roock, end' damp, end' mistigh weêr vergaan:

Haar stijl is geen ongekruide, doorgegaarde bloemkool die zich zonder kauwen door de slokdarm laat glijden. Zeker zij die niet gewoon zijn moeilijker werk te lezen dan de top 10 romans van de afgelopen decennia, verkeren bij dit boek in verstikkingsgevaar. Dat de hoede der lezers over haar stijl zo onbeschaamd afkeurend blaat, is wellicht geen verrassing; desalniettemin is het in omvang en eensgezindheid schrikbarend. Noch de onervaren lezer die graag de eigen taalkennis vergroot, noch de ervaren die zelfverzekerd in de kennis geniet, zal zich in die klagende, afkeurende kudde critici vinden want oprechte verwondering gaat niet samen met de conservatieve afkeer van het nieuwe of vreemde.

Men vraagt zich misschien af wat hen zo cynisch gemaakt heeft, die in grote getale tegen de onvervaarde inspanningen van een beginnend schrijver ten strijde getrokken zijn. Dient de kunstenaar – de schrijver – tot de laagste gemene deler af te zakken, om haar zaken uit te leggen als een kleuterjuf aan een stel onaandachtige kinderen? Mag geen enkele moeite aan de lezer ten deel vallen? Wordt de kunstenaar voor elk individuele keuze – die zij omwille van haar werk maakt – voor de inquisitie der lezers op het matje geroepen alsof zij hún doel zou dienen en niet haar eigen?

Alle grote schrijvers zijn begonnen door steeds trachtend vanuit de gegeven taal – in literatuur, kranten, thuis en op straat – hun eigen stijl op te bouwen en als individuele vaardigheid te vervolmaken. Dat geschiedt niet over één boek maar is langetermijnvisie. Het vereist bovenal een zoektocht naar het beste en doorzettingsvermogen op dat pad, ongeacht de straffe tegenwind van conformisten die schijnbaar vastbesloten zijn het individu omver te blazen.

Hoe zij in haar stijl haar eigen weg inslaat, sluit naadloos aan bij het thema van het boek: een jonge vrouw die tracht zich te ontworstelen uit de greep van haar uiterst strenge, cultuur-religieuze omgeving. Niet vanaf het begin vastbesloten maar just door een reeks zelfbespiegelende inwendige monologen op haar omgeving, komt ze tot het onvermijdelijke inzicht dat ze moet kiezen tussen de vrijheid en haar familie. In tegenstelling tot wat sommige critici menen, zijn de filosofische bespiegelingen onontbeerlijk onderdeel van het verhaal zonder welke de schrijver op twee vlakken – persoonlijk en maatschappelijk – tekort zou doen.

De hoofdpersoon houdt een dergelijke rebellie niet zomaar in stand. Het onderdrukkend regime van familie en kennissen zuigt alle energie uit het opstandig individu. Het vuur dat het verzet aandrijft moet voortdurend gevoed worden. Personages en gebeurtenissen waar de hoofdpersoon in boeken over leest, worden de brandstof voor de vlam die licht schijnt op de tegenstellingen uit haar omgeving. Aangezien lezen zowat het enige intellectuele is wat ze mag, slaat die vlam gauw om in een laaiend vuur.

De filosofische roman is het moeilijkste genre om tot een samenhangend geheel te vervolmaken. Te veel filosofie breekt de hoofdlijn van het verhaal en het wordt moraliserend met slechts de verhaallijn als zoethoudertje; te weinig filosofie verhindert een volledige uitdrukking van het denkbeeld en het wordt een keukenmeidenroman met interesantdoenerij. De bereikte balans slaagt erin de maatschappelijke betekenis van concrete, verhalende voorbeelden overeind te houden door het boek heen. 

Dat Echternach als de oudste, steeds bewoonde, stad van het Groothertogdom uitgedragen wordt, zal zeker bijdragen aan de gezellige bedrijvigheid waarmee de toerist zich daar op de terrasjes aan het oude marktplein verwelkomd voelt. Hem zal het niet deren hoe scherp zijn vrijheid om op vakantie een welverdiend drankje te nuttigen afsteekt tegen de quasi historische symboliek van de absolute religieuze heerschappij die hoog boven zijn terrasje uittorent.

Van Reimich naar Echternach

Wanneer men van Remich de grens, die eerst bepaald wordt door de Moezel, noordwaarts blijft volgen, rijdt men door verscheidene plaatsjes waarvan bijzondere aandacht uitgaat naar Grevenmacher, eigenlijk een veel volmaaktere "parel aan de Moezel" dan Reimich. Borden leiden de tourists op een rondwandeling langs verscheidene geschiedkundige plekken en het valt op hoe er een levendigheid door straatjes met winkels, cafés en restaurants.

Wasserbillig

Gaat men verder langs de grens, dan daalt men geleidelijk af tot waar de Sûre in de Moezel uitmondt, het laagste punt van Luxemburg. Hier gaat een wederlandelijke veerpont over de rivier naar het Duitse Oberbillig. Aan weerszijden zijn eet- een drinkgelegenheden waar zowel dagjesmensen, als wandelaars en fietsers zijn aan te treffen.

Vicus Ricciacus

Verder landinwaarts, vanuit Remich in de richting van Luxemburg stad, waar nu het stille dorpje Dalheim ligt, sterkte zich in de Romeinse tijd een nederzetting uit die voornamelijk werd bevolkt door de families van daar gelegerde militairen. Van deze nederzetting, of Vicus, zijn nog overblijfselen te vinden in weilanden rondom Dalheim en, hoewel een deel ervan onder de huidige bebouwing ligt, is er in het dorp zelf nog wel het overblijfsel van een Romeins theater te zien. Helaas is dit theater niet langer vrij toegankelijk voor bezichtiging.

Baumwipfelpfad

Over de Moezel, op twintig minuten rijden van Remich door Duitsland, heeft de Saar een grote lus uitgesleten, op de hellingen waarvan zich een wandelgebied uitstrekt. Wie daar zijn tocht uitzet, krijgt prachtige uitzichten over de rivier, in het bijzonder vanaf het rustpunt dat ergens in de vorige eeuw in het midden van de uitgesleten bergkom in aangelegd. Thans bestaat er een nieuwer, hoger uitzichtpunt aan het eind van het zogenaamde Baumwipfelpfad. Van de heuvelrug vertrekt een houten brug die wandelaar tussen de boomtoppen (baumwipfel) door leidt tot boven het oude uitzichtpunt van de berghelling. Daar wentelt het pad omhoog in een ter ondersteuning opgericht halfronde stalen geraamte tot ijzingwekkende hoogte. De vergezichten zijn onbeschrijfelijk.

Esch-sur-Sûre

De rivier de Sûre bepaalt een deel van de noord-oostelijke grens van Luxemburg, tot ze in de Moezel stroomt. Tegen een rots aan de Sûre ligt het pittoreske Esch, een klein plaatsje met een aantal cafeetjes en een winkeltje. Daarboven liggen de ruïnes van een vroeg middeleeuws kasteel, waarvan delen begin 20e eeuw zijn heropgebouwd.

Vanuit het kasteel is de wachttoren te zien die op enkele tientallen meters verder op een rots staat. De enige verbinding tussen het slot en de toren gaat beneden door het dorp. Boven uit de wachttoren kan men door de smalle, verdedigingsopeningen een indruk krijgen van de weidse omgeving.

Remich

Al enige tijd hadden een vriend van me en ik het voornemen een reis te maken. Helaas werden we door de pandemiemaatregelen enige tijd daarvan weerhouden tot we deze zomer met meerdere zekerheid viel vast te stellen dat we in Luxemburg welkom zouden zijn, een land waar we altijd nog wel een terug hadden willen gaan. Het plan werd om gedurende een week vanuit twee plaatsen rondwandelingen te maken langs een aantal bezienswaardigheden in stad en land.

Vleermuizen

Van de bij misverstand aangewezen drie hoogste punten van Luxemburg ligt de ware in een veld in het noorden van Luxemburg bij het plaatse Kneiff. Een nabije heuvel is in het verleden doorboord voor de aanleg van spoortunnel. Nu deze in onbruik geraakt is, houden er zich verscheidene soorten vleermuizen op. Buiten de informatieborden is van de vleermuizen nu niets te zien omdat de tunnel is afgesloten voor publiek. Er valt wel te lezen dat er in september zwermen vleermuizen voor de opening van de tunnel te zien zijn.

Massen

Niet ver van Kneiff in een verder uitgestorven gebied staan een hotel, winkelcentrum en pomstation langs de weg. Het hele complex is door een zakenman, de heer Massen, in de afgelopen decennia opgebouwd. Massen opende daar bij de grens met België een pompstation met ook een autogarage erbij. Dankzij de lage accijnzen op benzine heeft hij flink kunnen profiteren van tanktoerisme en bouwde hij er een supermarkt met slijterij bij. Het later geheel vernieuwde complex herbergt inmiddels ook meerdere cafés en restaurants en een hotel.

In naastgelegen wandelgebied wisselen bos en weide elkaar af. Een pad voert de wandelaar over bruggetjes door het drassige landschap waarin nog vele kleurige bloemen gedijen.