#wbooks

Hij is een Amsterdammer. Geboren in 1900 en getogen de jaren daarna. Na enige Europese omzwervingen terug thuis en er ook gebleven. Hij laat zich scholen als architect, maar kiest toch voor het onzekere bestaan van beeldend kunstenaar. Die architectonische kennis komt hem later goed van pas wanneer hij monumentale huizen als inspiratie voor zijn schilderijen gebruikt. Op zijn reizen en verblijven elders op het continent zoekt Carel Willink elementen uit de klassieke oudheid. De stad Rome spreekt hem daarom bijzonder aan. Door de tijd beschadigde beeldhouwwerken, potsierlijke paleizen en voorname villa’s gebruikt hij als decor voor zijn schilderwerken. Als achtergrond voor zijn schijnbaar sombere kijk op de wereld, echter streeft hij ernaar schoonheid te schilderen.

Maar eerst gaat hij mee in de stroom van de hedendaagse kunst, van dat moment, de jaren 20 van zijn eeuw. In aanleg zijn die werken dan ook constructivistisch te noemen. Een andere kijk op de wereld dan wat wij nu van Willink kennen. Wel met evenveel aandacht gecomponeerd en uitgewerkt. Ook dan al construeert hij een eigen omgeving, maar met andere beeldelementen dan villa's en monumentale huizen. Hoewel gebouwen in Europese steden hem mateloos intrigeren, blijft hij toch ook trouw aan zijn Amsterdam. Verschillende keren heeft hij de bebouwing langs straten en pleinen, parken en tuinen in de hoofdstad als achtergrond gebruikt. Nu nog zijn deze plekken in de stad te vinden, hoewel Willink nooit exact de gelijkenis in sfeer en omgeving heeft gezocht. In de uitgave "Amsterdam door de ogen van Carel Willink" gaat biograaf Rémon van Gemeren deze plekken langs. Hij zoekt er de foto's van toen bij die Willink zelf maakte als referentie voor zijn composities. Beeldt het schilderij er als vergelijking bij af. En laat een plaat zien van de situatie nu. Deze foto's zijn door de vierde en laatste vrouw van Willink, Silvia, gemaakt. Zij beheert ook de nalatenschap van haar echtgenoot en schrijft het voorwoord van dit boek.

Zo is er een interessant naslagwerk ontstaan. Bij iedere plek en elk gebouw beschrijft Van Gemeren de situatie en het leven en werk van Willink op dat moment. Zo trek ik met schilder en biograaf door de oude en voorname binnenstad van Amsterdam. De schilder bekijkt zijn omgeving met andere ogen dan ik dat doe. Hij gebruikt de zichtbare wereld als metafoor in zijn werk. Het zijn geen landschappen pur sec, maar hebben altijd een onderliggende boodschap. De gebouwen staan meestal eenzaam voor zich uit te staren in lege straten of eenzame parken. Ze zijn ook niet weergegeven zoals ze erbij staan in de straat van de stad. Maar worden als in een collage her en der geraapt en overdacht bij elkaar geplaatst. Het zijn spelers op het toneel van theater Willink.

De mens Willink vindt de wereld geheimzinnig, ondoorgrondelijk. Het geeft hem een gevoel van onzekerheid en uitzichtloosheid, want alles gaat voorbij en is vergankelijk. Hij is bang voor de dood en heeft daarom zin in het leven. Met een vaste hand en met liefde schildert de kunstenaar Willink wat in zijn ogen mooi is met "een dodelijke verliefdheid op de realiteit". Het geeft hem zekerheid schoonheid af te beelden. Maar desondanks weet hij die onderliggende onzekerheid in zijn werk op mij over te brengen, die geheimzinnigheid, de huivering. Zijn werk is ondoorgrondelijk, hoewel het blijkbaar een fotorealistische inslag heeft. Niets is zoals het is, maar lijkt het wel te zijn. Elke baksteen, iedere dakpan en alle scheuren in tegels zijn afgebeeld. Met een zuivere precisie is alles naar de werkelijkheid weergegeven. Een elegante stofuitdrukking.

De stemming waarin het is gezet is onwerkelijk, ironisch. Op de manier zoals het is gecomponeerd is het onbestaanbaar. In zijn werk neemt hij afstand van de zichtbare werkelijkheid om die met zijn verbeelding ingrijpend naar zijn hand te zetten, schrijft zijn biograaf. "De schilderijen die hij maakte op grond van plekken in Amsterdam, zijn daar goede voorbeelden van. Ze zijn onderdelen van de originele meteen herkenbare wereld die hij tot stand heeft gebracht. Het is een wereld waarin het leven zwanger is van de dood, maar daardoor ook intenser." Veelal onderhuids angstaanjagende situaties. De wereld lijkt te vergaan of is al vergaan. Maar altijd is de suggestie van leven en hoop aanwezig. In de dood ligt het leven. Het maakt mij als kijker onzeker, omdat het straatbeeld welhaast een zeker surrealisme uitstraalt. De leegte, de stilte is van een andere wereld. Hoewel de villa's en herenhuizen naar de werkelijkheid zijn geschilderd. De wolken echt zo langs de luchten kunnen trekken. Deze bepalen mede de sfeer tussen de kaders, evenals de soms scherp afgetekende schaduwen terwijl de lichtbron onduidelijk is.

In Amsterdam woont hij naast het Rijksmuseum. De beeldentuin aldaar is een dankbaar onderwerp voor diverse composities. De foto's die Willink daar van de beelden maakt vormen nu een interessant tijdsbeeld. Om het monumentale gebouw te beschermen tegen het oorlogsgeweld zijn zandzakken hoog opgestapeld tegen de gevel. Dat nu onwerkelijke gegeven van toen neemt Willink niet mee in zijn schilderijen. Hij plaatst de beelden waar dat nodig en sprekend is in eigen ingevulde opstellingen. Zo gebruikt hij een enkel beeld wel in meerdere composities. En laat hij onderdelen in de afbeelding weg wanneer dat voor de sfeer en de compositie beter uitkomt. Het zet de toeschouwer dikwijls op een verkeerd been wanneer deze naar de kunst van Willink kijkt. Want hoe fascinerend zijn werk ook is, een betekenis eraan geven is niet eenvoudig. Het is het geheim van de schilder. Het is wat het is, voor ons kijkers, een prikkelend raadsel.

Gebouwen die niet in hun omgeving passen, omdat er andere tegengestelde bebouwing omheen is gezet, intrigeren Willink. Of huizen uit de late 19e eeuw, die imitaties zijn van de klassieke bouwkunst. Protserig en buiten verhouding, valse architectuur, kitsch. Eenzelfde contrast zoekt hij in zijn werk. Van de lelijkheid maakt hij een mooie schoonheid.

Het centrum van zijn wereld is de plek van zijn jeugd en de plek van zijn dood. Daar is de Amsterdammer dood gegaan, in 1983. De omgeving ten noordoosten van het Vondelpark en het Museumplein. De Keizersgracht, de Herengracht en de Weteringschans. De P.C.Hooftstraat, de Leidsekade, de Vondelstraat en de Vossiusstraat. Andere buurten boeien hem niet, deze vindt hij ronduit ellendig. De bebouwing die hem inspireert en voor een beoogde situatie vastlegt, kan nu veelal worden teruggevonden in de stad. Maar ook zijn er afgebroken of compleet verbouwd. Met het boek in de hand, als een soort van stadsgids, kan ik de plekken bezoeken. Proberen te zien wat Carel Willink ver voor mij heeft gezien in deze straat of op dit plein. Maar ik zal nooit vinden wat de schilder voor ogen heeft, omdat het een arrangement is van de werkelijkheid. "Amsterdam door de ogen van Carel Willink" is echter een interessant boek. Maar wat hij zag vind ik alleen terug in zijn werk. Enkel de inspiratie kan worden terug gevonden. En misschien, op diezelfde plek, kan ik de ingeving aanvoelen. Het is Willinks wereld.

Amsterdam door de ogen van Carel Willink, Rémon van Gemeren. Met voorwoord en fotografie van Sylvia Willink. Uitgeverij WBOOKS, 2021.

“Jan Mankes was een zeer gevoelig en een zeer persoonlijk kunstenaar, die de dingen aanschouwde met een open klaren blik, en die bij de groote waarde die hij hechtte aan vorm, aan kleur, aan stofuitdrukking, toch een geestelijk element in zijn werk wist te leggen, waardoor het boven de uiterlijke schoonheid ons de stille ontroering gaf die slechts van een waarachtig kunstwerk kan uitgaan”, schreef beeldend kunstenaar Reinier de Vries in een essay daags na het overlijden van de schilder. Bij leven kreeg Mankes al positieve waardering voor zijn werk, maar in de dood werd hij als het ware de hemel in geprezen.

Auteur Rémon van Gemeren maakte een gedegen levensbeschrijving, een goed onderbouwde biografie. Maar ook een vertelling in historisch perspectief, want niet alleen wordt de kunst van Jan Mankes besproken ook wordt de tijd van toen en worden de mensen en kunstenaars in zijn omgeving breedvoerig belicht. Vooral is er veel kennis door de portretten die Annie Zernike na het overlijden van haar man Jan Mankes over hem heeft geschreven. Die mijmeringen zijn wel enigszins gekleurd, maar haar liefdevolle herinneringen geven desondanks een bijzondere inkijk in leven en werk van deze bijzondere schilder en tekenaar. Ook de geraadpleegde literatuur, waarin anderen schrijven over met name Mankes' werk, dragen veel materiaal aan voor dit boek. En dan zijn er nog de brieven die Jan Mankes schreef en de map met zijn dagboekaantekeningen, levenswijsheden en notities, gedachten en gedichten. Daarnaast de recensies van tentoonstellingen en kritieken op zijn schilderijen en grafiek, het heeft allemaal vruchtbare grond gegeven om de uitgave ”Jan Mankes, schilder van tederheid” op te zaaien en te doen groeien en bloeien.

Van meerdere kanten krijgt de lezer inzicht in het leven en tot het werk van deze kunstenaar. Voor velen denkbaar een onbekende wetenschap, omdat de inhoud van diverse geschriften voor het grote publiek verborgen zijn gebleven. Rémon van Gemeren is niet over één nacht ijs gegaan om Jan Mankes uit de vergetelheid te houden, hoewel zijn werken ruimschoots in de belangstelling staan. Terwijl Van Gemeren de kunst van Jan Mankes pas onlangs, in 2016, heeft leren kennen en waarderen. Het heeft hem niet belet om een uitvoerige beschrijving te maken. De inleiding begint met deze ontboezeming: “Wat mij het meest aanspreekt in Jan Mankes, is de bezieling waarmee hij leefde in de luwte van de samenleving.” Met dit boek haalt hij de schilder uit deze luwte. De uitgave leest als een roman. Er is veel tekst en enkele, in mijn exemplaar slecht afgedrukte, schilderijen en tekeningen. Maar de woorden zijn dermate informatief en onderhoudend, dat het prettig lezen is. Vooral door de afwisseling van citaten van onder meer Jan Mankes zelf en Annie Zernike.

De aangehaalde brieven geven een goed idee van de mens Jan Mankes. Met dat schrijven laat de kunstenaar veel van zichzelf, zijn gedachten en overpeinzingen zien. De mens daardoor te kennen, verbreedt de kijk op zijn kunst. Vooral nadat hij kennis heeft gemaakt met zijn latere vrouw Annie weet hij zijn levenswijsheden duidelijkheid te geven. Jan wil zich meten met haar, de eerste vrouwelijke dominee en door studie uiterst belezen en vrijzinnig modern mens, en gaat mede op haar aanwijzen opbouwende literatuur doornemen. De eendere geesten komen op eenzelfde golflengte. Het vormt zijn kijk op de wereld en op de kunsten. Maar Mankes laat zich door welhaast niets en bijna niemand van de wijs brengen, hij blijft bij zijn eigen stijl van werken, door en tegen alle stromingen in die aan het begin van de twintigste eeuw over de kunsten waaien.

De biografie volgt Jan Mankes op zijn levensweg van Meppel naar Eerbeek, via Delft, Beneden Knijpe en Den Haag. De lezer zit door de gedetailleerde beschrijving van handel en wandel bij wijze van spreken nagenoeg wekelijks aan tafel bij de familie Mankes. We leren vader, moeder, kinderen en hulpen in de huishouding zowat persoonlijk kennen. En later wordt de prille liefde tussen Jan en Annie nauwkeurig gevolgd. Eerst de afwijzing, daarna een verlegen toenadering. De verloving, niet lang daarna het huwelijk en gezinsuitbreiding. Alle acties worden scherp gevolgd en beschreven als in een dagboek. Bij deze gedeelten in het boek zal ik mij best een voyeur kunnen weten. En dat is het meest interessante aan deze biografie – het gaat verder dan de kunsten, dieper dan een leven.

Jan Mankes is een dwarsgelovig denker. Hoewel hij geen kerkganger is, bleef God voortdurend de leidraad in zijn leven. En voelt hij Zijn nabijheid in eenzaamheid. Jan is een gevoelig en beschouwend mens met een grote liefde voor de natuur. De natuur als in dieren en planten, maar ook de menselijke natuur spreekt hem aan gezien zijn tedere portretten van de mensen die hij om zich heen en in zijn hart heeft. Hij wil geen mooie kunstwerken maken, want dat is niet zo moeilijk vindt hij, Mankes wilde bezielde kunstwerken maken.

Van Gemeren bouwt zijn boek op in hoofdstukken die zich afspelen op de plekken waar Jan Mankes op dat moment woonachtig is. Zo vinden we de jonge Jan in Meppel, zijn geboortedorp. Later zal hij een Friese kunstenaar genoemd worden, maar dat is dus gezien de biografische gegevens onjuist. Daarna volgt een periode in Delft, waarna het gezin van Beint Mankes aan Het Meer in Beneden Knijpe terecht komt. Dit zijn vruchtbare jaren voor de kunst van Jan. De beschrijving van Het Meer wordt dan ook onderbroken door het intermezzo “de kunst van Jan”, waarna de lezer eerste rang zit bij de kennismaking en het samengaan van Jan en Annie. Steeds nog woont Jan bij zijn ouders in. Om zelf een onderkomen te hebben en zelfstandig te leven en te werken verhuizen Jan en Annie van het platteland naar de grote stad. Den Haag brengt hen midden in de culturele smeltkroes. Het opent zijn blik en Jan’s kunst bloeit op, hij wil geconcentreerd werken. Maar al snel wordt de stad benauwend. Gezien zijn lichamelijke gesteldheid moet de lucht fris en open zijn, na enkele omzwervingen belandt het paar in Eerbeek. Daar probeert Jan wel andere technieken uit met wisselend succes, maar valt toch steeds weer terug op het schilderen. De kritieken op zijn werk zijn wisselend, maar de positieve kijk voert toch telkens de boventoon. Terwijl Jan bedlegerig is krijgt hij nog diverse tentoonstellingen met vooral zijn grafische werk. Steeds heeft hij hoop op genezing van de tuberculose, maar moet het leven uiteindelijk menselijk gezien vroegtijdig opgeven.

In een naschrift somt Van Gemeren nog de familieleden op en hun sterfdata. Het leven dat Annie moet leiden zonder haar Jan wordt belicht. Er wordt in het boek gesproken over een mogelijke lesbische verhouding, maar zekerheid is hier niet over. Het postscriptum eindigt dan ook veelzeggend met deze zinnen: “Zij was zijn enige liefde. In haar graf rust het geheim of hij dat ook voor haar was.”

In het jaar van oprichting is het leven van Leo Weijers ingericht. Wanneer Radio Veronica de lucht in gaat blaast hij zijn eerste kaarsje uit. Ooggetuige is hij dus niet, maar hij kan uit eerste hand wel vurig vertellen over de zendpiraat. De eerste vijftien jaren van zijn leven is hij onbewust getuige van de golvende opkomst, het deinende hoogtepunt en het kelderende einde van de zeezender. Hoewel hij het begin van de jaren 60 niet betrokken zal hebben meegemaakt. Hij kan de tonen en de woorden hebben gehoord, maar de betekenis voor de Nederlandse ether toen nog niet hebben geweten. Echter vanaf 1966 raakt hij op zevenjarige leeftijd zo in de ban van popmuziek, dat alles wat los en vast te verzamelen is in plakboeken wordt geplakt en aan de wanden van zijn slaapkamer is geprikt. Zo wordt hij gaandeweg een autoriteit op dit gebied, weet zich pophistoricus en kan zich op een geschikt moment concentreren op de biografie van Radio Veronica.

In “Radio Veronica 14 jaar hits uit zee” beschrijft Leo Weijers niet alleen de geschiedenis van Veronica, maar ook het gevoel van die jaren: de magie van illegale ether, van jingles en jocks, van jonge rebellen met een microfoon. Het boek is sober geïllustreerd want het is de tekst die ertoe doet, daarom helder geschreven en brengt aldus de zender opnieuw tot leven — als echo van een tijd waarin muziek meer deed dan vermaken: het verzette de bakens.

Uit eerste hand van nauw betrokkenen weet Weijers een gedetailleerde beschrijving te geven van de latere omroep die eerst is begonnen als zeezender. En er zijn dozen vol memorabilia bewaard gebleven van die tijd, zodat er volop research gedaan kan worden. Het komen, zijn en gaan is een avonturenroman gelijk, een schelmenstreek van de bovenste plank. Weijers vertelt het alsof de lezer zelf in het vooronder getuige is van het werk van technici en presentatoren, producers en deejays. Wat kan de reden zijn dat Veronica zo tot de verbeelding spreekt, vraag ik mij retorisch af, ook nu nog terwijl het schip Norderney al ruim 50 jaar niet meer actief is als radiozender. Het is eens hier en daar nog opgedoken, zoals in Leeuwarden langs de kade omdat de zoveelste nieuwe eigenaar er grootse plannen mee scheen te hebben. Niemand zou het schip na al die jaren nog herkennen als de bakermat van weerstand en opstand, ware het niet dat de kapitale letters VERONICA nog steeds in vergeeld wit op de zijkant staan geschreven.

Veronica, de naam wordt met weemoed uitgesproken. De tieners van toen zaten aan hun transistorradio gekleefd zoals men nu met de mobiele telefoon vergroeid is. Radio Veronica werd massaal beluisterd — juist omdat het níet mocht. Wat verboden is, is spannend. Veronica schoot onder de duiven van het omroepbestel en ontregelde het keurige Hilversum met popmuziek vanaf zee. Als een luis in de pels van de publieke omroep zond het schip dagelijks signalen van vrijheid uit, dwars door wetten, golven en zendverboden heen. Het was even revolutionair als de babyboomers van de jaren 60 en paste naadloos in het beeld van die tijd. De conventionele welhaast conservatieve omroepzuilen werden als heilige huisjes omver geschopt door de vrijgevochten en geëmancipeerde mensen van Veronica. Het omroepbestel schudde op de grondvesten, maar moest de piraat uiteindelijk schoorvoetend tegen wil en dank in Hilversum toelaten. Na 14 jaar wist de zender als omroep aan land te komen, maar voordat het zover was moest het schip door zwaar weer kruisen en hoge golven bedwingen. Figuurlijk geschreven, maar zeker ook letterlijk gesproken.

Veronica, brengster van de overwinning, de heilige Veronica, ereprijs, symbool van trouw en toewijding. Echter zo gewijd was de naam voor de zender niet. Gestart bij de oprichtingsvergadering met de afkorting VRON werden daar noodgedwongen enkele letters aan toegevoegd. Wel een briljante vondst volgens Weijers, want de nieuwe naam verwijst naar een actueel gedicht van Annie M.G. Schmidt waarin een schaap met zwarte voeten figureert. "De VRON wordt door de gevestigde omroepen beschouwd als een zwart schaap, wat is dan mooier dan de naam Veronica!"

Het boek, het bestaansverhaal van Veronica, is welhaast een handboek hoe een piratenzender buiten territoriale wateren af te meren, in de lucht te brengen en te houden. Het beschrijft nauwgezet de ongeplaveide weg naar het bemannen van het lichtschip de Borkum Riff, dat dus later wordt vervangen door de vissersboot Norderney. En wanneer het schip dan uit de vaart is en voor anker ligt om plaats te bieden aan Radio Veronica als drijvende thuishaven, zijn de stormen niet gaan liggen en teisteren felle regens de bemanning. Storm en onweer is niet van de lucht, want de vaste wal is niet gecharmeerd van de vrijbuiters. Door jan en alleman is Veronica tegen gewerkt, maar het heeft stand gehouden. Er waren sponsors, adverteerders en begunstigers die heil zagen in de zender. Platenmaatschappijen zagen het aan, maar wisten later niet hoe snel zij dozen vol promotiemateriaal naar de Norderney moesten verschepen. Veronica had op het laatst een uitgebreide discotheek, een ruim vol platen en cassettes waaruit een ruime keuze kon worden gemaakt voor de dagelijkse uitzendingen.

Leo Weijers is diep de historie van de zender ingedoken en met legio feiten en weetjes boven gekomen. Het is daarom niet alleen een interessant en lezenswaardig boek voor de verstokte radioluisteraar, maar zeker ook voor lezers die meer willen weten over reden en aanleiding van de piratenzender, over onbekende discjockeys die later bekende namen zijn geworden in televisie- en radioland. Veronica lijkt wel een bakermat te zijn voor het Hilversumse bestel en de Bussumse studios. Op dat schip voor de kust werd geschiedenis geschreven. Daar werden hits geboren en trends gezet. De programmaleiding was creatief in het starten van nieuwigheden. Zoals de horizontale programmering met vaste tijden en presentatoren, waardoor de luisteraar makkelijker op een programma afstemde en de luisterdichtheid daardoor hoger werd. De commercials deden hun intrede tussendoor de programma’s. Uitzendingen waren herkenbaar aan tunes en jingles. Veronica begon de Top 40, die nog altijd in de lucht is, en zette het fenomeen alarmschijf in de markt. De Drive-In Shows trokken succesvol door het land, voorloper van de tegenwoordige dj-shows. Veronica was een pionier in het zichtbaar maken van de dj als performer, het fundament van de internationale dj-cultuur van nu.

Niet alleen spitst Weijers zich toe op Radio Veronica, hij kijkt over de horizon en schrijft tevens ook over de tijd waarin een en ander zich afspeelt. Zo plaatst hij Veronica in historisch perspectief. Het maakt het boek aantrekkelijk omdat Weijers verder ziet dan zijn neus lang is. Ieder hoofdstuk, dat elk een jaar in het bestaan van de zender omvat, wordt afgesloten met het beschrijven van voor die periode gangbare muziek en noemt de populairste singles van dat jaar in Amerika, Engeland en Nederland. Plezierig voor de lezers die van lijstjes houden en het fijn vinden relaties te leggen en paralellen te trekken. Zo is het een waardig popboek, dat als naslagwerk niet alleen de popliefhebber maar ook de muziekklas kan animeren. Een standaardwerk derhalve van een expert over Nederlands meest spraakmakende radiozender.

Radio Veronica, 14 jaar hits uit zee. Leo Weijers. Uitgave WBOOKS Zwolle, 2025.

Musea bestaan niet bij de gratie van schenkingen, maar deze donaties in nature zijn wel een goede bron van inkomsten voor de collectie waardoor een museum kan overleven. Doordat particuliere verzamelaars of bedrijfsmatig opgebouwde verzamelingen delen uit de collectie schenken of bovendien de hele schat aan kunstwerken afstaan, kan het museum nieuwe relaties maken met het bestaande bezit. En kan de bezoekers ander werk worden getoond dan men gewoon is onder dat dak te bezichtigen. Zelfs wordt rond een verzameling een musea gezet, dat met bruiklenen daarbij een keur aan kunst kan tonen. Een museum is uiteraard zeer gesteld op het feit dat de verzamelaar of het instituut, de bank of het bedrijf de aangelegde verzameling schenkt om niet. Of dat delen ervan door een stichting of vereniging worden aangekocht en in langdurig bruikleen worden gegeven, waarna over het algemeen een schenking volgt. Bij de schenking wordt dan meestal wel als voorwaarde gesteld dat werk uit de bijdrage permanent te zien is. Zodat dus de verzameling, die was opgeslagen in depot of weggestopt in een kluis, wordt ontsloten voor publiek. Want kunst moet gezien worden!

Het Stedelijk Museum Schiedam was verguld met de schenking van Stichting Beheer SNS Reaal, uiteraard. De volledige kunstverzameling, ook wel bekend als de NOG Collectie, kwam in 2021 in het  bezit van het museum. Voor het Stedelijk aanleiding een bijzondere tentoonstelling in te richten die mede door een drietal kunstenaars werd gecureerd. Voor “Liefde voor tekenen” werden Fatima Barznge, Susanna Inglada en Koen Taselaar gevraagd een keuze te maken uit de verzameling om te tonen op zaal. De drie kunstenaars maken met een aantal werken onderdeel uit van de schenking. De NOG Collectie richt zich vooral op de werkvorm tekenen in al haar uiterlijke verschijningen. De tentoonstelling in Schiedam is inmiddels afgelopen, maar de catalogus die daarbij verscheen blijft een waardevol naslagwerk. Vooral omdat de volledige schenking daarin staat afgebeeld, zodat kan worden nagegaan hoe de collectie door de jaren heen vanaf 1994 tot 2021 is opgebouwd.

De gesprekken met de drie kunstenaars, over tekenkunst en tekenen, vormden de basis van de tentoonstelling en zijn de kern van het boek. Hoewel natuurlijk de collectie ook een belangrijk onderdeel is van de uitgave. Maar door de interviews komt de lezer dichterbij het tekenen als volwassen kunstuiting en krijgt inzicht in werkwijze, reden en inspiratie. Werd tekenen lange tijd gezien als opstap naar een schilderij, de schets om het resultaat in de vingers te krijgen, tegenwoordig is de tekening het resultaat, een volwaardig kunstwerk. “Het is de vrije expressie van de ziel van de kunstenaar”, citeert hoofd kunst en geschiedenis van het museum Catrien Schreuder de Franse filosoof en criticus Denis Diderot. Deze schrijft in de 18e eeuw aan de schets meer bezieling toe dan aan het schilderij. Een eeuw later vindt kunstenaar en criticus John Ruskin dat de beginnende kunstenaar door te tekenen de werkelijkheid pas echt kan doorgronden. Voor hem is het tekenen naar de natuur de belangrijkste oefening voor het oog van de kunstenaar. En in 1931 beschrijft criticus Herbert Read het bestuderen van tekeningen als de beste oefening voor het eigen aanvoelen. “De kunstenaar maakt tekeningen om de schuilplaatsen van zijn eigen geest te ontdekken.”

Zo verwerft het tekenen door de eeuwen een eigen plaats in de uitingen van kunst. “In de tekenkunst kunnen kunstenaars zich vrijheden permitteren om gevoelens uit te drukken, fantasie de vrije loop te laten of surrealistische verbeelding te laten zien”, aldus kunsthistoricus Diana Wind. En daar kunnen de gesproken kunstenaars zich bij aansluiten, vooral omdat zij op een eigenzinnige en vernieuwende manier omgaan met tekenkunst. “Voor elk van de drie kunstenaars geldt”, lees ik in de inleiding van Schreuder, “dat hun keuze voor het tekenen als primair medium ooit voelde als een daad van verzet, of op zijn minst eigenwijsheid, {…} De directheid, het handschrift, het persoonlijke dat zijn de meest genoemde kwaliteiten van tekenkunst.”

Voor Fatima Barznge is tekenen belangrijk als schets, als medium voor onderzoek, maar ook als resultaat. “Als ik aan tekenkunst denk, denk ik aan lijn en schrift. (…) Mijn tekeningen zijn vanaf het begin bedacht. Ik kan niet zomaar een potlood pakken en een patroon maken.” Soms verandert het patroon wel tijdens het tekenen, zegt Barznge, dan maak ze er iets anders van. “Dat vind ik het mooie van tekenen, je hoeft niet altijd streng te zijn voor jezelf. Uit een mislukking kan ook iets heel moois ontstaan, een verrassing.”

“Mijn werk bevraagt altijd wat er in mijn omgeving gebeurt”, licht Susanna Inglada haar manier van werken toe. “Voor mij is tekenen een manier om te denken, te praten, te reflecteren. De directheid van het tekenen past bij mij en bij wat ik wil vertellen. Met één simpele lijn kan je zo veel expressies uitdrukken. Ik vind het interessant hoe je met eenvoud complexiteit creëert.(…) Voor mij is kunst een manier om onderwerpen op tafel te gooien. Thema’s die ik niet begrijp. Ik probeer situaties te begrijpen door te tekenen. Door dit medium, of deze taal, kan kunst een gesprek, een gedachte, een ander perspectief openen. Humor is voor mij een manier om zwaardere thema’s aan te boren.”

Zijn werken in de NOG Collectie omschrijft Koen Taselaar als inkt op papier met wat verf hier en daar. En of het dan nog een tekening is weet hij niet. “Iedereen zegt ook maar wat natuurlijk. Als het op doek is, is het een schilderij. Als het op papier is, is het een tekening, toch? Als er een lijn in zit, is het een tekening, als het vlakken zijn, is het een schildering. (…) Tekenen is voor mij een soort hand-hoofd-beweging die heel direct is.” Taselaar denkt met zijn handen. Hij denkt dat tekenen het dichtst in de buurt komt van een kijkje nemen in iemands hoofd. Het is belangrijk dat de toeschouwer de concentratie ervaart, de liefde en aandacht waarmee de dingen zijn gemaakt.

De drie kunstenaars hebben intuïtief uit de collectie gekozen, werk dat hen aanspreekt omdat het verwantschap heeft met het eigen werk of juist niet. “In de werken die ik heb gekozen zie ik licht, eenvoud, patronen en soms ook lichaamsdelen als een soort natuurlijk ornament”, zegt Fatima Barznge daarover. De NOG Collectie is ontstaan als een bedrijfscollectie van hedendaagse kunst. “Met het aanleggen van een kunstcollectie, specifiek gericht op de kunstenaars die bij het grote publiek nog (net) niet bekend zijn, wordt uiting gegeven aan de wens om iets blijvends te creëren”, geeft kunsthistoricus Luna de Schepper aan. Conservator van de collectie Corrie van der Veen zegt dat er een grote keuzevrijheid is, zij het dat er verzameld wordt met de verwachting dat de bijzonderheid van het werk enigermate gewaarborgd blijft. “Het werk moet passen in de collectie door verscheidenheid en niet door het volgen van thematische benaderingen. Er wordt ook niet specifiek gezocht naar jonge kunstenaars.” En bij het bladeren door de pagina’s met werken uit de collectie kan ik dat beamen. Het is een grote diversiteit aan uitdrukkingen, die enkel met elkaar gemeen hebben dat het accent ligt op tekeningen ofwel werken op papier. Hoewel er tevens driedimensionale en ruimtelijke objecten in de verzameling zijn ondergebracht. Geen wonder dat de collectie als slogan had: ‘NOG net even anders’.

Liefde voor tekenen. Kunstenaars kiezen uit de collectie. Met een voorwoord van Anne de Haij, directeur Stedelijk Museum Schiedam. Tekstuele bijdragen van Catrien Schreuder, Edita Aleksanian, Krista van der Bron en Luna de Schepper. Mogelijk gemaakt door Stichting beheer SNS REAAL. Uitgave WBOOKS, Zwolle in samenwerking met Stedelijk Museum Schiedam, 2024.