#harezmi

Matematiğin babası sayılan Harezmi’ye “İnsan nedir” diye sormuşlar.

Demişki;

İnsan güzel ahlaklı ise =1

Yakışıklı ise bir sıfır ekleyin=10

Varlıklı ise bir sıfır daha ekleyin=100

Soylu ise bir sıfır daha =1000 Eder

Beytü'l Hikmet (Bilgelik Evi) 

(Bağdat, 810)

Müslümanların İslam'ı gerçek anlamda yaşadığı dönemlerde, İslam toplumunda bilim çok önemli bir yere sahipti. Bilime yön veren Müslüman bilim insanlarıydı. İşte o bilim insanlarını yetiştiren önemli bir kurum Beyt'ül Hikmet 810 yılında Bağdat'da kuruldu. Bu kütüphanede 400 bin kitap vardı. Kütüphanede tercümanların yanı sıra, kitapların korunmasını sağlamak amacıyla mücellitler de yetiştiriliyordu.

Aristoteles'in Fizik ve Öklid'in Elementler isimli eserleri çevirisi yapılan başlıca kitaplardır. Beyt'ül Hikmet, asıl sıçrayışını ise Halife Memun önderliğinde yaptı. Yedinci Abbasi Halifesi Memun'a göre, gelecekteki ideal toplum ancak bilim ve akılcılıkla oluşturulabilirdi. Memun, İslam Dünyası'nın en iyi alimlerinin bilgi alışverişinde bulunmak üzere bir araya getirilebilmesi halinde sınırsız imkanların ortaya çıkacağını düşünüyordu. Memun döneminde modern eğitim kurumlarıyla rekabet edebilecek bir kurum haline getirildi. Beyt'ül Hikmet; üniversite, kütüphane, çeviri merkezi, araştırma laboratuvarı, sohbet meclisi gibi farklı kurumların bir arada bulunduğu bir yere dönüştü.

Halife Memun, Dünya'nın farklı yerlerinden alimleri, bilimsel çalışmaları yürütmeleri için Bağdat'a davet etti. İran, Mısır, Hindistan, Afrika, Çin ve Yunanistan başta olmak üzere Dünya'nın çeşitli bölgelerinden alimler ve kitaplar Bağdat'a getirildi. Dünya'nın her yerinden Bağdat'a akın eden alimler, bilimsel çalışmaları tüm Dünya'nın istifade edebileceği şekilde geliştirmek için tarihte ilk kez bir araya getirilebilmişlerdi.

İslam toprakları üzerinde farklı kültürler arasındaki duvarlar yıkılmış, Arapça ortak bilim dili haline gelmişti. Halife Memun, bilim adamlarını Bağdat'a davet etmekle kalmamış, onları korumasına almış ve maaş da bağlatmıştır. Burada çalışan alimler çevirdikleri kitap ve ortaya çıkardıkları akademik eserlerin ağırlığınca altın ile ödüllendirilmekteydi. Ayrıca Halife Memun, burada gerçekleştirilen felsefi, dini, tarihi ve siyasi sohbetlerin yapıldığı meclislere bizzat başkanlık etmiştir. Bu dönemde alimler için en kutsal ilim Matematik'ti. Çünkü Matematik; Fizik, Kimya, Astronomi ve Coğrafya dahil birçok ilimin temelini meydana getiriyordu. Bu alimler matematiği anlayarak birçok sırra vakıf olabileceklerini düşünüyordu. Zaten Beyt'ül Hikmet'te çalışmaya gelen ilk kişilerden birisi, 780 - 850 yılları arasında yaşamış olan büyük matematikçi Musa el-Harizmi'ydi. İbn Nedim'in aktardığına göre Harizmi, Halife Memun'un hizmetinde Beyt'ül Hikmet'te tam gün çalışmaktaydı. Harizmi, Cebir'in temeli olan Hisabü'l-Cebr Ve'l-Mukabele (Cebir ve Karşılaştırma Hesabı) isimli eserini 825 tarihinde burada yazmıştır. Harizmi bu kitabında, miras hukuku, paylaşım, ticaret, arazi ölçümü, kanal açımı gibi birçok günlük sorunun çözümünde cebir denklemlerinin nasıl kullanılabileceğini açıklamıştır. Harizmi, kendisini bu eseri yazmaya Halife Memun'un teşvik ettiğini söyler. “Cebir” kelimesi, “sonuçlandırma” anlamına gelen el-cebir'den gelmektedir. Bunun dışında Harizmi, Hint sayı sisteminin benimsenmesi ve yaygınlaştırılmasında büyük rol oynamıştır. Çünkü ondan önce yaygın olarak kullanılan Roma rakamları matematik için uygun değildi. Hint sayı sistemini almakla kalmayan Harizmi, 0 (sıfır) rakamını icat etmiştir. Halife Memun ve Beyt'ül Hikmet'in himayesi altında astronomik çalışmalar da yapılmıştır.

Astronomiyi, astrolojinin mitoloji ve varsayımlarından ilk kez Müslümanlar ayırmıştır. Harizmi ve Beni Musa Kardeşler'in burada yaptığı astronomik çalışmalar yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Bu arada Beni Musa Kardeşler demişken; bu üç kardeş, (Muhammed, Ahmed, Hasan kardeşler) halifeliği öncesinde Memun'un dostluğunu kazanan Musa bin Şakir'in oğullarıdır.

Beni Musa Kardeşler, kazandıkları paranın büyük bir bölümünü antik yazmalar toplamaya ve Bağdat'ta bir grup tercümanın faaliyetlerini desteklemek için harcadılar. Bağdat'taki en ünlü iki tercüman, Beni Musa Kardeşler tarafından finanse edilen İshak bin Huneyn ve Sabit bin Kurra'ydı. Halife Memun, bu üç kardeşi Eratosthenes ve diğer Antik Yunan bilimcilerinin yaptığı ölçümleri doğrulamak üzere Dünya'nın çevresini ölçmekle görevlendirmiştir. Dünya'nın çevresini ölçen Beni Musa Kardeşler, sonucu 24.000 mil olarak bulmuştur. (Bugünkü ölçümlerin sonucu 24.092 mildir) Sadece Matematik ve Coğrafya değil, Tıp, Fizik, Kimya, İlahiyat, Felsefe ve Edebiyat gibi birçok alanda sayısız çalışmalar yapılmıştı.

Halife Memun ve ona bağlı bilim adamlarının bazı çalışmaları: * Bir derecelik boylam uzunluğunun tam olarak tespit edilmesi. * O güne kadar hazırlanmış olan en geniş kapsamlı Dünya haritası. * Hintçe ve Yunanca başta olmak üzere farklı dillerden onlarca eser çevirisi. * Cebirin, aritmetikten bağımsızlaştırılan birinci ve ikinci dereceden ilk denklemleri. * Dünya'nın farklı merkezleri arasındaki uzaklıkları belirlemek için yapılan ölçümler. * Dünya tarihinde gerçek anlamda ilk gözlemevinin Bağdat'ta kurulması. * Beyt'ül Hikmet (Bilgelik Evi) isimli kurum ile bilim adamlarının çalışmalarının organize edilmesi. * Güneş'in konumunun ve öğlen çizgisinin yönünün belirlenmesi için yapılan ölçümler.

Beyt'ül Hikmet'teki tercüme faaliyetleri, Bağdat'taki kağıt imalathaneleri olmasaydı gerçekleştirilemezdi. Bu imalathaneler, bu dönemde üretilen el yazmalarının bolluğunun da kaynağıydı. 9. yüzyılın sonuna gelindiğinde, sadece Bağdat'ta 200'den fazla sahaf vardı. Bağdat 1258'de Moğollar tarafından yağmalandığında 36 resmi kütüphanenin yanında çok sayıda özel kütüphane de bulunuyordu.

Felsefe, bilim, tarih, edebiyat ve tüm bilgi alanlarında eserler, okuryazar olan herkesin erişim alanındaydı. Talebeler, alimler, tüccarlar, sanatkarlar ve akla gelebilecek her çalışma alanından işçiler Bağdat'a akın ediyordu. Harun Reşid ve Memun dönemlerinde Bağdat, bir milyon nüfusu ile o dönemin en kalabalık şehri haline gelmişti.

Beyt'ül Hikmet'in yaklaşık 4 asır parlayan yıldızı, Moğollar gelene kadar sürebildi. Moğol hükümdarı Hülagü'nün ordusu 10 Şubat 1258'de halifeliğin başkentini ele geçirdi. Bağdat'ın işgali, İslam tarihinin en yıkıcı olaylarından biriydi. Şehrin düşüşünü Moğol katliamı takip etti. 200 bin ile 1 milyon kişi arasında değişen çeşitli rakamların verildiği şehrin Müslüman nüfusunun neredeyse tamamı öldürüldü. Yalnızca şehirdeki Hristiyan nüfusunun canı bağışlandı.

Halife Memun tarafından ilmi çalışmaları yeni ufuklara taşımak için kurulmuş olan Beyt'ül Hikmet yerle bir edildi. Burada bulunan kitaplar Dicle Nehri'ne atıldı ve yüzlerce yıllık bu eserlerden akan mürekkep nehrin suyunu siyaha dönüştürdü. Matematik, fen, coğrafya, astronomi, tarih, ilahiyat ve fıkıh ile ilgili binlerce eser sonsuza dek kayboldu. Bu kayıptan dolayıdır ki, bugün yalnızca Altın Çağ'da yaşamış İbn-i Heysem, Biruni ve İbn-i Sina gibi büyük alimlerin eserlerinin sadece bir bölümüne sahibiz.

Dicle'ye atıldıkları için haberdar olmadığımız daha nice keşiflerle ilgili bir daha hiçbir bilgi elde edilemeyecek. Yüzlerce yıllık bilgi yok edilirken, Hülagü tarafından esir edilen Halife de gösterişli halılardan birine sarılarak Moğol süvarileri tarafından ezilerek öldürüldü. Bağdat'ın yok edilmesinin, bir şehrin işgalinden daha fazla bir karşılığı vardı. Bu, aynı zamanda İslam Dünyası'nın hiçbir zaman eskisi gibi olamayacak olan siyasi, kültürel ve dini merkezinin yok edilmesi anlamına da geliyordu..

*Son resim-ayrıca bakınız; Apple'ın yeni Genel Merkezi 

El-Hârezmî (780–850) “Sayıların ardındaki sır, evrenin dilidir.”

• Kalbe: “Düzen, yaratılışın özüdür.” Hârezmî, matematiği sadece hesap için değil; evreni anlamak için kullandı. Onun kalbi, düzenin ve hikmetin peşindeydi.

• Gönülle: “Bilgi, insanı adaletle yönlendirdiğinde değerlidir.” Zihniyle sayıların peşinden gitti ama gönlüyle insanlığa hizmet etti. Gönül gözüyle bakıldığında, onun ilmi bir adalet arayışıdır.

• Akla: “Algoritma, aklın yürüyüşüdür.” Cebiri sistemleştirdi, sıfır kavramını tanıttı, trigonometrik tablolar oluşturdu. “Al-jabr” terimi onun eserinden türedi; algoritma kelimesi ise adından geldi: Al-Khwarizmi → Algorithm

• Bilime: Kitâbü’l-Muhtasar fi Hisâbi’l-Cebr ve’l-Mukâbele adlı eseri, cebirin temelini attı. Hint sayı sistemini Arap dünyasına tanıttı, Batı’ya aktarıldı. Astronomi, coğrafya ve takvim hesaplamalarında da öncü oldu.

BURSA (İGFA) – Harezmi Eğitim Modeli Vefa Projesi kapsamında birçok sosyal sorumluluk projesine imza atan Yıldırım Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi Harezmi ekibi emekli öğretmenlere vefa günü düzenledi. Uzun yıllar sonra okul bahçesine adım atan öğretmenler ile öğrencilerin karşılaşması duygu dolu anlara sahne oldu. Vefa Projesi kapsamında gerçekleştirilen buluşmada, emekli öğretmenler sınıflarda…

bayram tatilini fırsat bilip sekmelerde bekletip durduğum cebirin tarihi serisini seyrediyim dedim. benim bu tarayıcı sekmelerim abartısız 50 tane falan oluyor. sadece sekmelerle kalsa iyi. masaüstü dolu, belgeler klasörü dolu, telefonumdaki sekmeler ayrı dolu, belgeler ayrı dolu, mail kutum dolu, trello dolu, vatsapa yazdığım hatırlatmalar dolu, keep hatırlatmaları dolu, daha aklıma gelmeyen bir sürü yer dolu. haliyle beyim de aşırı dolu ve kaldırmıyor bunca şeyi.

insanlar ilgi duydukları alanlardaki içeriklere nasıl kayıtsız kalabiliyorlar hayret ediyorum. şimdi bir kere daha kendimi bu konuda toparlamaya çalışıyorum. buna yönlendiren asıl şey geçenlerde murat’ın getirip verdiği jules payot’un “irade terbiyesi” kitabı oldu. gerçi kitabı da sürüncemeye soktum, hâlâ bitiremedim ama.. neyse bu adam işte tek şeye odaklanın, hepsini bi arada götürmeye çalışmayın, bikaç yıl birine bikaç yıl birine odaklanın diyor. mantıklı tabii ama yapamıyorum. ilk başta bi vatsap gruplarından falan çıktım, bildirim gelmesin diye instagram hesabından çıkış yaptım vesaire. sözde ilgimin dağılmasını engellemeye çalışıyordum, sonra saldım hemen. şimdi işte bu cebirin tarihi vidyolarının ikincisini seyrederken yarısında napıyom lan ben dedim. gene dağılmışım. en iyisi ilk bir buçuk bölümden aklımda kalan birkaç şeyi bloga yazıp devamını seyretmeyim dedim.

asıl hedefim önümüzdeki birkaç yılı yazılım ve ingilizceye hasretmek. biraz ümitsiz söylüyorum ama bakalım becerebilecek miyim? ümitsiz söylememe rağmen bu sorunun peşinden gitmek zorundayım. ekonomik durumu düzeltmek için başka bir çıkış yolu görünmüyor çünkü.  gelelim vidyolardan aklımda kalanlara: ilk vidyoyu seyredeli biraz oldu. en çok aklımda kalan şey eski mısırlıların altmışlık sayı sistemini kullanıyor olmaları. rhind papirüsü’ndeki, öklid’in elemanlar kitabındaki, diofant’ın aritmetica kitabındaki soruları ve yaptıkları çözümleri gösteriyor ilk bölümde. cebir bulunana kadar yunanlılar, mısırlılar falan neler çekmişler hesap yapmak için. cebir gerçekten muhteşem bi şey. soyutlamayı artırdığı için matematiğin gelişimini fecî hızlandırıyor. tabi cebir de bi anda bizim bildiğimiz cebir olarak ortaya çıkmıyor.

ikinci bölümde de cebirin ilk ortaya çıktığı islam medeniyetinden bahsediyor ve harezmî’nin al-kitab al-mukhtasar fi hisab al-jabr wa'l-muqabala eserindeki soru ve çözümlerden örnekler gösteriyor. tamam sayıları uzunluk olarak algılama bir nebze aşılmış ama cebir henüz negatif sayılarla düşünme imkanını sunmamış. irrasyonel sayılar ise karesi 8 olan sayı falan şeklinde hesapların içinde var anladığım kadarıyla. en ilginç kısımlardan birisi de harezmî’nin ve islam coğrafyası matematikçilerinin oldukça sözel şekilde matematik yapmaları. nasıl olduğunu ikinci bölüme göz atarak görebilirsiniz. 

ben kelimeleri biraz sevdiğim için onlarla ilgili kısımlar aklımda kaldı. harezmî’nin kitabının isminde geçen cebir kelimesi denklemin bir tarafında çıkarma varsa iki tarafa da çıkarılan değer kadar ekleyerek çıkarmayı(negatif terim yok henüz) yok etmek, mukabele ise denklemin iki tarafındaki değerlerden küçük olan kadarı her iki taraftan çıkarıp bir taraftaki değeri yok etmekmiş. cebir ve mukabele kelimelerinin konuşma dilindeki anlamlarıyla buradaki anlamları arasında ilişki kurmaya çalışmak epey zevkli :) bir de “algoritma” sözcüğünün kökeninin "el-harezmî” olduğunu biliriz fakat bu vidyoda gördüm ki harezmî’nin denklem çözümü için izlediği yöntem “algoritma” kelimesine isminin verilmesine neden olmuş. mesela bugünkü notasyonla x^2+10x=39 denkleminin çözümünü şöyle yapıyor:

bir de sscb’nin harezmî pulu basmış olması ilgimi çekti: