Borgarlíf

Frumkvæði fyrir bætta heilsugæslu

Í hádeginu s.l. miðvikudag boðaði ég til fundar um stöðu og framtíðarhorfur Heilsugæslunnar á Höfuðborgarsvæðinu. Stefndi ég þar saman stjórnmálamönnum, heilbrigðisstarfsfólki, flokksbundnum og óflokksbundnum notendum þjónustunnar. Umræður voru bæði áhugaverðar og upplýsandi.  Ljóst er að þetta er samtal sem þarf að halda áfram að þróa.

Um kvöldið, á framboðsfundi Samfylkingarinnar sem haldinn var í Iðnó, gat ég svo fylgt úr hlaði þeim hugleiðingum sem komu upp á fundinum í hádeginu og í spjalli á netinu. Ljóst var af viðbrögðum eftir fundinn að mikill áhugi er á þessum málum meðal alls almennings.   Vonandi hefur þar með tekist að koma þessu máli á dagskrá fyrir borgarstjórnarkosningarnar í vor, að minnsta kosti meðal Samfylkingarfólks.

Vandinn er vinna í tómarúmi

Vandi Heilsugæslunnar er margþættur og birtingarmyndir þess vanda ótalmargar, sem almenningur þekkir alltof vel í skertu aðgengi að þjónustu. Innan kerfisins eru einnig vandamál sem birtast í því að fólk notar ekki rétta þjónustu miðað við þarfir og að ekki er veitt fjármunum í rétt úrræði. Dæmi er fólk sem leitar á bráðamóttöku vegna einfaldra kvilla sem heilsugæslulæknir gæti hæglega leyst; dýrari og óhagkvæmari lausnin er valin. Greinilegt er að stærsti vandi Heilsugæslunnar á Höfuðborgarsvæðinu er alger skortur á framtíðarsýn um uppbyggingu og fyrirkomulag þjónustunnar. Lýst er eftir því þjónustumódeli sem unnið er eftir! Engin markmið eru sett fram um það hver áhrif þjónustunnar eigi að vera á almenning. Ekkert er unnið með almennar forvarnir né kynningu þjónustunnar. Fyrir okkur stjórnmálamenn sem tökum það hlutverk okkar að gæta hagsmuna alls almennings hátíðlega er þetta ástand algerlega ófært, hvernig er hægt að fylgjast með rekstri sem starfar án svo mikilvægrar markmiðasetningar?

Metnaðarleysi Ríkisins ekki í boði

Húsnæðismálin í forgrunni

Í þar síðustu viku fór ég yfir ýmislegt sem mér finnst að þurfi að koma fram varðandi uppbyggingu leiguhúsnæðis á facebook síðunni minni. Ég hef líka skrifað grein um það sem ég tel skipta sköpum hér. Það er ekki bara á vettvangi Borgarstjórnar sem ég hef verið að vinna að húsnæðismálum ungs fólks. Lánsveðshópurinn hefur tekið mikið pláss í dagskránni hjá mér undanfarin misseri. Nú síðast með grein í Fréttablaðinu.

Reynslan skiptir sköpum

Ungir Karlmenn í Reykjavík eru margir illa staddir og ég hef áhyggjur af þróuninni ef ekkert er að gert. Ef rýnt er í tölur um fjárhagsaðstoð er ljóst að stærsti einstaki hópurinn sem notar fjárhagsaðstoð í Reykjavík eru ungir karlmenn, 18-35 ára. Það þýðir að þeir eru ekki í vinnu og líklega ekki í skóla, virkni þessa hóps í samfélaginu er sama og engin. Við höfum séð hvað andvaraleysi gagnvart slíku ástandi  getur þýtt. Óeirðir í París, London og Stokkhólmi á liðnum misserum voru afleiðing af vanmáttarkennd, áhrifaleysi og skorti á skilningi á aðstæðum ungs fólks, ekki síst ungra karlmanna. Við höfum ekki efni á að láta slíkt gerast hér á landi.

Nú er reyndar rétt að taka fram að íslensk ungmenni eru til mikillar fyrirmyndar heilt á litið. Þau stunda heilbrigðara líferni en fyrirrennarar sínir og nýta vel þau fjöldamörgu tækifæri sem hefur verið kappkostað að bjóða í námi, íþróttum og listum. Þegar svo vel tekst til við að umbreyta þeim slæmu síðum sem hér tíðkuðust áður verður sárara að sjá stækkandi hóp ungmenna sem sér ekkert í spilunum fyrir sig. Umræðan um brottfall úr framhaldsskólum segir sína sögu um það.

Á Íslandi er atvinnuþátttaka með því allra mesta sem gerist í heiminum. Sjálfsmynd Íslendinga er að mjög miklu leyti samofin þátttöku á vinnumarkaði og á það sérstaklega við um karlmenn sem jafnframt eiga sín sterkustu  félagslegu tengsl á vinnustaðnum. Þá er atvinnuþátttaka kvenna óvenju mikil hér á landi. Almennt vinna Íslendingar marga og langa daga í samanburði við nálægar þjóðir og gildir það um ungmennin líka, sem vinna fleiri daga í viku meðfram námi en jafnaldrar þeirra á norðurlöndunum.  Það má því segja að Íslendingar séu sérlega viðkvæmir fyrir atvinnuleysi og kappkosti umfram allt að halda atvinnustigi háu. Þessi viðleitni skapar töluverðan þrýsting á að fólk sé í vinnu og taki þeirri vinnu sem bjóðist hverju sinni. Þannig er okkar samfélagssáttmáli búinn að vera, þeir vinna sem geta og vinnan verður útveguð.

En hvað gerum við þegar ungt fólk fær ekki aðild  að sáttmálanum? Störfin bjóðast ekki eða þeim gefst ekki tækifæri til að vinna þau störf sem bjóðast. Hvað gerum við þegar uppeldi, skóli og atvinnulíf  hafa skapað væntingar um innihaldsrík og skemmtileg framtíðarstörf en engin slík verða til? Eða hvað gerum við þegar væntingar um laun og starfsaðstæður eru svo órafjarri því sem menntun og árangur getur staðið undir, sér í lagi við það einangraða láglaunaumhverfi sem við búum við í dag?

Til næstu ára litið þá er ekki mikil von til þess að ungir menn sem hafa verið óvirkir um hríð og eru lítið menntaðir geti gert mikið til að rétta stöðu sína hjálparlaust. Þegar fram líða stundir geta þeirra vandamál undið uppá sig og þeirra vandi verður vandi maka þeirra og barna. Ýmis virkniúrræði eru í gangi til að tækla þann vanda.  Þar má ekki gefa eftir því öll virkni er leið til betri lífsskilyrða, peningar sparaðir nú eru skuld til framtíðar.

Mest um vert er þó að skapa ekki aðstæður vonleysis hjá fleiri ungmennum. Mín tillaga er því sú að Reykjavíkurborg taki upp ungmennatryggingu. Við sameinumst um að hver einasti einstaklingur á aldrinum 16-20 ára fái tækifæri til að mennta sig, stunda starfsnám eða fái vinnu við hæfi. Stöðvum brottfallið úr framhaldsskólanum með því að finna fyrst nám við hæfi, styðjum svo við þá sem eru í hættu að flosna upp. Raunar ætti að ganga lengra og sýna hverju einasta ólögráða ungmenni að samfélaginu er ekki sama um framtíð þess og fylgja þeim betur eftir sem þess þurfa.

Hilldur Sverrisdóttir ryðst fram með þá hugmynd að borgarstjóri verði kosinn beinni kosningu af borgarbúum. Það er ekkert svakalega góð hugmynd finnst mér, ekkert alslæm heldur.

Það er áhugavert að fletta gömlum kosningapésum eins og ég gerði þegar ég þurfti að taka til á skrifborðinu mínu. Þar sé ég bæklinginn Efnahagslegt sjálfstæði  sem Samfylkingin gaf út í aðdraganda síðustu kosningar. Þessi bæklingur er stundum tilgreindur sem eitt af því sem ekki á að gera þegar kosningabarátta geisar og athygli hins almenna kjósanda er umsetin. 

En í Efnahagslegu sjálfstæði  kemur fram sú efnahagsstefna sem Samfylkingin lagði á oddinn. Grundvallarhugmyndin snérist um aðhald í fjármálum til að hafa efni á velferðinni. Brýnustu verkefni nýrrar ríkisstjórnar eru svo tilgreind. Þau eru:

Þjóðarsátt um ábyrga efnahagsstjórn, stöðugleika og hagvöxt.

Þetta er vinna sem þarf að taka með atvinnurekendum og verkalýðsfélögum. Núverandi ríkisstjórn fellur á þessu en er að þykjst reyna. 

Framhald afskrifta á skuldum heimila á grundvelli almennra leikreglna.

Þetta er í sjálfu sér það sem Framsókn var kosin til að gera ekki en Sjálfstæðisflokkurinn er að reyna að koma þessu á dagskrá. Staðreyndin er sú að 250 milljarðar af skuldum heimilanna voru afskrifaðar á síðasta kjörtímabili. Ríkisstjórnin lagðist mjög þungt á bankana að minnka skuldir heimilanna, með góðum árangri. AGS segir í skýrslu sinni 2011 að ekkert land í heiminum hafi tekið á greiðslu- og skudavanda heimila með jafn víðtækum og markvissum hætti. Þarna var Samfylkingin sennilega bara of dugleg og lét of lítið uppi um hve erfitt var að ná þeim árangri sem náðist. Mikið vill meira.

Losun hafta til hagsbóta fyrir almenning

Það er staðreynd að eina stjórnmálahreyfingin sem hefur skýra og raunhæfa stefnu í losun gjaldeyrishafta er Samfylkingin. Eitt mikilvægasta skrefið var að fella erlendar eignir þrotabúa bankanna undir gjaldeyrishöftin. Samfylkingin og VG þurftu að gera það ein, Framsóknarflokkurinn vildi að þessar eiginir féllu ekki undir gjaldeyrishöftin og rynnu þar með út úr hagkerfinu enda kusu þeir á móti. Sjálfstæðisflokkurinn var ekki á móti en vildi ekki styðja að eignir héldust í landi með þessum lögum.

Lykilatriðið er að byggja ekki efnahgsstefnuna á að nota hagnað þrotabúanna og spila þar með upp í hendurnar á eigendum þrotabúanna. 

Lausnin felst til lengri tíma í að taka upp Evruna og styðja krónuna við Evru þangað til gegnum samninga við evrópska seðlabankann.

Aðildarsamningur við ESB lagður í þjóðaratkvæði

Hjólreiðar eru góður ferðamáti. Líkamsrækt og daglegar ferðir eru slegnar í einu höggi. Hjólreiðamaðurinn kemst í miklu betri tengsl við umhverfi sitt og upplifir það sterkar en sá sem fer um í bíl. Þá verður ekki komist hjá því að nefna þá miklu fjárhagslegu hvata sem hver og einn ætti að hafa af því að hjóla ferða sinna.

Sameiginlega höfum við líka hag af því að hjóla meira. Það losnar um pláss á götunum fyrir þá sem þurfa að nota þær til að fara langt og víða á bílum. Loftmengun og hávaði minnkar samferða minnkandi umferð. Fleiri hjólreiðamenn á götunum geta líka haft dempandi áhrif á umferðarhraða sem aftur minnkar hávaðamengun. Verðmætur gjaldeyrir fer ekki í olíukaup fyrir hjól.

Lengst af hafa hjólreiðastígar ekki verið skipulagðir með samgöngumarkmið í huga hér á landi. Fyrst og fremst hefur verið hugsað um þá sem afþreyingarstíga til útivistar. Í einhverjum tilfellum hefur verið hægt að þjóna báðum þessum markmiðum jafnvel þótt um ólíkar þarfir sé að ræða. Yfirleitt er þó erfitt að þjóna báðum markmiðum því að útivistarstígar liggja gjarnan meðfram jaðri byggðarinnar við haf eða heiðar. Noti fólk hjólið til að sinna daglegum erindum þarf það að komast inn í byggðina miðja. Sé ætlunin að gera hjólreiðar að gildum ferðamáta þarf að skilgreina viðeigandi aðstöðu fyrir reiðhjólafólk. Á þessu hefur orðið stórkostleg breyting síðustu ár í Reykjavík.

Rétt eins og þörf er á samfelldu og vel skilgreindu vegakerfi fyrir bíla þarf sérstaka aðstöðu fyrir reiðhjól, e.k. hjólreiðakerfi. Hjólreiðakerfið þarf að þjóna þeim svæðum þar sem þess er þarfnast. Þess utan þarf  að huga að öryggis-, hagkvæmnis- og gæðamálum. Ef kastað er til höndum við hönnun kerfisins er hætt við að fjárfestingin nýtist ekki sem skyldi eða að öryggi notenda sé fórnað.

Notendur hjólreiðakerfisins þurfa líka að skilja hvernig kerfið er byggt upp og þær kröfur til hæfni hjólreiðamannsins sem það gerir. Til dæmis krefst kerfi sem reiðir sig á óbreyttar umferðargötur miklu meiri þekkingar, árvekni og reynslu af hjólreiðamanninum en stígakerfi sem er aðskilið frá bílaumferð.

Fyrirætlanir sveitarfélags um öll mál sem tengjast hjólreiðum og setur gjarnan markmið í þeim málum má kalla hjólreiðaáætlun. Hjólreiðaáætlun getur tekið til eftirtalinna atriða: hvernig hjólreiðabrautir skuli hannaðar, forgangsröðun tiltekinna leiða, tíma- og kostnaðaráætlun framkvæmda, uppsetning hjólastæða, öryggisaðgerðir, viðhaldsáætlanir, kynningaráætlun fyrir almenning, fræðsla til starfsfólks um vinnubrögð, hvatningarátak og margt fleira. Slík áætlun var samþykkt fyrir Reykjavík á þar síðasta kjörtímabili og hefur verið undirstöðu skjal í vinnu á yfirstandandi kjörtímabili.

Markviss áætlanagerð þýðir að kraftar sveitarfélagsins nýtist sem best með samræmdum aðgerðum. Þá verður fjármögnun og hönnun í samræmi við aðstæður og raunverulega getu sveitarfélagsins. Stór ávinningur af raunsærri áætlanagerð er að stjórnendur og notendur hafa færri tækifæri til að vera ósammála. Ómarkviss áætlun er eins og óútfylltur tékki í augum notenda.

Hægt er að setja mjög fjölbreytt markmið með hjólreiðaáætlun og ekki endilega víst að allir séu sammála um hver helstu markmiðin eigi að vera. Sumir leggja mest upp úr að brautirnar séu lagðar en aðrir vilja byrja á að fá fólkið upp á hjólin. Sumir vilja að fullorðnir hjóli til vinnu en aðrir telja mikilvægara að huga að börnum og unglingum. Stundum geta ólík markmið vel farið saman og oft virðast það tvær hliðar á sama pening sem takast á. Þrátt fyrir það er mikilvægt að einbeita sér að nákvæmlega sínu ætlunarverki. Markviss tök eru líklegri til árangurs en breiðar áætlanir sem leyfa nær allt. Með því að setja mörg eða óskýr markmið er líklegra að engum þeirra sé náð eða að það sé óvíst hvort markinu hafi verið náð.

Hérna er frábært rannsóknartæki sem ber saman ákveðna eiginleika borgarumhverfis. Til dæmis hvort maður upplifi að staður sé líflegur, hættulegur, velmegandi o.s.frv. 

http://pulse.media.mit.edu/

Ég held að það sé mikið vit í að bera saman staði á myndum og átta sig þannig betur á hverjar óskir fólks eru. Ég gæti trúað að fólk svari betur í samræmi við tilfinningu og óskir ef það hefur myndina fyrir framan sig.  Slík könnun hefur mér vitand verið gerð einu sinni hér á landi af Landráði Bjarna Reynarssonar. Hann hefur líka reglulega gert kannanir um búsetuóskir þar sem fólk er spurt út í ákveðna staði. Breytingarnar milli ára segja vissulega margt um stemninguna en ég held að fólk hafi mikla tilhneigingu til að svara eins og því finnst það "eiga að svara" og gera ýmist mikið eða lítið úr kostum og göllum sem það þekkir sjálft. 

Ein mikilvægasta þjónustan sem Reykjavíkurborg veitir er leikskólinn. Við foreldrar göngum út frá því að þessi þjónusta sé í boði fyrir okkur og börnin okkar. Við lítum á leikskólann sem fyrsta skólastigið og mikilvægan lið í því að undirbúa börnin fyrir almenna skólagöngu. Þetta er líka þjónusta sem gerir okkur kleift að stunda vinnu meðan börnin okkar eru í öruggum höndum. Þessi þjónusta er þó ekki bundin í lög og er því fyrir lögum verkefni sem sveitarfélagið hefur sjálfsákvörðunarvald um að veita.

En krafa foreldra er meiri þjónusta og samfelld þjónusta. Allt kerfið kringum börnin gengur ekki alveg upp, sérstaklega þegar litið er til þess hve atvinnuþátttaka er mikil og væntingar til atvinnuþátttöku mjög miklar.

Fæðingarorlofið er 9 mánuðir ef báðir foreldrar fullnýta rétt sinn. Margir foreldrar taka sér lengra orlof, launalaust eða með því að dreifa orlofinu yfir lengri tíma. Mín tilfinning er sú að fæstir vilji skilja yngri börn en 12 mánaða eftir höndum vandalausra. Enda var stefna fyrri ríkisstjórnar að lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði, vonandi gengur það eftir. Reykjavíkurborg niðurgreiðir dagvistun 18 mánaða gamalla barna. Gatið á milli niðurgreiðslu Borgarinnar og fæðingarorlofsins er því 9 mánuðir. Frá níu mánaða aldri til tveggja ára aldurs er tómarúm. 15 mánuðir þar sem þjónustu við barnið er allt öðruvísi háttað en alla aðra mánuði  til loka skólaskyldu.

Bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla á að brúa. Ríki og borg verða að byggja hvorn sinn helminginn af þeirri brú. Lengja verður fæðingarorlofið um minnst 3 mánuði í 12 og jafnvel meira. Næstu 12 mánuði, til tveggja ára aldurs ætti að gera ráð fyrir vistun á ungbarnaleikskólum, ungbarnadeildum leikskóla eða hjá dagmæðrum sem starfa saman tvær eða fleiri og njóta faglegs stuðnings. Þótt Reykjavíkurborg standi fyrir þeim rekstri eða styrki rekstur einkaaðila væri ekki óeðliegt að ríkið kæmi að uppbyggingu þessara úrræða með einhverjum hætti líka. Þróun, uppbygging og eftirlit kostar allt töluverða fjármuni sem er eðlilegt að ríkið taki þátt í að greiða með sveitarfélögunum.

(Myndin að ofan er tilraun til að sýna hvernig dagvistunarmálum er háttað hjá börnum sem ekki eru á skólaskyldualdri miðað við algengar aðstæður í Reykjavík.)

Að gera tilraunir með göturýmið er ekki neitt sem Reykvíkingur fundu upp. Frá árinu 2008 hefur hlutverk Nörrebrogade í Kaupmannahöfn verið til endurskoðunar og ýmis tímabundndar tilraunir verið gerðar.