Dlaczego Europejczycy nie chcą oddać afrykańskich dzieł?

W listopadzie 2018 roku, prezydent Francji Emmanuel Macron zadeklarował podczas swojej delegacji w Afryce zachodniej zwrócenie dzieł sztuki stworzonych przez afrykańskich artystów. Dzieła, które zostały opisane w szerokim raporcie przygotowanym przez Felwine Sarr oraz Bénédicte Savoy, zmieniły swojego właściciela w najczęściej nielegalny sposób w okresie kolonialnym. Temat ten jest ważny dla całego kontynentu, ponieważ ponad 90% dorobku kulturowego Afryki znajduje się w Europie. Muzeum Quai Branly mieści około 70 tysięcy eksponatów pochodzenia afrykańskiego. Sztuka, która ma za zadanie edukować oraz kształtować tożsamość, nie może spełnić swojej funkcji, ponieważ nie jest dostępna dla mieszkańców.

Decyzja głowy Francji wzburzyła społeczność międzynarodową, przysparzając mu zwolenników wśród mieszkańców Czarnego Kontynentu oraz krytyków w swojej ojczyźnie. Francja nie jest jednak odosobniona w posiadaniu dużej kolekcji dzieł, które nie należą do nich. Innym przykładem jest Wielka Brytania i Belgia, które również są słynne z podbojów kolonialnych.

Jak to się stało, że Europejczycy chcieli posiąść wytwory Afrykańczyków?  Pierre Bourdieu mówi o dystynkcji pomiędzy klasą wysoką i niską. Polega ona na ścisłym związku statusu społecznego z preferencjami kulturowymi. Gusta są kreowane, poprzez nadawanie znaczeń i ideologii ich wyborom w zakresie preferencji artystycznej oraz warunkują jakie rozrywki i miejsca są preferowane przez poszczególnych ludzi oraz jakiego rodzaju wybory konsumenckie w zakresie kultury są podejmowane. Przez to rozumiemy, że klasy wyższe będą chodziły do teatru, słuchały muzyki klasycznej, zaś klasy ludowe będą cieszyć się muzyką w stylu wiejskiego folkloru. Według socjologa te grupy nie mają ze sobą wiele wspólnego a ich wybory predefiniują ich tożsamość.

Jednocześnie pojawia się pytanie, czy chęć posiadania dzieł jest wynikiem gustu wysokiego wynikającego z edukacji w zakresie sztuki czy też przynależności (nabytej lub dziedziczonej) do bardzo ekskluzywnej grupy ludzi oczytanych i światłych, którzy potrafią docenić “orientalne” twory kultury. Jeden z francuskich znawców, Dider Rykner, stwierdził, że dzieła afrykańskie są wiele warte, tylko dlatego, że europejczycy tak stwierdzili. Kierując się logiką P. Bourdieu możemy stwierdzić, że tak jest, ponieważ według niego to mała grupa decyduje o tym, co powinno podobać się ludziom z poszczególnych klas, jednak biorąc pod uwagę, że dzieła były tworzone na dwór królewski można się zastanowić nad sensem i legitymizacją takiego stwierdzenia, sugerującego, że Afryka jest i zawsze była biedna i słabo rozwinięta społecznie i ekonomicznie.

Argument ten również występuje w wypowiedzi kolekcjonera sztuki Adama Lindemana oraz właściciela galerii sztuki Juliena Flaka, którzy argumentują, że Afryka nie jest gotowa na odpowiedzialność, jaką jest zadbanie o eksponaty, ponieważ nie posiada muzeów, które byłyby w stanie zapewnić im odpowiednią ochronę, a europejskie budynki świeciłyby pustką, gdyby dopuścić do zwrócenia dzieł, które od setki lat znajdują się na Starym Kontynencie. 

Klasa wysoka to również duże pieniądze - koncerty w operze, kolekcjonowanie dzieł sztuki, nauka gry na pianinie bądź skrzypcach to aktywności, którymi ta grupa społeczna zajmuje się według dystynkcji Bourdieu i których realizacja nie należy do najtańszych. Dla przykładu, jedno z najbardziej rozpoznawanych eksponatów Afryki, figura Królowej z Bangwa została sprzedana w 1990 roku za 3,4 mln dolarów! 

Bourdieu nie wyjaśnia tych kwestii w swojej książce. Kwestie poruszane przez filozofa przedstawiają część zachowań, lecz do pełnego ich zrozumienia potrzeba więcej wiedzy oraz analizy. Czy należność do klasy wysokiej jest równoznaczna z byciem nieetycznym lub chciwym? Wiele z posiadanych przez muzea niemieckie lub brytyjskie muzea dzieł nie są nawet wystawiane, ponieważ brakuje na nie miejsca. Innym aspektem tej sprawy jest podejście do ludności afrykańskiej jako do tej, która nie potrafi się zająć własnym dziedzictwem. Co ciekawe, ci sami ludzie nie mieli skrupułów, żeby ukraść produkty kultury globalnego południa. O zależnościach międzyrasowych jednak i o tym, jak to jest być białym europejskim mężczyzną mówi więcej Dyer. A to już temat na kolejny wpis. 

Kamila Dudkiewicz