Credo quia absurdum⸮

David Lynch(1946-2025)-in 1986-cı il istehsalı olan Blue Velvet, Amerika kinosunun ən qalmaqallı və mübahisəli filmlərindən biridir. Suburbiyanın sakit və nizamlı bir dünyasında baş verən bu film, görünən harmoniya ilə gizli xaos arasındakı ziddiyyəti araşdırır. Suburbiya şəhər mərkəzlərindən uzaqda yerləşən, əsasən orta sinif ailələrinin yaşadığı nisbətən sakit və tənzimlənmiş məhəllələrdən ibarətdir. Bu bölgələr geniş həyətlər, ağaclarla örtülmüş küçələr və fərdi evlərdən ibarət olur. Suburbiyanın inkişafı avtomobillərin artması, şəhərlərin sıxlıq və təhlükələrindən uzaqda yaşamaq arzusunun yaranması ilə bağlı idi. David Lynch-in Blue Velvet filmində də suburbiya anlayışı bu mənada işlənir, səthi olaraq nizamlı və təmiz görünən bir dünya altında gizli xaos və zorakılıqla doludur. Filmdə, cəmiyyətin təmiz, ideal görüntüsünün altında gizlənən qorxulu reallıqlar açığa çıxır. Rejissor Lynch, bu dünyada şiddət, cinsiyyət və Əxlaqi Kollaps mövzularını təəccüblü dərəcədə açıq və qeyri-adi şəkildə təqdim edir. Kollaps termini çöküş və ya dəyişim mənasında işlədilir. Filmdə kollapsdan, nizamlı dünyadan xaosa keçid kimi istifadə edilib. Blue Velvet, həm vizual üslubu, həm də dərin fəlsəfi və psixoloji təhlilləri ilə kino tarixində özünəməxsus yer tutur.

Süjet və hekayənin gedişatı.

Blue Velvet filmi, Amerika suburbiyası olan Lumberton-da baş verir. Hekayə Jeffrey Beaumont adlı gəncin qəsəbəyə geri dönməsi ilə başlayır. Bir gün, Jeffrey qəsəbənin yaxınlığındakı meşənin kənarında kəsik bir qulaq tapır və bu, onun həyatını köklü şəkildə dəyişdirir. Qulağın tapılması, Jeffrey-ni qaranlıq və təhlükəli bir dünyaya aparır. Jeffrey, Dorothy Vallens adlı məşhur bir qadınla tanış olur və onun həyatına daxil olur. Dorothy, Frank Booth adlı bir cinayətkarın əlində seksual şiddət və zorakılıqlara məruz qalır. Jeffrey bu təhlükəli dünyada özünü tapmağa və həm də əxlaqi qərarlar verməyə çalışır. O, bu qaranlıq hadisələrin mərkəzindəki həqiqəti ortaya çıxarmağa və bir tərəfdən də şəxsi ehtiraslarını və şüuraltı arzularını üzə çıxarmağa çalışır. Film boyunca Jeffrey-nin həyatı və dünya haqqında gördüyü mənzərələr, cəmiyyətin təqdim etdiyi nizam və harmoniya ilə tamamilə ziddiyyət təşkil edir. Səthi nizamın altındakı xaos, onu əhatə edən hər kəsin daxili aləminə sirayət edir və nəticədə Jeffrey-nin təcrübəsi hər hansı bir şəxsi və cəmiyyəti dəyişdirəcək dərinliyə çatır.

Əsas Personajlar:

📍Jeffrey Beaumont (Kyle MacLachlan, eyni zamanda 1984-cü ildə Lynch tərəfindən lentə alınmış ilk Dune filmində Paul Atreides rolunu canlandırıb): Filmin əsas qəhrəmanı olan Jeffrey, hər şeyə aid suallar verən gənc bir adamdır. O, yaxşılıq və şər arasındakı sərhədləri kəşf edərkən öz daxili qaranlığını da üzə çıxarır.

📍Dorothy Vallens (Isabella Rossellini): Frank Booth-un qurbanı olan Dorothy, seksual və psixoloji zorakılığa məruz qalır. Jeffrey ilə münasibət quraraq, həm də öz gücünü bərpa etməyə çalışır.

📍Frank Booth (Dennis Hopper): Filmin antagonistidir və şiddət, seksual güc və repressiya ilə əlaqələndirilir. O, Jeffrey-nin yaşadığı dünyaya olan təhdidlərin təmsilçisidir. Antagonist, ədəbiyyatda və digər hekayə strukturunda əsas qəhrəmanın (protagonist) qarşısında duran və onun məqsədlərinə mane olan xarakter və ya qüvvədir.

Filmin mövzusu və dərin baxış.

Cinsi Ehtiraslar, Repressiya və Şəxsiyyətin Formalaşması

Filmdəki cəmiyyət əxlaqi qəliblər və repressiya baxımdan, Sigmund Freud(1856-1939)-un psixoanalitik nəzəriyyələri ilə dərin əlaqəlidir. Freud, insanın davranışlarının və arzularının çoxunun bilinçaltı psixikanın təsiri ilə yönləndirildiyini iddia edir. Freud’un “id, ego və superego” konsepsiyası, Blue Velvet-dəki əsas personajların münasibətlərini və qarşılıqlı əlaqələrini açıqlamaq üçün əhəmiyyətli bir çərçivə təqdim edir.

Freud-un id, ego və superego nəzəriyyəsi insan psixikasının üç əsas komponentini təsvir edir:

📍Id: Şüuraltı impulsları, instinktiv ehtiyac və arzuları idarə edən hissədir. Zövq prinsipinə əsaslanaraq dərhal məmnunluq axtarır. Məsələn, ac qalanda dərhal yemək istəmək.

📍Ego: Reallıq prinsipinə uyğun hərəkət edən, id-in istəklərini gerçəklik və sosial normalarla uzlaşdırmağa çalışan rasional hissədir. Ego id-in impulslarını tənzimləyir.

📍Superego: Cəmiyyətin və əxlaqi normaların daxili nümayəndəsidir. Vicdan və idealları təmsil edir, ego-ya düzgün davranmağı diktə edir.

Bu strukturlar arasında daim mübarizə gedir: id dərhal məmnun olmaq istəyir, superego əxlaqi qaydalara əməl etməyi tələb edir, ego isə hər ikisinin tələbləri arasında balans qurmağa çalışır.

Freud’un repressiya nəzəriyyəsi ilə yanaşı, film boyunca insanın id-nin necə təzahür etdiyini izləyə bilərik. Jeffrey-nin davranışları və hissləri, əslində onun idinin təsiri altındadır. Jeffrey, sərhədsiz bir şəkildə daxili istəyini izləyir, lakin cəmiyyətin ondan gözlədiyi əxlaqi normalarla qarşılaşır. Bu qarşıdurma yalnız onun öz kimliyini aydınlaşdırmağa deyil, eyni zamanda kənar dünya ilə əlaqəsini formalaşdırmağa kömək edir. Freud’un id, ego və superego arasında gedən mübarizə, cəmiyyətin repressiv qüvvələri ilə insanın daxili arzularının qarşıdurmasında təcəssüm tapır. Freud’a görə, cəmiyyət, insanların ən təbii və güclü istəklərini repressiya edir. Bu, xüsusilə cinsi istəklərə yönəlir. Blue Velvet-də Jeffrey və Dorothy arasındakı münasibətlər, həm repressiya edilən seksual ehtirasları, həm də cəmiyyətdən gizlədilən qorxulu reallıqları simvollaşdırır. Jeffrey-nin qorxusuzluğundan istifadə edərək cəmiyyətin tabu saydığı məsələlərə toxunması, Freud’un id, ego və superego arasında baş verən mübarizəni ortaya qoyur. Jeffrey-nin seksual arzuları ilə cəmiyyətin qəbul etdiyi etik davranışlar arasında gedən mübarizə, filmin əsas təməlini təşkil edir. Freud-un Oedipal Kompleks anlayışını tətbiq edərək, Frank Booth-un Dorothy üzərindəki şiddət və seksual hakimiyyətini dərinləşdirmək mümkündür. Frank, Jeffrey üçün şüuraltı qorxu və eyni zamanda qadağan olunmuş arzunun təcəssümüdür. Dorothy ilə əlaqəsi, Freud-un repressiya və cinsi arzularla bağlı fikirlərinə uyğun olaraq analiz edilə bilər. Jeffrey-nin Dorothy-yə duyduğu cəlbetmə, onun bilinçaltında həm ana fiquruna bağlılıq, həm də qadağan olunmuş seksual maraqlar arasında mübarizəni göstərir. Bu perspektiv, Frank və Jeffrey arasındakı dualizmi daha kompleks bir psixoanalitik baxışdan izah edir.

Oedipal kompleks, Sigmund Freud-un psixoanalitik nəzəriyyəsində bir mərhələdir. Bu nəzəriyyəyə görə, oğlan uşağı psixoseksual inkişafın fallik mərhələsində (3-6 yaş aralığı) anasına qarşı bilinçaltı cinsi meyil hiss edir və atasını rəqib olaraq görür. Bu kompleksin həlli, uşağın atasına aid olan qaydaları və sosial normaları qəbul edərək həmin arzularını sublimasiya etməsidir. Freud bu anlayışı Yunan mifologiyasındakı Oedipus personajından götürmüşdür, o, bilmədən atasını öldürərək anası ilə evlənmişdi. Freud-un nəzəriyyəsində, bu kompleksin uğurla həll olunması sağlam şəxsiyyətin inkişafına, həll olunmaması isə emosional problemlərə yol açır.

Film boyunca Jeffrey-nin keçirdiyi daxili dəyişiklik və mənəvi oyanış, Oedipal kompleksin psixoloji təsirlərini əks etdirir. Bu, onun şəxsiyyətinin həm qaranlıq istəklər, həm də əxlaqi normalar arasında tarazlıq taparaq yetkinliyə çatması ilə nəticələnir.

Lacan və Subyektin Formalaşması

Freud’un psixoseksual inkişaf nəzəriyyəsindən sonra, Jacques Lacan(1901-1981) daha mürəkkəb bir yanaşma təklif edir və insanların subyektiv təcrübələrini təhlil edir. Lacan’ın nəzəriyyələrinə görə, insan özünü başqalarından ayıraraq, digər insanlarla münasibətlər qurarkən özünü tanıyır. Onun, Ayna Mərhələsi konsepsiyası, şəxsin öz şəxsiyyətini başqalarından ayıraraq qurduğunu izah edir. Bu nəzəriyyə Blue Velvetdə, xüsusən də Dorothy-nin həyatında aydın görünür. Dorothy-nin yaşadığı seksual zorakılıq və repressiya, Lacan-ın subyektin özünü dərk etməsi və bu dərk etmə prosesinin şiddətli şəkildə pozulması ilə əlaqəlidir. Dorothy-nin psixoloji vəziyyəti, öz bədəninin və arzularının başqaları tərəfindən müəyyənləşdirildiyi bir vəziyyəti simvollaşdırır. Onun öz şəxsiyyətini kəşf etməsi və bu mübarizəni necə keçirməsi, Lacan-ın şərh etdiyi subyektin psixoloji və sosial transformasiyasını əks etdirir. Lacan-ın nəzəriyyələrini daha da dərinləşdirərək, filmin iki əsas personajı olan Jeffrey və Dorothy-nin öz şəxsiyyətlərini necə kəşf etdiklərini daha yaxşı anlamağa çalışa bilərik. Dorothy-nin yaşadığı seksual zorakılıq və qarşılıqlı əlaqələrindəki güc dinamikası, Lacan’ın “ayna mərhələsi”ni təmsil edir. O, Frank Booth tərəfindən əzildikcə, öz bədənini başqalarının gözündə necə göründüyünü və başqalarının gücündən necə təsirləndiyini anlamalıdır. Bu mübarizə, Lacan’ın “subyektin formalaşması” prosesini əks etdirir, burada güc və kimlik münasibətləri qarmaqarışıq bir şəkildə özünü göstərir.

Ayna Mərhələsi, Lacan tərəfindən inkişaf etdirilən və insanın öz şəxsiyyətini necə formalaşdırdığını izah edən bir anlayışdır. Bu mərhələ, təxminən 6-18 aylıq uşaqlıq dövrünə aiddir və uşağın özünü ilk dəfə bir aynada tanıması ilə əlaqəlidir. Lacan-a görə, uşaq aynada öz bədənin görüntüsünü görərkən özünü bir bütöv olaraq qəbul edir və bu an onun şəxsiyyətinin ilkin formalaşma nöqtəsi olur.

Ayna Mərhələsinin əsas ideyası, uşağın özünü başqalarından ayrılmış bir varlıq kimi qəbul etməsi və öz şəxsiyyətini başqalarının gözündə necə göründüyü ilə əlaqələndirməsidir. Bu mərhələ, həm də uşaqda Öz və Digər anlayışlarını ayırd etməyə başlama prosesini simvollaşdırır. Lacan bu mərhələni, insanın öz şəxsiyyətini tanıması və inkişaf etdirərkən, həm öz daxili dünyası, həm də xarici cəmiyyətlə əlaqə qurması baxımından vacib sayır.

Foucault və Sosial Normaların Formalaşması:

Michel Foucault(1926-1984) sosial güc və hakimiyyətin təbiəti ilə bağlı nəzəriyyələri ilə məşhurdur. Onun fikrincə, güc yalnız bir şəxsin digərini əzə biləcəyi bir şey deyil, həm də insanların gündəlik həyatlarında daim özlərini düzəldərək və dəyişərək özlərini formalaşdırdıqları bir prosesdir. Blue Velvetdə, Frank Booth-un seksual zorakılığı və güc istifadəsi, Foucault-un gücün necə işlədiyini və necə cəmiyyətin hər bir üzvünü davranışlarını yönləndirmək üçün istifadə etdiyini göstərir. Frank Booth-un güc və şiddəti, cəmiyyətin alt qatlarında gizlənən və normalar vasitəsilə tətbiq olunan təzyiqləri simvollaşdırır. Cəmiyyətdəki şiddət və zorakılıq yalnız fərdi instinktlərlə deyil, həm də cəmiyyətin normativ strukturları ilə əlaqəlidir. Cəmiyyət, gücü və zorakılığı yalnız fiziki deyil, həm də psixoloji və sosial strukturlar vasitəsilə tətbiq edir. Foucault-un gücün incə formaları haqqında dedikləri, Frank-in ətrafındakı dünyada yaşananların çoxunun da gizli şəkildə bu güc dinamikasından qaynaqlandığını göstərir.

Frank Booth-un gücünü göstərərkən, Foucault-un “panoptikon” nəzəriyyəsinə də toxunmaq mümkündür. Panoptikon nəzəriyyəsi, gücün cəmiyyətdə necə tətbiq olunduğuna dair bir analoji obrazdır. Bu anlayışda güc, cəmiyyətin hər bir fərdini özünün gözləyən və cəzalandıran bir göz kimi təsvir edilir. Bu cür güc strukturu, Blue Velvetdə Frank Booth tərəfindən əks olunur. Onun qurbanlarına etdiyi şiddət, gücün daha çox görsəl və hissi bir təsiri olaraq, cəmiyyətin digər üzvlərini əhatə edən sosial hakimiyyət strukturlarının bir formasıdır.

Varoluş, İnsan Azadlığı və Əxlaqi Qərarlar:

Jean-Paul Sartre(1905-1980)-ın varoluşçu fəlsəfəsi, insanın azadlığını və bu azadlıqdan doğan məsuliyyəti vurğulayır. Blue Velvetdə, Jeffrey-nin əxlaqi seçimləri, öz həyatını müəyyənləşdirərkən qarşılaşdığı problemlər və çətinliklər Sartre-ın varoluşçu anlayışları ilə əlaqəlidir. Jeffrey-nin yaşadığı dəyişikliklər, şəxsi azadlıq və qərar vermə prosesini əks etdirir. Onun gördüyü hərəkətlər, yalnız şəxsi təcrübələri deyil, həm də cəmiyyətin gözləntiləri ilə bağlıdır. Sartre-a görə, insan öz həyatını formalaşdırmaqda sərbəstdir, amma bu sərbəstlik, eyni zamanda, azadlıq və məsuliyyətin qarşılıqlı əlaqəsidir. Jeffrey-nin gizli dünyaya girməsi, şəxsi və sosial dünyası arasında keçirdiyi təzadların təzahürüdür.

Sartre-ın nəzəriyyəsi ilə əlaqədar olaraq, Jeffrey-nin etdiyi seçimlərin yalnız öz həyatını deyil, ətrafındakıları da necə dəyişdirdiyini düşünmək maraqlıdır. Sartre-ın dediyi kimi, insan yalnız öz qərarları ilə həyatını formalaşdırır, lakin bu qərarlar yalnız fərdi cəhətdən deyil, ətraf mühitə də təsir göstərir. Jeffrey-nin müəyyənləşdirdiyi qərarlar, yalnız onun öz həyatını deyil, həm də Dorothy-nin taleyini dəyişir.

Sartre-ın əxlaqi məsuliyyət anlayışı, bu seçimlərin ətraf mühit və cəmiyyət üzərindəki gücünü vurğulayır. Sartre-a görə, insanın varlığı onun öz seçimləri və hərəkətləri ilə təyin olunur və bu seçimlər heç bir xarici güc və ya cəmiyyətin təzyiqindən asılı olmayaraq həyata keçirilir. Bu, insanı öz varlığının və həyatının bütün məsuliyyətini daşımağa məcbur edir.

Sartre-ın həqiqət anlayışı ilə əlaqəli bir aspekt də filmdəki Jeffrey-nin daxili mübarizəsini işıqlandıra bilər. Sartre, həqiqəti yalnız fərdin öz varlığı ilə əlaqələndirir və onu üzə çıxarmaq, insanın öz əxlaqi və mövcudluq seçimlərindən doğan bir vəzifə olaraq təqdim edir. Jeffrey-nin qarşılaşdığı qorxulu və çətin həqiqətləri qəbul etmək, onun azadlıq və məsuliyyət anlayışlarını tam anlaması ilə bağlıdır. Əlavə olaraq, Sartre-ın Başqalarının Gözü mövzusuna da toxunmaq faydalı ola bilər. Sartre, insanın öz kimliyini yalnız başqaları ilə münasibətlərdə formalaşdırdığını vurğulayır. Jeffrey-nin Dorothy ilə münasibətində və Frank Booth ilə üzləşməsində, başqalarının varlığı onun öz varlığına təsir edir və seçimlərinin nəticələrini daha da kompleksləşdirir. Bu, onun öz şəxsiyyətini formalaşdırmağa çalışarkən qarşılaşdığı sosial və daxili qarşıdurmanı daha da dərinləşdirir.

Blue Velvet filmindəki sosial və psixoloji problemlər, yalnız fərdi təcrübə ilə bağlı deyil, həm də cəmiyyətin strukturlarını və psixoloji təsirlərini əhatə edir. Filmdəki gizli xaos, yalnız fərdi psixikanı deyil, həm də sosial münasibətləri əks etdirir. Lynch, nizamlı bir cəmiyyətin altındakı xaosu və əxlaqi çöküşü ortaya qoyarkən, fərdi psixologiyanın və sosial strukturların qarşılıqlı təsirini göstərir.

Nəticə etibarilə David Lynch-in Blue Velvet filmi, sosial psixologiya və fəlsəfi nəzəriyyələr baxımından zəngin bir filmdir. Freud, Lacan, Foucault və Sartre kimi məşhur psixoloqlar və filosofların perspektivindən filmə yanaşma etdiyimiz zaman, cəmiyyətin və fərdin qarşılıqlı təsirini daha yaxşı başa düşürük. Filmdəki gizli dünyalar, repressiya, şiddət və güc mübarizələri, cəmiyyətin strukturlarını və fərdi qərarların nəticələrini anlamağımıza imkan verir.

Filmin əsas mövzusuna uyğun gələ biləcəyini düşündüyüm bir neçə kitab bölüşmək istəyirəm:

📍Jean-Paul Sartre-Being and Nothingness (Varoluş və Heçlik)

📍Franz Kafka-The Trial (Məhkəmə/ türkçə Dava)

📍Erich Fromm-The Art of Loving (Sevmə Sənəti)

📍Sigmund Freud-The Interpretation of Dreams (Yuxuların Təfsiri)

📍Sigmund Freud-Totem and Taboo

📍Leo Tolstoy – Resurrection (Dirilmə/ türkçə Diriliş)

Blue Velvet (1986) IMDb: 8.0/10

Bizə Tarix, Həqiqət və İnanc mövzularında baş yorduracaq bir film. 2007-ci ildə təqdim olunan Dünyalı (The Man from Earth) filmi, elmi-fəlsəfi janrın unikal bir nümunəsidir. Sadə quruluşu ilə mürəkkəb fəlsəfi suallar doğuran bu film, dərin düşüncə tərzini stimullaşdıran dialoqlar vasitəsilə tamaşaçını zaman və həqiqət anlayışını sorğulamağa məcbur edir. Jerome Bixby (daha çox Star Trek serialı ilə tanınırdı) tərəfindən yazılan və Richard Schenkman tərəfindən rejissorluğu edilən film, yalnız bir otaqda baş verən söhbətlərdən ibarət olmasına baxmayaraq, tamaşaçının zehnində geniş dünya qurur. Filmdə zaman, elm, din və insanın bilik strukturları ilə bağlı çoxşaxəli məsələlər müzakirə olunur.

Süjet və Əsas Mövzu.

Film John Oldman adlı professorun öz həmkarları ilə keçirdiyi vida məclisi ilə başlayır. O, dostlarına öz sirrini açır:

Əsas personaj John Oldman, 14.000 il əvvəl dünyaya gəlmiş və hələ də yaşamaqda olan bir Cro-Magnon (Homosapiensin, yəni müasir insanın ən qədimləri) insanı olduğunu deyir. Bu iddia ilə başlayan söhbət, elm adamları arasında geniş diskussiyaya çevrilir. Əsas qəhramanımızın kolleqaları hər biri fərqli elmi və fəlsəfi sahəni təmsil edir və John-un iddialarını təhlil etməyə çalışırlar. Lakin bəzi suallar ortaya çıxır:

Həqiqət nədir?

İnanmaq və bilmək arasında sərhəd haradadır?

Sübut tələb edə bilmədiyimiz bir həqiqətə inanmaq düzgündürmü, yoxsa bu yalnız bir uydurmadırmı?

Əslində film bizə bu suallarla bağlı açıq cavab vermir, çünki məqsədi tamaşaçıya hazır həqiqətlər təqdim etmək deyil, onu düşünməyə məcbur etməkdir. John-un hekayəsi heç vaxt nə tam təsdiqlənir, nə də rədd edilir. Bu, həqiqətin nisbi və çoxqatlı olduğunu göstərir. Tamaşaçı onun danışdıqlarını qəbul edib-etməməyi özü qərar verməlidir.

Eyni zamanda filmdə həqiqətlə bağlı "bəzən yalnız şəxsiyyətin yaddaşında və təcrübəsində gizləndiyi və onu obyektiv şəkildə sübut etməyin hər zaman mümkün olmadığı" fikri çatdırılır. Həqiqət anlayışı burada faktlar və subyektiv inanclar arasındakı sərhədin bulanıq olduğunu göstərir. Burada inanmaq və bilmək arasındakı sərhəd belə aydın olur:

İnanmaq sübut tələb etmədən qavranılan həqiqətləri əhatə edir, bilmək isə sübut və müşahidələrə əsaslanan məlumatdır. Həqiqət bəzən təsdiqlənə bilməyən bir hekayədə, inanc isə bəzən sübutların olmadığı yerdə baş verir. İnanmaq və bilmək arasındakı sərhəd isə həmişə aydın deyil və hər bir insanın dərk etmə gücü ilə müəyyənləşir.

John-un, xüsusilə tarixi hadisələri və dini simvolları fərqli bir perspektivdən izah etməsi, tamaşaçıya keçmişlə bağlı bildiklərini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Onun sözləri ilə tamaşaçı, tarix və dini inancın necə kollektiv şüurun və simvolların məhsulu olduğunu düşünməyə başlayır. Filmin əsas suallarından biri də məhz budur: Tarix və həqiqət nə qədər obyektivdir?

Fəlsəfi Yanaşmalar və Elmi Nəzəriyyələr.

Karl Popper, Falsifikasiyanın (Təkzibin) Elmi Prinsipi:

Filmdəki hadisələr Popper-in (1902-1994) elmi biliklər haqqında irəli sürdüyü nəzəriyyə ilə yaxın əlaqədədir. Popperin falsifikasiya prinsipi elmin əsas metodoloji qaydalarından biridir. O bildirirdi ki, elmi nəzəriyyələr yalnız onları təkzib etmək mümkün olduqda elmi dəyər daşıyır. Bu prinsipə görə, bir nəzəriyyənin doğruluğunu sübut etmək əvəzinə, onu yanlışlamağa çalışmaq daha doğrudur. Məsələn, “bütün qu quşları ağdır” iddiası bir qara quşun tapılması ilə təkzib edilə bilər.

“Dünyalı” filmində John Oldman-ın iddiaları tam məhz bu prinsip əsasında şübhə altına alınır. Onun dediklərini nə təsdiq etmək, nə də təkzib etmək mümkündür. Dostları onun haqqında təkzibedici sübutlar axtarır, lakin belə sübutların tapılmaması onları ikili dilemma qarşısında qoyur. Popperin nəzəriyyəsi burada bir daha həqiqətin çətinliklə əldə edildiyini göstərir.

Thomas Kuhn, Paradigma Dəyişmələri və Elmi İnqilablar:

Popperin nəzəriyyəsi daha çox təkzib və yanlışlama üzərində qurulsa da, Thomas Kuhn (1922-1996) elm tarixinin daha mürəkkəb proses olduğunu irəli sürmüşdür. Kuhnun paradigma dəyişmələri nəzəriyyəsinə görə, elm düzxətli şəkildə inkişaf etmir. Əksinə, bir müddət mövcud olan elm paradiqması (ümumi nəzəri yanaşmalar sistemi) müəyyən anlarda inqilabi dəyişikliklərlə yenisi ilə əvəz olunur. Məsələn, Kopernik (1473-1543) inqilabı (16-cı əsrdə Avropada Kopernikin ortaya atdığı yeni kainat modeli) zamanı geosentrik(yer mərkəzli kainat) model, heliosentrik (günəş mərkəzli kainat) model ilə əvəz edilmişdir.

John Oldman-ın tarixi yenidən izah etməsi və məlum faktları fərqli şəkildə təqdim etməsi Kuhn-un nəzəriyyəsinə uyğundur. O, dostlarına insan tarixini müasir baxışdan deyil, öz müşahidələri əsasında danışır və bu, onların mövcud bilik sistemlərinə meydan oxuyur. Filmin dialoqları Kuhn-un elmin təkamülü ilə bağlı ideyalarını təcəssüm etdirir.

Jean Baudrillard və Simulyasiya Anlayışı:

Jean Baudrillard (1929-2007) müasir cəmiyyətdə reallığın yerinə keçən simulyasiyalar haqqında yazmışdır. Onun fikrincə, insanlar bəzən reallıqla deyil, onun təhrif olunmuş surətləri ilə yaşayarlar. Simulacra and Simulation adlı əsərində Baudrillard həqiqət sonrası dövrdə insanların öz həqiqətlərini yaratdığını və “həqiqi” anlayışının mənasını itirdiyini vurğulayır.

“Dünyalı” filmində John-un hekayəsi simulyasiya və reallıq məsələlərini gündəmə gətirir. O, insanlara tarix haqqında bildikləri hər şeyi yenidən düşünməyi təklif edir. Tamaşaçılar John-un danışdıqlarını həqiqət və ya uydurma kimi qəbul edib-etməmək dilemması ilə üz-üzə qalırlar. Bu, məhz Baudrillard-ın irəli sürdüyü hiperreallıq anlayışı ilə bağlıdır. Hiperrallıq termini, xüsusilə ədəbiyyat, fəlsəfə və sənət sahələrində istifadə olunan bir anlayışdır. Bu, real dünyadakı obyektlər və hadisələrin çoxunu təhrif edərək və ya çox dərinləşdirərək daha şişirdilmiş və qeyri-real bir şəkildə təqdim edən bir tendensiyanı ifadə edir. Ümumi şəkildə hiperrallıq, reallığın çox aşırı və idealizə edilmiş bir şəkildə təqdim edilməsi, bəzən də onun “gerçək”dən daha çox real olduğu təsiri yaratması ilə əlaqəlidir. Buna filmdə çox rast gəlirik.

Joseph Campbell və Mifologiyanın Gücü:

John-un İsa peyğəmbər haqqında dedikləri tamaşaçıda ən çox müzakirə doğuran məsələlərdən biridir. O, peyğəmbərlik anlayışını mif və simvol kimi izah edir. Bu, Joseph Campbell-in (1904-1987) miflər haqqında dediklərinə paralel gəlir. Campbell miflərin universallığı və simvolik mənaları üzərində dayanmış, hər bir mədəniyyətin oxşar miflər yaratdığını göstərmişdir. Campbellin ən çox tanınan nəzəriyyəsi, Qəhrəmanın Səyahəti (Hero’s Journey) adlı anlayışıdır. Bu nəzəriyyəyə görə, çoxsaylı mədəniyyətlərdə qəhrəmanlar bir çox oxşar mərhələlərdən keçirlər. Bu mərhələlərə aşağıdakılar daxildir:

📍Çağrı: Qəhrəman, rutin həyatından çıxmağa və bir səyahətə çıxmağa dəvət alır.

📍Çətinliklər və Yoldaşlar: Qəhrəman səyahətində müxtəlif çətinliklərlə qarşılaşır, lakin ona kömək edəcək yoldaşlar və müəllimlər tapır.

📍Sınaqlar və Sığortalar: Qəhrəman, böyük sınaqlarla üzləşir, böyüyür və öz daxili gücünü kəşf edir.

📍Dönüş: Qəhrəman, əldə etdiyi təcrübə və bacarıqlarla geri dönür və dünya dəyişir.

Campbellə görə, bu struktur, müxtəlif mədəniyyətlərdə və dövrlərdə mövcud olan miflərdə özünü təkrarlayır. O, miflərin bir növ kollektiv şüuraltı təsiri olduğunu və insanların ümumi təcrübələri və emosional vəziyyətlərini təmsil etdiyini irəli sürmüşdür. John-un dedikləri dinin yaranışının insanın qədim təcrübələrindən qaynaqlandığına dair nəzəriyyəni dəstəkləyir.

Bu yerdə David Hume (1711-1776) fikirləri də maraqlıdır, Hume-a görə, insanlar səbəb-nəticə əlaqəsini qavramağa çalışarkən tez-tez xəyali konstruksiyalara üz tuturlar. Mifologiya da bu cür xəyali konstruksiyalar əsasında formalaşır. Tarixi şəraitlərdə təbiət hadisələrini və insanın mənəvi təcrübələrini izah etmək üçün yaradılan miflər, gerçəkliyi fərqli və simvolik şəkildə təqdim edir.

Miflər, insan ağlının səbəbləri bilmədiyi zaman təsəvvürlər yaratmaq ehtiyacından doğur, deyə Hume öz fikrini tamamlıyır.

Tarix, Həqiqət və Dezinformasiya.

Zygmunt Bauman və Likvid Reallıqlar anlayışı:

Filmin əsas mövzularından biri də tarixin subyektivliyi və manipulyasiya edilə bilən bir sistem olmasıdır. Tarix yazanların obyektivliyi sual altına alınır. Bu mövzuda verilə biləcək ən yaxşı şərhlərdən biri aşağıdakı kimi olardı:

“Tarix boyunca həqiqi bilik və ya məlumat yalanla ləkələnmişdir. Hər dövrdə insanlar öz maraqları üçün həqiqəti ört-basdır etməyə çalışmışdır…”Bu fikir “Dünyalı”nın əsas mesajını təsdiqləyir: Tarix, onu yazanların nəzəri çərçivələrindən asılı olaraq dəyişir və həqiqət bəzən manipulyasiya olunur. Bu baxımdan, film Bauman-ın (1925-2017) müasir cəmiyyətlərdə Likvid Reallıqlar anlayışına işıq salır. Likvid termini burada metaforik olaraq istifadə edilib və dəyişkənliyi ifadə edir. Baumanın nəzəriyyəsi, cəmiyyətin və insanların özlərini sabit bir quruluşda tapmaqda çətinlik çəkməsi, sürətli dəyişikliklərin və sosial strukturun qeyri-sabitliyi ilə əlaqəlidir. Filmdəki qəhrəman, ətrafındakı insanlara öz keçmişini və dünyanı necə görməsini açıqlayaraq, zaman və kimlik kimi mövzuları düşünməyə vadar edir. Bu, Baumanın “likvid modernlik” anlayışına bənzəyir. Likvid Modernlik, insanın kimliyini və təcrübəsini formalaşdıran sosial və mədəni strukturların sürətlə dəyişməsi və qeyri-sabitlikdir.

Nəticə etibarilə, Dünyalı sadə bir film olmaqla yanaşı, dərin fəlsəfi suallar verən intellektual şah əsərdir. Popperin falsifikasiya prinsipi, Kuhnun paradigma dəyişmələri və Baudrillard-ın hiperreallıq anlayışları ilə zənginləşən bu film tamaşaçıya həqiqətin nisbiliyi, biliklərin mənbələri və tarixin manipulyasiya oluna biləcəyi barədə düşünməyə imkan verir. Jerome Bixby bu ssenarisi ilə insanlığa yaxşı bir miras qoyub gedib. Əlavə olaraq bir neçə əlaqəli kitab tövsiyyə etmək istəyirəm, şəkillərini də yerləşdirmişəm.

📍Yuval Noah Harari – Sapiens: Bəşəriyyətin Qısa Tarixi

📍Richard Dawkins – Tanrı Yanılqısı

📍E. O. Wilson – İnsan Təbiəti haqqında (İnsan Doğası)

Film 1605-ci ildə Guy Fawkes adlı şəxsin həbs edilməsi və öldürülməsi səhnəsi ilə başlayır. Guy Fawkes(1570 1606) katolik bir ailənin övladı kimi, katoliklərə qarşı təzyiqlərin çox olduğu bir dönəmdə yetişdirilmiş və bir müddət sonra ölkəni tərk edərək Protestant İngiltərəyə qarşı döyüşən katolik ordularında xidmət etmişdir. 1605-ci ildə İngiltərə Parlament binasını partlatmaq istəyirdi. Bu sui-qəsd avtoritar İngiltərə rejimini yıxmaq məqsədi daşıyırdı. Məhz bu səbəbdəndir ki, Guy Fawkes, xüsusilə avtoritar rejimə qarşı mübarizə aparan anarxist tərəflərin simvolu halına çevrilib. Lakin sui-qəsd hökumətə xəbər verildi və ifşa edildi. Guy Fawkes Noyabrın 5-də həbs edildi və o, 1606-cı ildə vətənə xəyanət ittihamı ilə edam edildi.

“Remember, remember, the fifth of November”, bu sözlər İngilis xalq mahnısına aiddir. Beləki, Guy Fawkes hazırda hər il 5 Noyabrda İngiltərədə Guy Fawkes Gecəsi(Bonfire Night) adı ilə keçirilən tədbirlərdə yad edilir. Bu tarix həm də İngiltərə tarixində Katolik Protestant münaqişələrinin ciddi bir mərhələsi kimi yadda qalıb.

Protestantlıq, Xristianlığın üç əsas qolundan biridir(digərləri Katoliklik və Provaslavlıqdır). 16-cı əsrdə Martin Luther və digər reformatorların Katolik Kilsəsinə qarşı başlatdığı Reformasiya Hərəkatı nəticəsində yaranmışdır. Luther məşhur 95 tezis(qanun) ilə tanınır. Bu tezislər Protestantlığın əsasını qoydu. Buu yenilik, Avropada Qaranlıq Dövrü(Dark Ages) bitirməklə yanaşı Renessans və Reformasiyanın təməlini atdı.

Necə oldu İngiltərə Protestant oldu?

İngiltərənin Protestantlığa keçidinin başlanğıcı Kral 8-ci Henri ilə əlaqəlidir. 8-ci Henri, Roma Papasından ilk həyat yoldaşı Ketrin ilə nikahını ləğv etməsini istədi, çünki Ketrin oğlan övlad dünyaya gətirməmişdi və Henrinin soyu davam etmə təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Lakin Papa bu boşanma tələbini rədd etdi. Bu rəddən sonra Henri Roma Katolik Kilsəsinə qarşı çıxmışdı.

1534-cü ildə Üstünlük Aktı( Act of Supremacy) qəbul edildi və Henri özünü İngiltərə Kilsəsinin başçısı elan etdi.

Beləliklə, İngiltərə Roma Papasından müstəqil bir kilsə yaratdı. Bu isə öz növbəsində İngilis Reformlarının əsasını qoymuş sayılır. Katolik Kilsədən ayrılmaq Anglikan Kilsəsini ortaya çıxardı və bu reforma görə kilsə birbaşa krala tabe oldu.

Orta əsrlərdə kralların hakimiyyətinin Tanrı tərəfindən verildiyi inanışı geniş yayılmışdı. Bu konsepsiyaya görə, kral Tanrının yer üzündəki nümayəndəsi sayılırdı. Katolik Kilsəsi, bu anlayışı dəstəkləyərək kralların taxta çıxmasını leqallaşdıran əsas dini güc idi. Roma Papası və ya yüksək rütbəli kilsə rəsmiləri krallara tac qoyur, bu isə kralın Tanrının lütfü ilə hakimiyyətə gəldiyini simvolizə edirdi. Tacqoyma mərasimi olmadan bir çox hallarda kralın hakimiyyəti qeyri-legitim sayılırdı. Papalar çox vaxt siyasi münaqişələrdə də iştirak edir və kralları dəstəkləmək və ya onlara qarşı çıxmaq üçün öz nüfuzlarını istifadə edirdilər. Kilsə bəzi hallarda kralları taxtdan endirmək üçün digər siyasi gücləri təşviq edirdi. Papa bir kralın qanunsuz olduğunu elan edərək digər liderlərə, krala qarşı müharibə elan etmə haqqı verə bilərdi. İngiltərədə, kilsə reformları Katolik Kilsənin və Papaların bu gücünü əlindən almış oldu.

Daha sonra hakimiyyətə gələn krallar dönəmində də bir sıra islahatlar keçirildi və Katolik Kilsədən daha da uzaqlaşdılar. 6-cı Eduard(1547-1553) hakimiyyəti dönəmində Anglikan Kilsəsi tamamilə Protestant ideologiyalara uyğunlaşdırıldı. Kraliça 1-ci Elizabet(1558-1603) taxta çıxdıqdan sonra Protestantlıq rəsmi şəkildə ölkənin dininə çevrildi. Bu dəyişikliklər nəticəsində İngiltərə Protestant bir ölkəyə çevrildi.

Bütün bu dəyişiklikdən sonra Katoliklər və Protestantlar arasında uzun müddət dini qarşıdurmalar yaşandı. Guy Fawkesin uğursuzluqla nəticələnən sui-qəsd cəhdi də bu münaqişələrin ən ciddi nümunələrindən biridir.

"V for Vendetta" filmi Guy Fawkesi yenidən populyar mədəniyyətin mərkəzinə gətirib. Guy Fawkes kimi, filmin əsas qəhrəmanı "V" də avtoritarizmə qarşı çıxır və filmdə hadisələr bu yöndə cərəyan edir. Film eyni zamanda Guy Fawkes Maskası deyilən bir anlayışın da formalaşmasında böyük rol oynayır hansı ki, bu maska günümüzdə anarxist ideologiyada tez-tez istifadə edilir. Film 2005-ci(təqdimatı 2006-cı il) ildə eyni adlı qrafik romandan ilhamlanaraq çəkilib. Filmin çəkilməyə başlama və təqdimat illəri də xüsusi detallardan biridir. Ssenaristlər, film çəkildiyi vaxtlarda Wachowski qardaşları(sonralar wachowski bacılarına çevirdilər özlərini) adı ilə tanınırdılar, daha dəqiq desək Matrix filmləri ilə mükəmməl məşhurluğa sahib idilər. Bu filmdə də hadisələr Wachowskilərə uyğun şəkildə, gələcəkdə və distopik şəkildə cərəyan edir.

Yaxın gələcəkdə İngiltərə avtoritar rejim tərəfindən idarə edilir və Sutler(adı tanış gələ bilər) adlı diktatorun rəhbərlik etdiyi "Norsfire" hökuməti, xalqı qorxu və təzyiq altında saxlayır.

Bu hökumətin təhlükəsizliyindən məsul şəxs Peter Creedy, reala yaxın, gözəl düşünülmüş personajdır.

Maskalı karizmatik baş qəhraman V, bu rejimə qarşı təkbaşına mübarizə aparır. O, Guy Fawkes maskası taxaraq hökumətin törətdiyi bütün zülmlərə qarşı çıxır və 5 Noyabrda Parlament binasını partlatmaq istəyir.

Filmin çatdırmaq istədiyi əsas fikirlərdən biri, Azadlıq və dirəniş(etiraz).

Fərd şəklində vəya kütlələr şəklində insanlar öz azadlıqları üçün zülmə qarşı mübarizə aparmalıdırlar. İnsanlıq tarixi boyunca azadlıq və dirəniş hər bir cəmiyyətin mərkəzi mövzularından biri olmuşdur və bunlar fərdi və kollektiv kimliyin qorunması, ədalət uğrunda mübarizə və ən əsası avtoritarizmə qarşı çıxışın əsas sütunlarını təşkil edirlər.

Sadə dillə desək, azadlıq insanın öz həyatını idarə etmək hüququdur:

istədiyi kimi düşünmək(düşüncə azadlığı)

istədiyinə inanmaq(vicdan azadlığı)

istədiyini danışmaq(söz azadlığı)

istədiyi kimi hərəkət etmək(fərdi azadlıq).

Rousseauya görə insan, yalnız öz iradəsini və ağlını istifadə edərək həqiqi azadlığa nail ola bilər, yenə qeyd edirki, insanlar öz fərdi azadlıqlarının bir qismini ümumi rifah üçün qurban verir və bununla da cəmiyyətin tələblərinə uyğun şəkildə birgə yaşamaq mümkün olur, cəmiyyətin qanunları ümumi iradəyə əsaslandıqda, fərdlər həm qanunlara tabe olur, həm də azad qalır, çünki bu qanunlar onların ümumi maraqlarını ifadə edir. Bu mövzuda Russonun The Social Contract kitabını məsləhət görürəm. Mən Türkcə oxumuşdum, Hasan Ali Yücel Klasikleri seriyasında var Toplum Sözleşmesi adında.

Bütün bu azadlıqların məhdudlaşdırıldığı bir cəmiyyətdə hərzaman fərdi və kollektiv şəkildə etirazlar olmuşdur. Totalitar və Avtoritar rejimlərdə bütün bu azadlıqlar məhdudlaşdırılır və müxtəlif metodlarla etirazların qarşısı alınır. Hər iki rejimdə təbliğat və repressiyalardan istifadə edilərək öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirirlər və bu rejimlərdə hakimiyyət bir grup şəxsin əlində cəmləşir. Bu iki rejimin oxşar cəhətlərlə yanaşı fərqli cəhətləri də var. Ən önəmli fərqli cəhətləri isə Totalitarizmdə məcburi ideologiyanın ön planda olmasıdır, misal üçün faşizm, kommunizm, şəriət kimi. Avtoritar rejimdə isə ön planda olan məsələ hakimiyyəti qorumaqdır, ideologiya ikinci plandadır. Avtoritarizmin tətbiqi və dərəcəsi ölkədən ölkəyə dəyişir. Avtoritar ölkəyə misal çəkməyəcəm, özünüz başa düşün. Filmdə təsvir edilən rejim Avtoritar rejimi bütün tərəfləri ilə izləyiciyə təqdim edir. Və zamanla Avtoritar rejim Totalitar rejimə çevrilir.

İzləyiciyə çatdırılmaq istənən fikirlərdən biri də bu rejimin ən önəmli idarə metodu, Qorxu və Təzyiq metodudur. Rejim, insanları qorxu vasitəsilə idarə edir, daim bir düşman var və ona qarşı hökumətin yanında olub, hökuməti dəstəkləmək lazımdır. Nəticədə azadlıqlarından məhrum edilmiş itaətkar fərdlər yaradılmış olur. Təzyiqlər nəticəsində insanlar öz ölkələrini tərk etməyə məcbur qalırlar və cəmiyyətdəki etirazın müqaviməti pozulmuş olur.

Buna bənzər bir rejimlə idarə edilən distopik bir cəmiyyətə 1984(George Orwell) romanında şahidlik edirik. Əsas qəhrəman Winston Smithin gözündən, qorxu və təzyiqin cəmiyyətdə necə tətbiq edildiyini görürük.

Gələk əsas məsələyə.

İdeyanın gücü:

Filmin sonlarına yaxın əsas personaj V, Sutlerin adamları tərəfindən əhatəyə alınır və güllələnir, amma, ayaqüstədir yıxılmır və belə bir ifadə işlədir:

Fikirlərə güllə işləməz.

Bu replika əslində filmin bütün mahiyyətini ortaya qoymuş olur. Bu ifadə eyni zamanda insanların düşüncələrini və ideyalarını məhv etmək üçün tətbiq edilən zorakılıq və şiddətin uğursuz olacağını vurğulayan dərin mənalı ifadədir. Film boyunca V tərəfindən xalqın azadlığını, müstəqilliyini və düşüncə azadlığını qorumağa yönəlmiş bir ideya ön planda dayanır. O, totalitar rejimin qarşısında dayanıb xalqın yuxusundan oyanmasını istəyən bir şəxs olaraq, insanların öz azad fikirlərini qorumasını istəyir və buna görə mübarizə aparmağı təklif edir. Bu deyim, həm də filmin sonlarına doğru, V-nin öz həyatını və mübarizəsini sona çatdırarkən, azadlıq, bərabərlik və ideya mübarizəsinin hər zaman davam edəcəyini vurğulayan, simvolik bir cümlə halını alır. V for Vendetta, totalitarizm(avtoritarizm) və azadlıq; mübarizə və qorxu; ideallar və güc arasında gedən fəlsəfi bir mübahisədir. Film, həm də azad fikirlərin gücünü və rejim qarşısında insanların müqavimətini göstərən dərin bir fəlsəfi mesaj verir. Ortaya bəzi suallar çıxır:

İnsan azadlığının qiyməti nədir?

Düşüncə və şəxsiyyətin əsl gücü nədir?

Rejimin qarşısında necə dayana bilərik?

Son olaraq, Vnin mübarizəsinin, yalnız dövlətin dağıdılması üçün deyil, eyni zamanda insanların içindəki azadlıq və şəxsi gücü ortaya çıxarmaq üçün olduğunu öyrənirik. Filmin sonunda, Evey(V-nin sonradan tanış olduğu və öz dəyişimi ilə xəyal edilən cəmiyyəti təmsil edən ikinci əsas personaj) öz şəxsiyyətini, fikirlərini və azadlığını tapır, bu isə hər bir insanın daxili gücünü kəşf etməsi və azadlıq uğrunda mübarizə etməsi mesajını verir.

Bu filmdə işin texniki tərəflərindən danışmağın mənası yoxdur, danışılması lazım olan nüanslar başqadır, alınması lazım olan dərslər başqadır. Buna görə işin texniki tərəflərindən bu filmdə danışmaq mənasızdır.

Bunun əvəzinə filmdən bir neçə replika oxuyaq:

📍İnsanlar hökumətlərindən qorxmalı deyil, hökumətlər öz xalqından qorxmalıdır.

📍Bu maskanın altında yalnız ət yoxdur. Bu maskanın altında bir ideya var, cənab Creedy və ideyalara(fikirlərə) güllə işləməz.

📍İdeyalar təkcə qanla deyil, həm də təfəkkürlə yaşayır.

📍Sistemi dəyişmək asan deyil, amma, heç nə heç vaxt dəyişilməz deyil.

📍Qorxu insana nəzarət etmək üçün ən güclü vasitədir, lakin özünə inam insanı qorxudan daha güclü edir.

📍İnsanların qorxduğu şeylərdən çox, onları gizlədilən şeylər qorxudur.

📍Bəzən ən gözəl şeylər ən böyük mübarizələrdən sonra gəlir.

📍Yekun olaraq, maskanın altında kim olduğunu tapmaqdan çox, kim olacağımızı tapmaq daha vacibdir.

Mövzu ilə əlaqədar mənim də oxuduğum kitabların ətraflı siyahısı:

1984(George orwell)

The Social Contract(Jean Jacques Rousseau)

On Liberty(John Stuart Mill)

Brave New World(Aldous Huxley)

The Trial(Franz Kafka)

The Communist Manifesto( Karl Marx və Friedrich Engels)

Escape From Freedom(Erich Fromm)

V for Vendetta IMDb: 8,1/10

Xoş izləmələr.

12 Əsəbi Adam(12 Angry Men) hüquq və ədalət mövzusunda çəkilmiş ən möhtəşəm filmlərdən biridir. Rejissor Sidney Lumet, ssenari müəllifi isə Reginald Rose olan bu əsər sadə, lakin dərin fəlsəfi və etik məsələləri əhatə edən süjet xətti ilə bütün dünyada ədalət və hüquq fəlsəfəsinin simvollarından birinə çevrilmişdir. Film, demokratik cəmiyyətin ədalət sistemi və fərdlərin qərəzlərinin ədalət üzərində necə təsir göstərə biləcəyinə dair güclü mesajlar verir.

Hadisələr demək olar ki, tamamilə bir otaqda baş verir. Burada bir qrup kişi münsif (12 nəfər) bir məhkəmə işinə dair hökm çıxarmaq üçün bir araya gəlir. Məsələ gənc bir oğlanın atasını öldürməkdə ittiham edilməsidir. Əgər münsiflər yekdilliklə “günahkar” hökmü versələr, oğlan ölüm cəzasına məhkum ediləcək. İşin başlanğıcında, 11 münsif oğlanın günahkar olduğuna inanır, lakin yalnız biri, 8 nömrəli Jüri şübhə edir. O, oğlanın günahsız olub-olmadığını bilmədiyini, amma sübutların daha diqqətlə araşdırılmalı olduğunu israr edir. Beləliklə, tək bir adamın mübarizəsi ilə başlayan bu proses, kollektiv düşüncə, ədalət və qərəzlərin müzakirəsinə çevrilir.

Ədalət. Məsuliyyət. Qərəz. Şübhə. Düşüncə azadlığı. Demokratiya.

Hadisələrin gedişatı ehtimallar üzərindən formalaşmış kimi görünsə də əslində önyarqılardan qurtulma və kütlə psixologiyası adına bizə çox şey izah edir.

Filmin ən mühim mövzusu, ədalətin nə qədər həssas bir məsələ olduğunu vurğulamaqdır. Münsiflərin vəzifəsi bir insanın həyat və ölüm qərarını verməkdir. 8 nömrəli jürinin mövqeyi göstərir ki, heç bir sübut tam olaraq aydın olmadıqda, ölüm hökmü vermək məsuliyyətsizlik olar. Onun səbirli və diqqətli yanaşması, hər bir fərdin ictimai məsuliyyət hissinə sahib olmasının nə qədər vacib olduğunu ortaya qoyur.

Film boyunca bəzi münsiflərin şəxsi qərəzləri onların qərarlarına necə təsir edir, aydın şəkildə görünür. Məsələn 10 nömrəli jüri, təqsirləndirilən şəxsin sosial mənşəyinə görə onu avtomatik olaraq günahkar hesab edir və bu, irqi ayrı-seçkilikdən irəli gəlir. Bu, ədalət sistemində qərəzlərin böyük təhlükəsini vurğulayır.

AĞLABATAN ŞÜBHƏ anlayışı hüquq sisteminin əsas prinsiplərindən biridir(Fəlsəfi baxımdan, ağlabatan şübhə insanın bilməyin və qəti qərar verməyin məhdudiyyətlərini qəbul etməsi anlamına gəlir. Bu, yanlış mühakimələrdən və ədalətsizlikdən qorumaq üçün ideal mexanizmdir. Ağlabatan şübhə hüquqi sistemdə ədalətin qorunması üçün bir qalxan rolu daşıyır. Belə ki, o, yalnız şübhəsiz dəlillərlə hökm çıxarılmasını təmin edir və insanların hüquq qarşısında ədalətli mühakimə olunmasını təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir). 8 nömrəli jüri sübutları şübhə altına almağın vacibliyini müdafiə edir. Bu isə filmə fəlsəfi bir qat əlavə edir: yalnız tam əmin olmadığımız hallarda mühakimə yürütməliyik.

Düşüncə azadlığı və təhlil qabiliyyəti olmadan ədalət sistemi ədalətsizliyə çevrilə bilər. Film eyni zamanda demokratik proseslərin necə işləməli olduğunu göstərir. İlk başda, çoxluğun fikri tək bir fərdin şübhəsini boğur. Lakin tədricən, bir nəfərin möhkəm duruşu hamını dərin düşünməyə və müzakirə etməyə məcbur edir. Bu, sağlam bir demokratiyada hər səsin vacib olduğunu və düzgün qərarın yalnız açıq dialoq və fikir mübadiləsi nəticəsində əldə edilə biləcəyini göstərir.

Filmdə qrup qərarlarının nə qədər dəyişkən və təsir altında olduğunu müşahidə edirik. Müzakirələr irəlilədikcə, digər münsiflər də şübhə etməyə başlayır və ilk baxışdan inandırıcı görünən sübutlar getdikcə zəifləyir. Bu, dialoqun və açıq fikirli müzakirənin vacibliyini nümayiş etdirir. Sonda film, yalnız müzakirə və rasional düşüncə yolu ilə həqiqətə nail olunacağını göstərir.

Filmdə münsiflərin (jürilərin) hər biri müxtəlif xarakterləri və cəmiyyətin müxtəlif qruplarını təmsil edir. Bu münsiflərin hər biri fərqli şəxsiyyətləri, qərəzləri və baxışları ilə qərarvermə prosesinə təsir göstərir. Onların davranışları vasitəsilə film insan psixologiyası, qərəzlər, ədalət hissi və demokratik proseslərin mahiyyətini təhlil edir. Ön planda olan bəzi jürilər üzərindən dəyərləndirmə:

📍8 nömrəli jüri(Henry Fonda)

Əsərin mənəvi mərkəzi olan bu personaj prinsipial və düşüncəli bir insandır. O, heç bir zaman oğlanın günahsız olduğunu iddia etmir, amma yalnız düşünülmədən verilmiş qərarın təhlükələrinə diqqət çəkir. Onun davranışları əxlaqi cəsarəti, səbri və ədalətə bağlılığı simvollaşdırır.

📍3 nömrəli jüri(Lee J. Cobb)

O, oğlunu itirməsi ilə bağlı şəxsi travmalarını mühakimə prosesinə daşıyan və oğlanın günahkar olduğunu israrla müdafiə edən biridir. Onun emosional reaksiyaları, qərəzlərin və şəxsi hisslərin rasional qərarverməyə necə mane ola biləcəyini nümayiş etdirir.

📍10 nömrəli jüri(Ed Begley)

Bu personaj rasist və sosial qərəzlərdən əziyyət çəkən biridir. Onun irqi ayrı-seçkilik üzərində qurulan fikirləri, hüquq və ədalətin ən böyük düşmənlərindən biri olan stereotiplərin təhlükəsini simvolizə edir.

📍4 nömrəli jüri(E.G. Marshall)

Soyuqqanlı və obyektiv düşüncəlidir, yalnız məntiq və sübutlara əsaslanır. Emosiyalardan təsirlənmədən müzakirə aparır, lakin ağlabatan şübhənin tədricən ortaya çıxması onun fikrini dəyişməyə vadar edir. Onun rasional mövqeyi, ədalət prosesində düşüncə və sübutun üstünlüyünü göstərir.

📍9 nömrəli jüri(Joseph Sweeney)

Yaşlı və müdrikdir, müşahidə qabiliyyəti güclüdür. Onun diqqətli yanaşması müzakirələrə yeni perspektivlər gətirir və digər münsiflərin nəzərdən qaçırdığı detalları üzə çıxarır. Həyat təcrübəsi və dərin anlayışı ilə insani zəiflikləri və davranış motivlərini dəqiq şəkildə təhlil edir.

📍7 nömrəli jüri(Jack Warden)

Laqeyd və maraqsız, yalnız müzakirələrin tez bitməsini və şəxsi işlərinə qayıtmağı düşünür. Hüquqi məsuliyyətdən qaçmağa çalışan bu obraz, məhkəmə proseslərinə biganə yanaşmanın nəticələrinin təhlükəsini göstərir.

12 Əsəbi Adam filminin texniki tərəfləri, məhdud bir məkanda cərəyan etməsinə baxmayaraq, tamaşaçını dramatik gərginlik və emosional sıxıntı ilə bürüyən incə detallarla zəngindir.

• Filmin əvvəlində kamera daha geniş bucaqdan çəkir və münsiflər otağını geniş təsvir edir. Bu, prosesin başlanğıcındakı açıq və obyektiv müzakirələri simvollaşdırır.

• Hadisələr irəlilədikcə kamera daha çox yaxın planlara keçid edir. Bu tədrici daralma tamaşaçıya münsiflərin artan emosional sıxıntısını və gərginliyini hiss etdirir.

• Filmin əvvəlində otaq parlaq və işıqlıdır, müzakirələr isə nisbətən sakitdir.

• Gərginlik artdıqca işıq daha qaranlıq və kölgəli olur. Bu, xüsusilə təzyiqin dərinliyini əks etdirmək üçün istifadə olunur.

• Təxminən filmin ortasında pəncərədən gələn işığın azalması ilə otaqda isti və basdırıcı bir mühit yaranır.

• Masa ətrafında oturan münsiflər arasındakı mövqelər və hərəkətlər onların münasibətlərindəki dəyişiklikləri göstərir.

• Otağın dar və basdırıcı atmosferi hüquqi prosesin yükünü və bir insanın həyatının taleyini həll etməyin məsuliyyətini hiss etdirir.

• Səssizliklər və nəfəs kəsici anlar filmin dramatik gərginliyini artırır, xarici mühit səsləri bəzən diqqəti yayındırır, məhkəmə zalının xaricindəki real dünyanın varlığını hiss etdirir və personajların zehni mübarizələrini gücləndirir.

Nəticə etibarilə 12 Angry Men filmi texniki baxımdan məharətlə işlənmiş minimalizm nümunəsidir.

Filmdə ədalət proseslərinin yalnız qanunla deyil, həm də insanın vicdanı, sosial qərəzləri, psixoloji vəziyyəti və əxlaq prinsipləri ilə formalaşdığı vurğulanır. Bu, ədalət və mühakimə sisteminin mürəkkəbliyini anlamağa kömək edir və tamaşaçını düşündürür ki, hər bir qərar qanuna uyğun olmaqla yanaşı, həm də insanlığa uyğun olmalıdır. Xoş izləmələr.

12 Angry Men (1957)

IMDb: 9/10

Bütün bu başlıqlar altında qısa A Clockwork Orange (Mexaniki Portağal).

Mexaniki Portağal 1962-ci ildə İngilis yazar Anthony Burgess(1917-1993) tərəfindən qələmə alınan və hadisələrin gələcəkdə cərəyan etdiyi DİSTOPİK romandır. Burgess romanı yazarkən şəxsi həyatında baş vermiş ağır itkidən, həyat yoldaşının hamilə olduğu vaxtda(1944-cü il) Amerikalı əsgərlər tərəfindən şiddətə məruz qalması nəticəsində uşağını itirməsindən təsirlənmişdi və bu səbəbdəndir ki, romanda ağır şiddət nümunələri vardır. Burgess, dövrün avtoritar hökumətlərindən və sosial nəzarət ideologiyalarından narahat idi. Soyuq müharibə dövründə totalitar rejimlər və beyin yuma texnikaları haqqında müzakirələr geniş yayılmışdı. Romanda bəhs edilən LUDOVİCO METODU da bu narahatçılığı və o dönəmdə yayılan müzakirələri simvolizə edir.

Kitab Qanun Nəşriyyat tərəfindən Azərbaycan dilində nəşr edilib.

Distopik cəmiyyət qüsurlu, basqıcı və insanlıq üçün bütünlüklə zərərli cəmiyyəti ifadə edir. Distopik cəmiyyətlərdə elmin və texnologiyanın inkişafı zərərli ola bilir. Beləki, bu cəmiyyətlərdə çoxvaxt avtoritar rejimlər, totalitar hökumətlər, basqıcı qayda qanunlar vəya şəxsi azadlıqları məhdudlaşdıran nəzarətçi rejimlər olduğu üçün, hökumətlər elm və texnologiyadan yalnış istifadə edə bilirlər. Bu cəmiyyətlərin əsas xüsusiyyətləri hüquqi bərabərsizlik, fərdlərin cəmiyyət tərəfindən idarə edilməsi vəya istismar edilməsi kimi özünü göstərir. Nəticədə ortaya çökmüş cəmiyyət çıxır, bu çökmüşlük özünü iqtisadi bərabərsizlik, “sosial zülm”, çox vaxt da ətraf mühitin məhv olması kimi nüanslarla göstərir. Bir sözlə sosial ədalətsizlik, təzyiqlər(cəmiyyət tərəfindən) və bir sıra mənəvi dəyərlərin sıradan çıxması.

Bunun tam əksi isə Ütopik cəmiyyət sayılır. Bu cəmiyyətdə insanlar bərabər hüquqlara, azadlıqlara və sosial rifaha tam olaraq sahib olurlar. Ütopik cəmiyyətlərdə sosial, siyasi və iqtisadi sistemlər ədalətli, hər kəsin ehtiyaclarını qarşılayan və insanların xoşbəxtliyini təmin edən şəkildə işliyir.

Qayıdaq Burgessin yaratdığı distopik cəmiyyətimizə. Bu cəmiyyət qeyd etdiyim çökmüş cəmiyyətlərdəndir hansı ki, artıq şiddət və cinayət bu cəmiyyətdə gündəlik həyatın parçası halına çevrilib. Gənclər arasında cinayətkarlıq çox yüksəkdir və cinayət törətmək bir növ əyləncə və güc nümayişi kimi görülür. Əsas qəhramanımız Alex də bu gənclərdəndir. Alex və Drooglar( orijinalında droogs, Burgess bu adı Rusca Druq sözündən təkmilləşdirib) adını verdiyi dəstəsi, cəmiyyətin çürümüşlüyünü və gənclərin cinayətə necə sövq edildiyini simvolizə edir. Əsas personaj Alex(Alexandr DeLarge) 15 yaşında, şiddət və cinayətə meyilli olan bir gəncdir və dəstənin rəhbəridir.

Ailəsi(ata və ana) ilə birlikdə yaşasa da ailəsi ilə münasibətləri çox soyuqdur. Ailəsi tərəfindən laqeyd münasibətə məruz qalır və nəticədə daha çox dostları(dəstəsi) ilə vaxt keçirir. Alex dəstə üzvləri üzərində böyük təsir gücünə sahibdir və onları şiddətlə yönləndirir. O həm də özünü digərlərindən üstün hiss edir. Bu nöqtədə personajımız Kibri simvolizə edir deyə bilərik.

📍Dəstənin yaxşı üzvü Pete dəstədə yeganə şəxsdirki, şiddətə qarşı çıxır və dəstənin

fəaliyyətlərindən narazıdır. O zamanla dəstədən ayrılır və cəmiyyətin normalarına daha yaxın bir

həyat tərzi sürməyə başlayır.

📍Dəstənin saf ama şiddətə meylli üzvü Georgie Alexə qarşı sadiqliyi ilə özünü göstərir. O, şiddət və cinayətə qarşı heç bir əxlaqi tərəddüd etmədən Alexin rəhbərliyində hərəkət edir və hər zaman şiddətə meyllidir.

📍Dəstənin ən kobudu, şiddətə meyllisi Dim, digərləindən daha kobud və daha təhsilsizdir. İlk

zamanlarda Alexin göstərişlərini sorğu sualsız yerinə yetirən Dimin içindəki Alexə sadiqlik zamanla azalır və Alexə qarşı inamsızlıq yaranır, artıq Alexin rəhbərliyinə etiraz etməyə başlayır.

Bir zaman sonra Dim və digər üzvlər Alexi satmaq qərarına gəlirlər. Karo(ona qarşı şiddət və işgəncələr edirlər) adlı yaşlı qadının evində hərzamanki kimi öz şiddət və cinayət oyunlarını oynadıqları zaman vəziyyət dəyişir və Dim polisə xəbər verir. Polis Alexi həbs edir 14 il həbs həyatı çəkir bu müddət ərzində onu özünün də seçimi ilə Ludovico metodu ilə müalicə edirlər.

Ludovico metodu Burgessin romanında yer alan psixoloji müalicə üsuludur, real həyatda belə bir metod yoxdur(dərinlərdə bəlkə də vardır, bilmirik). Bu, dövlətin Alexin azad iradəsini məhdudlaşdırmaq və onu şiddətdən “təmizləmək” üçün tətbiq etdiyi eksperimental bir metoddur. Ludovico metodunun əsas prinsipi, şiddətə qarşı aversion(rəğbət itirmə) yaratmaqdır. Metodda ilk öncə Alexə kimyəvi məhlul verilir, bu dərman onun mədəsini və bədənini həddindən artıq həssas edir və ciddi bulantı və ağrı yaradır. Daha sonra film izıətmə senansları başlıyır. Şiddət, təcavüz, qorxu dolu filmlər izlədilir və gözünü bağlamasına qarşı göz qapağını açıq saxlayan xüsusi cihazdan istifadə edirlər. Eyni zamanda bu şiddət səhnələri Alexə izlədilərkən onun ən sevdiyi musiqi olan 9-cu simfoniya(Ludwig van Beethoven) da səsləndirilir ki, bu da nəticədə Alexin ən sevdiyi musiqidən nifrət etməsinə səbəb olur. Bütün bu seansların nəticəsində Alex şiddəti düşünəndə belə ağrı və ürək bulantısı hiss edir. Bəzən biz hiss etməsək də, şüuraltımız hiss edir ki, filmi izlədiyimiz zaman bu metodun işləmə prinsipi ilə yaxından tanış oluruq.

Bu metodun tətbiq edilməsindən sonra Alex azadlığına qovuşur və psixoloji olaraq əlil buraxılmış vəziyyətdə cəmiyyətə ayaq uydurmağa çalışır, bunu bacarmasa da. Romanın çatdırmaq istədiyi sosial fəlsəfi mesaj, cəmiyyətin insan təbiətinə və azad iradəsinə müdaxiləsinin nəticələri və daha çox fəsadlarıdır. Şiddət, azad iradə, dövlətin müdaxiləsi və humanizm kimi əsas

məsələlər müzakirə edilir. Burgess, insanın öz iradəsi ilə hərəkət etmək haqqını qorumağın vacibliyini vurğulayır və cəmiyyətin bu iradəyə müdaxilə etməsinin necə ciddi etik nəticələri olacağını göstərir. Roman həmçnin, insanların dəyişə biləcəyini, lakin bunun yalnız öz seçimləri və iradəsi ilə mümkün olduğunu bildirir.

Film romanın yazılmasından 9 il sonra 1971ci ildə lentə alınıb. Çox sevimli mərhum rejissor Stanley Kubrick imzası daşıyan film romandakı orijinallığa sadiq qalıb, romandan çox da kənarlaşmadan bizə 136 dəqiqəlik bir sənət əsəri izlədir.

Filmin texniki tərəflərindən kamera və görüntü texnikaları Kubrick fərqini orataya qoyur, misal üçün şiddət səhnələrinin yavaşladılmış çəkilməsi, xüsusilə şiddət səhnələrində, Alexin gözündən çəkimlər vəsair. Kubrick bizə simvolizmlərlə zəngin bir film izlədir. Şiddəti və mədəniyyətin çürüməsini bizə xırda ama önəmli simvollarla vəya rəng keçidləri ilə

çatdırır. Nəticə olaraq film, hekayənin emosional təsirini bütün texniki vasitələrlə gücləndirilmiş şəkildə daha da artırır. Filmdə ən sevdiyim tərəflərdən biri də musiqilər idi, klassik musiqi ilə “sintezator” musiqisini harmoniya ediblər(bəstəkar Wendy Carlos) və xüsusilə Alexin törətdiyi şiddət səhnələrində 9-cu simfoniyadan istifadə edilməsi, izləyiciyə bütün tərəfləri ilə sanki bunu Beethovenin Alex personajı üçün yazdığını göstərir. Son olaraq filmin mənim ən sevdiyim yeri introsudur. Səhnə açılanda girən musiqi və planın genişlənməsi artıq məni nələrin gözlədiyindən xəbərdar edir və daha da həvəslə gözlüyürəm gedişatları.

Romanı oxumuşdum bir neçə il öncə, yuxarıda da dediyim kimi film romandan çox da uzaqlaşmıyıb,

hətta demək olarki birəbirdir. Xoş izləmələr.

Filmdə Kardaşev şkalasının 3-cü tip sivilizasiya nümunəsi bizə göstərilir. Nədir Kardaşev şkalası? Rus astrofizik Nikolay Semyonoviç Kardaşev(1932-2019) 1964-cü ildə Kardaşev şkalasanı(nəzəriyyəsini) tərtib edib, bu şkalaya əsasən üç tip sivilizasiya(mədəniyyət) mövcuddur.

1-ci tip mədəniyyət: Öz planetinin bütün enerjisindən faydalana bilən mədəniyyət.

2-ci tip mədəniyyət: Öz ulduz sisteminin bütün enerjisindən faydalana bilən mədəniyyət.

3-cü tip mədəniyyət: Öz qalaktikasının bütün enerjisindən faydalana bilən mədəniyyət.

Biz insanlar günümüzdə bu şkalada yer almırıq, daha doğrusu 0-cı səviyyədəyik, çünki planetimizin enerjisindən tam şəkildə faydalana bilmirik.

Filmdə bu şkalanın 3-cü səviyyəsində yer alan və Abrasax ailəsi tərəfindən idarə edilən mədəniyyətlə paralel, insanlığın mədəniyyəti də göstərilir ki, bu da ikincinin birinci tərəfindən istismarını və əslində Abrasax mədəniyyətinin 3-cü tip mədəniyyət olma əsasını bizə çatdırmış olur.

Əsas personaj Jupiter Jones, Abrasax xanədanının liderlərindən Seraphi Abrasaxın reankarnasiyası olaraq dünyaya gəlir. Seraphi qalaktik imperatorluğun varisi idi, bu səbəbdən Jupiterin önəmini başa düşən digər Abrasaxlar: Balem, Titus və Kalique(digər iki qardaşın bacısıdır və 14000 yaşı var) arasında Jupiter və dolayısıyla varislik uğrunda mübarizə gedir. Bu varislərin hər birinə, idarə etməsi üçün miras olaraq bir planet verilir, eyni zamanda buna istismar da deyə bilərik. Dünyamız Balem Abrasax tərəfindən idarə edilir filmdə(Balemin Jupiterə dediyi bir replika diqqqətimi çəkdi: Dünyanız, çox böyük bir maşının kiçik bir parçasıdır). İdarə etdiyi planetdə əhali artımının qarşısını almaq üçün Thanos kimi çarə tapıblar, insanları öldürərək əhali sayını azaldırlar. Bunu əslində öz uzunömürlülüklərini(ölümsüzlüklərini) qorumaq üçün edirlər. Belə ki, öldürülən insanlardan gen kodları toplanır və bu kodlar özlərinə əlavə edilir.

Wachowskilərin digər işi “Matrix” (kino industriyanın ən yaxşılarından biri) filmində də robotlar insanlığın enerjisindən istifadə edirdilər. Müəlliflərin ssenarist kimi rol aldıqları “V for Vendetta” filmindən də çalarlar var bu filmdə. Siyasi, sosioloji mesajlar və bəzi səhnələrdə bürokratik sataşmalar varıydı ki, bu da filmin ana temasını çatdırmaq adına gözəl detallardır.

Filmdə insanlığın planetimizdə sonradan yerləşdirilməsi kimi mövzuya da toxunulur. Bu da filmi Annunaki mifologiyasına bağlayır. Qeyd edim ki, Annunaki mövzusuna bu qədər yaxınlaşan film yoxdur mən bildiyim qədərilə. Annunakilər qədim Mesopotamiya mifologiyasında tanrılar kimi təsvir edilir. Şumer mifologiyasına görə Annunakilər dünyamızı, sonra da bizi(insanlığı) qulluqçu kimi yaradıblar. Bu bağ mənim fərziyyəmdir.

Filmdə çox sevdiyim bir neçə replika var idi. Bunlar:

• Texniki(teorik) olaraq mən yadplanetliyəm. Jupiter Jones

• Səni müəyyən edən şey etdiklərin deyil, kim olduğundur. Jupiter Jones

• Həyat istehlakdan ibarətdir. Balem Abrasax

• Zaman ən dəyərli ticarət malıdır. Kalique Abrasax

• Sonsuz bir kainatda yaşayırıq və bu sonsuz ehtimallar deməkdir. Titus Abrasax

Seçdiyim bu replikalar əslində zəif ssenariyə, çatdırılmaq istənən fikri ifadə etməkdə kömək edir.

Nəticə etibarilə Jupiter Ascending həm fəlsəfi, həm də mifoloji mövzuları bir araya gətirən iddialı bir filmdir. Lakin zəif ssenarisi, personajların kifayət qədər inkişaf etdirilməməsi və hadisələrin qarışıq təqdimatı onun potensialını tamamilə göstərməsinə mane olur. Film texniki baxımdan qüsursuz olsa da, sənət baxımından Wachowskilərin əvvəlki işləri ilə müqayisədə zəifdir.

Şəxsi qiymətim: 4/10 (əsas fikirlər və qrafikalar xatirinə)

IMDb qiyməti: 5.3/10.

Dostoyevski həbsxanadakı bir itin, yanından keçən hər məhkum tərəfindən təpikləndiyini görür. İt məhkumlardan qaçmadığı kimi, yanına məhkum yaxınlaşdığında təpiklənmək üçün özünü hazır edirdi.

Birgün Dostoyevski itə yaxınlaşır və başını tumarlıyır. İt gözləmədiyi bir hal ilə üz üzə qalıb təəcüblü şəkildə ona baxaraq yanından uzaqlaşar və yazıq şəkildə hürməyə başlayar.

O gündən sonra it hər dəfə Dostoyevskini gördüyündə , qaçaraq ondan uzaqlaşar.

Ruhu kölələşdirilmiş bu it sevgi acıdır və bir sevgi acının göstərdiyi ən təbii davranışı göstərir.

Bu hal insanlar üçün də keçərlidir. Həyatı boyu haqsızlığa və pis(kobud) davranışa məruz qalmış sevgi acı insan , ona yaxşı davranıb nəvaziş göstərən insanla qarşılaşdığında hansı reaksiyanı verəcəyini bilməz və ən asan yol olan uzaqlaşmağı ya da şiddətlə qarşılıq verməni seçər.

Bəzən pis davranış göstərdiyimiz insanlar, bizə sitayiş edərmiş kimi davranarlar, bəzən də yaxşı davrandığımız insanlar bizdən qaçar, uzaqlaşar və hətta nifrət edərlər. Belə insanların gözündə onlara kobud rəftar etməmiz onlar üçün bir gözləntidir, ancaq bu halda bizi dəyərləndirər, sitayiş edərlər. Ama onlara bərabər və yaxşı davranış göstərdiyimizdə onların gözündə dəyərimiz olmaz. Özünə dəyər vermək istəyi olmayan belə insanlar hərzaman asan istismar edilə bilirlər. Belə insanların formalaşdırdığı kütlə də eynilə sitayiş edən, cəlladına aşiq olan, doğrunu deyənə üz çevirən olur.

Ömər Xəyyamın dörtlüsündə də dediyi kimi:

Cəlladına aşiq olmuşsa bir millət,

İstər azan, istər ona çan dinlət,

Etiraz etmirsə sürü kimi illət,

Kütlələr az qala şüuraltıları tərəfindən idarə edilərlər. Onların hərəkətləri öz iradələrinin təşəbbüsündən çox şüuraltılarının primitivliyinin təsiri altındadır çünki, doğulduğumuz andan etibarən ətrafda olan gördüyümüz eşitdiyimiz hər məlumat süzgəcdən keçmədən şüuraltımızda depolanır. Şüuraltı bu məlumatların doğru vəya yalnış olduğunu ayıra bilmir və bu depolanan məlumatlar, fərdin hərəkət və düşüncələrini formalaşdırır. "Beynimizin(şüuraltı) ən yaxşı etdiyi şey,əslində ən az fərqində olduğumuz şeydir." Şiddətə meyl, ədalətsizlik kimi digər birçox xüsusiyyətlər bunlara aiddir.

Bir kütləyə mənsub olan fərd mədəniyyət pillələrində bir neçə pillə aşağı enər. Yalnız olduğu zaman fərd tərbiyəli intellektual biriykən, kütlə halında olduğu zaman primitiv instiktləri ilə hərəkət edən canlıya çevrilər. Bu kütlələr gücə sayğı duyarlar və zəifliyin bir forması olaraq qəbul etdikləri yaxşılığa maraqlı olmazlar. Kütlələrin orientasiyası hər zaman yaxşı idarəçilərə qarşı deyil, özlərini basqı altında tutan tiranlara (despotlara) qarşı olmuşdur və bu kütlələr ən yüksək və göstərişli heykəlləri hərzaman bu idarəçilər üçün ucaltmışlar. Kütlələr əslində çox təhlükəlidirlər, içlərinə aldıqları fərdi əridib assimilyasiya edər və o kütlə ruhunun bir parçası halına gətirər. Belə bir halda o fərd heçbir şey düşünməz, haraya getməsi, nə etməsi hansı formada etməsi gərəkdiyini belə düşünməz.

Düşünmək məcburiyyəti də yoxdur əslində çünki, kütlə fərdi yönləndirərkən fərd tam şəkildə kütləyə təslim olur.

Özünü kütləyə təslim etmiş bir elm insanı və qara cahil arasında heçbir fəərq yoxdur. İkisi də kütlənin primitivliyi qarşısında öz fərdliklərini itiribllər. Kütlələri idarə altında tutmaq üçün yürüdülən təlqinə ən yaxşı halda "At Eynəyi" misalını göstərmək olar və belə olan halda hərbir idaretmə sistemini kütləyə xidmət edən çarx deyil, kütləni o sistemin işləməsi üçün çarx halına gətirir. Bir kütləyə daxil olan fərdlərin düşüncələrini heçbir zaman dəyişmək mümkün deyil çünki, kütlələrin düşüncələri radikaldır və yeniliklərə açıq deyil. Kütlələrin bir-birindən, müdafiə etdiyi fikirlər istisna, heçbir fərqləri yoxdur. Din, siyasi partiyalar, ideyalar(izmlər) hamısında primitivlik və şiddətə meyllik sabitdir.

Kütlələr heçbir zaman gerçəyə ehtiyac duymaz. Xoşlarına gəlməyən açıq gerçəklər qarşısında, saxta olan və əgər onları cəzb edərsə saxta olanı ilahlaşdıraraq açıq olan gerçəyə üz çevirərlər. Onları xəyallara yönəldə bilənlər onları idarə edər və xəyallarını ortadan qaldıranlar isə onların qurbanı olarlar.

Bəşəriyyətin təkamülü, insanın başını yuxarı qaldırıb baxması ilə başlamışdır deyə bilərik.

Əzəldən bəri insan yuxarı baxır, toxuna bilmədiyi, suallarına cavab tapa bilmədiyi orada olduğu üçün. Sivilizasiyalar formalaşarkən ulduzlara baxaraq kimisi istiqamətini təyin edirdi, kimisi də o ulduzlara mənalar yüklüyüb, adlar qoyub inanc şəkilləri yaradırdı. Amma sabit olan tək şey, insan daim yuxarı baxırdı və bu hələ də davam edir. Bugünə baxsaq insanlığın ən böyük hədəfi yuxarıdadır. Evimizdə cəmi 11 kilometr dərinliyi olan bir çuxurun dibinə insan enmədiyi halda,bir neçə il sonra üçün məsafəsi bizdən yüzminlərlə kilometr olan planetə koloniyalaşmaqdı hədəf.

Burdan gəldiyimiz nəticə, inkişaf üçün, daha çox irəliləmək üçün yuxarı baxmaq, daha böyük düşünmək zərurətdir. Amma, bunun üçün insanların, sözün əsl mənasında hərbirinin başını yuxarı qaldırıb baxması lazımdır. İlk öncə tək-tək hərbir insan fərd olmalı, çoxluq içində tək başına olsa da, ətrafında kifayət qədər tanıdıqları olsa da insan özü ilə tək başına olub fərd olmağı bacarmalıdır. Ancaq bu halda inkişaf edə biləcək, özünün ən böyük köməkçisi özü olacaq, o pilləkanlara ilk addımı atmağa özü özünə kömək edəcək və ancaq yuxarı baxdığı halda irəliləyəcək. Və bir dəfə çevrilib geriyə baxma şansı var insanın, geriyə dönmək üçün yox, nə qədər məsafə qət etdiyini görmək üçün geriyə baxacaq. Nəticədə o zirvəyə çatdıqdan sonra insanın hədəfi yenə də yuxarı olacaq, inkişaf silsiləvi şəkildə artan birşeydir.

Mənə görə bu heykəlin də açıqlaması belədir. İnsanın özü özünü inkişaf etdirməsini və bunun nəticəsini ifadə edir.

Yunan filosof və riyaziyyatçısı Thales haqqında Platonun Theaetetus'unda belə bir dialoq keçir.

Birgün Thales ulduzlara baxaraq birşeylər öyrənmək, hansısa suallarına cavab axtarmaqdaydı(hərzamanki kimi). Küçədə olan çuxuru görmür və düşür çuxura. Yoldan keçən qoca qadın Thalesə "ayağının altındakı çuxuru görə bilmirsən, ulduzlarda axtarış edirsən" deyir.

Bugün Thalesdən təxmini 27 əsr sonra biz Thalesin adını bilirik, amma, o qadına "qoca qadın" deyirik.

Buna səbəb Thalesin yuxarı baxmaqdan vaz keçməməsidir, çuxura düşməkdən qorxmamasıdır.

Sən də yuxarı baxmaqdan, suallara cavab axtarmaqdan vaz keçməsən, çuxura düşmək səni də qorxutmayacaq çünki bilirsən ki, çuxurda olsan da dibə baxmıyacaqsan, çuxurdan çıxmaq üçün yuxarı baxacaqsan. Belə bir söz var, "bu gününə əngəl olmayacaq qədər gələcəyinlə məşğul ol". Daim irəliyə baxmaq, hədəfin daim yuxarı olması eyni zamanda ayağının altını görməmək demək deyil, məhz ayağının altını gördüyün üçün hədəfin yuxarıdır deməkdi.

İnsan həyatının bütün sferalarında yuxarı baxmaq prinsipi keçərlidir. Sosial sferada yuxarı baxsan kütlə olmuyacaqsan, kütləylə birlikdə sürü psixologiyasında olmuyacaqsan bu da nəticədə sənin inkişafına gətirib çıxaracaq. Bu mövzuda "Don’t Look Up" filmi izləniləcək gözəl filmlərdəndir.

Hərçənd başqa sferanı nəzərdə tutub deyib Atatürk bu sözü, amma, təməl prinsipcə mənə görə doğruluğu baxımdan tayı bərabəri olmayan sözdür bu söz: