Vladimir Lenin's Institute of People

Dogmatyzm jest deformacją marksizmu i przejawia się:

1) w jednostronnym i bezkrytycznym przyjmowaniu i wyznawaniu określonych twierdzeń i sądów,

2) w nieliczeniu się z doświadczeniem i praktyką życia społecznego oraz 

3) w kurczowym trzymaniu się raz przyjętych tez, nawet jeśli dowody empiryczne im przeczą.

Dogmatykami są ludzie, którzy operują abstrakcyjnymi formułami, oderwanymi od życia oraz praktyki. Próbują oni stosować te abstrakcyjne formuły do wszystkich przypadków, niezależnie od warunków, miejsca i czasu. Dla nich marksizm-leninizm jest tylko schematem, a nie nauką, nie wytyczną działania, która [ta wytyczna] stale się rozwija wraz z rozwojem życia. Dogmatycy niechętnie przyjmują twierdzenia i sądy, nawet zdroworozsądkowo oczywiste, jeśli one przeczą przyjętym przez nich uprzednio poglądom. Centralny problem marksizmu widzą w scholastycznym przestrzeganiu czystości jego tez, które powstały w innym okresie i innych warunkach historycznych. Dogmatyzm i zastój myślowy osłabia więź rewolucyjnej teorii z życiem i przeszkadza w szukaniu rozwiązań na nowe problemy, które stawia rozwój społeczny.

Dogmatyzm przejawia się w dwóch postaciach: 1) w konserwatyzmie praktycznym oraz 2) w sekciarstwie.

Istotą tej pierwszej jest

1) rezygnacja z twórczych poszukiwań w zakresie form walki rewolucyjnej i budownictwa społecznego,

2) trzymanie się taktyki i metod zarządzania, które przestały pasować w nowych warunkach,

3) obawa wszystkiego, co nowe,

4) trzymanie się utartych sposobów działania, administracyjnych form pracy partyjnej oraz

5) czysto formalne traktowanie politycznych metod działania.

Druga postać dogmatyzmu ujawnia się

1) w braku umiejętności wcielania się w życie podstawowych zasad ideologii marksistowskiej,

2) w oderwaniu partii od klasy robotniczej i społeczeństwa, a kierownictwa partii od rzesz partyjnych,

3) w dążeniu do rozstrzygania wszystkich problemów środkami administracyjnymi oraz

4) w naruszaniu zasad demokracji socjalistycznej i centralizmu demokratycznego,

5) w rewizji marksizmu oraz

6) w woluntarystycznej interpretacji rozwoju społecznego.

Dogmatyzm i rewizjonizm mają wiele cech wspólnych:

1) negowanie powszechnych i sprawdzonych w praktyce walki klasowej zasad marksizmu-leninizmu oraz

2) negowanie konkretnych i narodowych warunków walki klasowej i lekceważenie specyficznych cech sytuacji historycznej.

Przeciwieństwem rewizjonizmu i dogmatyzmu jest twórczy rozwój marksizmu. Wyraża się on w stosowaniu metodologii, zwłaszcza dialektyki i historyzmu do ciągle zmieniającej się rzeczywistości, we wszechstronnej analizie tej rzeczywistości oraz w wykrywaniu nowych prawidłowości, które pojawiają się w nowych, niezachodzących przedtem procesach.

W walce z deformacjami marksizmu Lenin uczy: 

Nie traktujemy bynajmniej teorii Marksa jako czegoś zakończonego i nietykalnego. Przekonani jesteśmy, że założyła ona jedynie kamień węgielny tej nauki, którą socjaliści powinni rozwijać we wszystkich kierunkach, jeżeli nie chcą pozostawać w tyle za życiem (…) Teoria ta bowiem daje jedynie ogólne tezy przewodnie, które w szczegółach stosuje się inaczej w Anglii niż we Francji, inaczej do Francji niż do Niemiec, inaczej do Niemiec niż do Rosji…

W. I. Lenin, Nasz program, Dzieła, t. 4. cyt. wyd., s. 218 oraz O niektórych właściwościach historycznego rozwoju marksizmu, Dzieła, t. 17, Warszawa 1957, s. 23.

A Engels przestrzega: 

Socjalizm od czasu, gdy stał się nauką, wymaga, by go traktowano jako naukę, to znaczy, by go studiowano.

F. Engels, Wojna chłopska w Niemczech, Warszawa 1950, s. 23.

Rewizjonizm odrzuca lub deformuje podstawowe zasady marksizmu-leninizmu i prowadzi albo do 1) reformizmu, albo 2) oportunizmu, albo też do 3) anarchizmu, którego wyrazem ideologicznym najczęściej jest woluntaryzm.

Rewizjonizm powstał dlatego, że z jednej strony w sposób najbardziej istotny odpowiada klasowej sytuacji i interesom drobnej burżuazji, z drugiej zaś dlatego, że ówcześni przywódcy i teoretycy ruchu robotniczego nie potrafili opracować naukowej, a więc wszechstronnej i adekwatnej odpowiedzi ówczesnym potrzebom i tendencjom rozwoju społecznego na faktyczne problemy, które dotknęły rewolucyjny ruch robotniczy.

W. I. Lenin, Przyczynek do historii zagadnienia dyktatury, Dzieła, t. 31, Warszawa 1955, s. 360.

Filozoficzną podstawą zaś każdej formy rewizjonizmu jest 

1) subiektywizm, wyrażony bądź w woluntaryzmie, bądź w drobnomieszczańskiej rewolucyjności oraz 

2) obiektywizm, wyrażający się w fatalizmie i korzeniu się przed żywiołowością. 

Z perspektywy materializmu dialektycznego zaś rewizjonizm jest skutkiem powierzchownego i jednostronnego uogólniania faktów bez wiązania ich z całością ustroju kapitalistycznego.

Za twórcę reformizmu uważa się Edwarda Bernsteina, gdyż w jego czasach za rewizjonizm uważano wtedy 

1) system poprawek teoretycznych do teorii Marksa, 

2) doktrynę teoretyczną, która zawierała w sobie sprzeczną z marksizmem wizję rozwoju społecznego oraz 

3) doktrynę polityczną i wykaz dyrektyw walki o cele sformułowane na podstawie ogólnej wizji rozwoju społecznego. 

Bernstein zakwestionował konieczność rewolucji socjalistycznej i postulował pokojowe przeobrażenie się kapitalizmu w socjalizm bez rewolucji i obalenia dyktatury burżuazji. Tym samym uważał socjalizm za historyczną niekonieczność, acz pożądaną.

Odwrotnie proponował Michaił Bakunin, opowiadając się za bezpośrednią, ekonomiczną walką z kapitalizmem bez prowadzenia politycznej, w tym parlamentarnej, agitacji. 

Przedstawiciele i propagatorzy oportunizmu to maoiści, trockiści i grupy gauschistowskie. Wspólne cechy grup i stronnictw oportunistycznych to przede wszystkim: 

1) zasada natychmiastowego zrównania wszystkich krajów pod względem ekonomicznym, 

2) nieliczący się z prawami rozwoju społecznego program rozwoju ekonomicznego, 

3) woluntaryzm w działaniach społecznych i politycznych, wyrażający się w postulowaniu gwałtownego i sztucznego przyspieszania procesu rewolucyjnego np. w maoistowskiej teorii rewolucji permanentnej, absolutyzowaniu roli armii w życiu kraju czy w propagowaniu terroru indywidualnego, 

4) negacja kierowniczej roli klasy robotniczej i partii w procesie rewolucji i budownictwa socjalistycznego, którą zastępuje autokratyczna władza dyktatorska wsparta armią, 

5) nacjonalizm przeobrażający się w szowinizm i negujący proletariacki internacjonalizm, 

6) wielkomocarstwowość wyrażająca się w tendencjach przewodnictwa globalnego i roszczeniowych do jakichś terenów oraz 

7) izolacjonizm wyrażający się zwłaszcza w hermetycznym odcinania się od innych krajów socjalistycznych.

Rewizjonizm filozoficzny charakteryzuje się

odstępstwem od podstawowych poglądów marksizmu, a zarazem obawą lub niezdolnością do jawnego, bezpośredniego, zdecydowanego i jasnego rozrachunku z porzuconymi poglądami

W. I. Lenin, Materializm a empiriokrytycyzm, [w:] Dzieła, t. 14, Warszawa 1949, s. 17-19.

Obecnie rewizjonizm wspomagany jest przez światowe siły reakcji i imperializmu. Burżuazja [dzięki rewizjonizmowi] szerzy złudzenia, jakoby wszystko, do czego dążą masy pracujące, można było osiągnąć bez rewolucyjnego przekształcenia ustroju kapitalistycznego. Imperialiści dążą do skoordynowania wojny psychologicznej i dywersji ideologicznej z działalnością antysocjalistycznych sił wewnątrz grup i partii socjalistycznych, szukając cały czas coraz to nowych metod podważania jedności rewolucyjnego ruchu robotniczego.

W efektywnej walce z rewizjonizmem trzeba twórczo rozwijać marksistowskie nauki społeczne i właściwie prowadzić działalność ideologiczną. 

Dotychczasowe doświadczenia uczą, że rewizjonizm wyrasta i umacnia się w warunkach zamętu i pustki w życiu ideologicznym społeczeństwa, uzyskując w nim wpływy polityczne, wówczas gdy wpływ rewolucyjnej ideologii się zmniejsza. 

Ideologia jest to zespół poglądów, określanych przez punkt widzenia wyznaczony przez interesy poszczególnych grup i klas społecznych. 

Te poglądy stają się teoretycznym instrumentem uzasadniającym stan rzeczy zgodny z interesami reprezentowanych grup, czyli właśnie ideologiami, przez które należy rozumieć teorię lub zbiór poglądów, które spełniają rolę teoretycznej podbudowy działań, dążeń i interesów określonej grupy bądź klasy społecznej. 

Ideologia klasy robotniczej (lub pracującej) jest szczególną w tym sensie, że wyraża interesy wszystkich sił postępowych i jest obiektywnie zainteresowana w wolnym poznaniu od jakichkolwiek partykularnych ograniczeń i mistyfikacji. Zaś partykularyzm klasy robotniczej jest warunkiem powstania uniwersalnego społeczeństwa, uwolnionego od antagonistycznych podziałów klasowych. 

Światopogląd jest to zespół sądów, twierdzeń i ocen, za pomocą których człowiek tłumaczy sobie charakter zjawisk świata, wyznaczając własny do nich stosunek poprzez podejmowane przez siebie takie a nie inne działania.

Wyróżnia się trzy rodzaje wypowiedzi o charakterze światopoglądowym:

1) poglądy, sądy, przekonania i twierdzenia, dotyczące świata i jego istoty, 

2) poglądy, sądy, przekonania i twierdzenia, dotyczące człowieka, jego istoty i miejsca w świecie,

3) hierarchie wartości i normy postępowania. 

Światopogląd może również kształtować się w kontakcie z określoną propozycją filozoficzną, która jest rezultatem działalności refleksyjno-teoretycznej i w tym znaczeniu filozofię można rozumieć jako świadomie formułowaną propozycję światopoglądową. 

Wyróżnia się także światopogląd religijny czyli taki, który jest oparty na wierze, oraz światopogląd naukowy, tj. taki światopogląd zbudowany na gruncie empirycznych badań nad światem i jego prawidłowościami. Światopogląd naukowy charakteryzuje się tym, że uznaje rozum za decydującą władzę poznawczą, a w konsekwencji także, że źródłem wiedzy, z którego czerpie poglądy na świat, jest całokształt dorobku naukowego, tj. takiego, który kieruje się zasadami poznania empirycznego oraz zgodnego z prawami logiki myślenia. 

Druga z zasadniczych części filozofii marksistowskiej, zwana inaczej filozofią społeczną lub też marksistowską teorią rozwoju społeczeństwa.

W zakresie zainteresowania materializmu historycznego znajduje się:

1) problematyka najogólniejszych prawidłowości rozwoju życia społecznego,

2) problematyka filozoficzna dotycząca człowieka, jego swoistości, miejsca w świecie przyrody, w społeczeństwie, zagadnień o jego osobowości, sensu życia i humanizmu socjalistycznego (inaczej określana antropologią filozoficzną lub filozofią człowieka),

3) etyka (badania nad zjawiskami moralności z perspektywy świadomości społecznej i w kontekście społecznych źródeł określonych treści moralnych),

4) estetyka (badania nad przeżyciami estetycznymi z perspektywy świadomości społecznej i w kontekście społecznych źródeł określonych treści estetycznych).

Określone treści moralne i estetyczne w ujęciu filozofii marksistowskiej, a więc stanowiące zagadnienia materializmu historycznego, analizuje się pod względem wpływu różnych czynników ekonomicznych, politycznych i innych.

To jest nauka o istocie zjawisk społecznych, która koncentruje się w dwóch najistotniejszych zadaniach: 1) badania najogólniejszych praw życia społecznego oraz 2) odkrywanie czynników decydujących o ruchu, zmianie i rozwoju ekonomicznych, społecznych, politycznych i kulturowych form życia społecznego.

Równocześnie materializm historyczny jest podstawą teoretyczną i metodologiczną dla socjologii w szczególności w badaniach struktury i rozwoju praw społeczeństwa oraz pozostałych innych nauk humanistycznych.

Podział filozofii marksistowskiej na materializm dialektyczny i historyczny ma jednak charakter względny i de facto obydwie części stanowią razem jedną wspólną teorię rzeczywistości przyrodniczej i społecznej oraz uformowaną na jej podstawie metodologię poznania świata ludzkiego (błędne jest zatem rozważanie jednej części filozofii marksistowskiej z pominięciem tej drugiej).

Jedna z dwóch zasadniczych części filozofii marksistowskiej.

Materializm dialektyczny, zwany pot. “ontologią marksistowską” lub “gnoseologią marksistowską”, obejmuje swoim zakresem takie tradycyjne działy filozofii jak: ontologia (nauka o bycie) i gnoseologia (teoria poznania).

Zarówno ontologia marksistowska, jak i gnoseologia marksistowska są traktowane jako części jednolitego systemu, opartego na niepodzielnych założeniach metodologicznych i światopoglądowych, nie stanowią odrębnych działów filozofii. 

Ontologia formułuje obraz świata w oparciu o dorobek nauk, zajmujących się poszczególnymi dziedzinami rzeczywistości. W zakresie jej zainteresowania leży poza tradycyjną problematyką nauki o bycie poszukiwanie ogólnych prawidłowości ruchu i związków, charakterystycznych dla rzeczywistości oraz prawidła rozwoju. 

Gnoseologia jest nauką o procesie poznawania (tj. o przebiegu i strukturze aktów poznawczych oraz  o wynikach czynności poznawczych). W jej zakresie zainteresowań leżą problemy poznawalności świata, źródła poznania, zagadnienia prawdziwości, wiedzy i prawdy oraz warunki zapewniające pewne poznanie. W sferze problematyki poznania indywidualnego gnoseologia koresponduje z psychologią czy neurofizjologią, natomiast w sferze społecznych form kształtowania się wiedzy - z historią społeczną czy historią nauki i kultury. Ściśle zaś koresponduje z metodologią nauk. 

Badania gnoseologiczne podobnie jak ontologiczne zmierzają w kierunku formułowania ogólnych praw dotyczących procesu poznawczego. 

W filozofii marksistowskiej ontologia i gnoseologia warunkują sposób ujęć i rozstrzygnięć teoriopoznawczych. 

Utopia jest

1) uważana za wciąż niespełnioną i dla wcielenia w życie wymagającą dodatkowych wysiłków;

2) postrzegana jako obraz świata pożądanego, który nie tyle musi, ile powinien nadejść;

3) krytyczna wobec istniejącego społeczeństwa; idee pozostają w samej rzeczy utopijne, a więc są zdolne do intensyfikacji przedsięwzięć ludzkich, tylko o tyle, o ile postrzega się je jako reprezentację bytów odmiennych od aktualnie istniejących albo nawet im przeciwstawnych;

4) zdana w jakimś stopniu na los szczęścia; wizja przyszłości posiada właściwości utopii tylko wtedy, gdy przyszłość, jaką przedstawia, może nastąpić tylko pod wpływem umyślnego działania zbiorowego, jako jedynego dostępnego sposobu weryfikacji społecznych przepowiedni.

Utopia w definicji Tomasza Morusa ma dwa nierozerwalne ze sobą znaczenia: outopia (miejsce, które nie istnieje) oraz eutopia (miejsce pożądane) i w tym sensie [utopia] jest samo potwierdzającym się projektem urzeczywistniającym, lub niespełnionymi przewidywaniami, lub nierealistycznymi planami. (za Z. Baumanem) Definicję tę należy odrzucić, jeśli przyjmie się, że każdy moment ludzkiej historii jest w większym lub mniejszym stopniu sytuacją otwartą. 

Antyutopię rozumie się zazwyczaj bardziej w kategorii antyeutopii.

Myślenie utopijne zaś wymaga zdolności łamania zwyczajowych asocjacji i uwolnienia się od umysłowej i fizycznej dominacji rutyny i inercji tego, co zakorzenione w zwyczajach, przyjmowane jest za normalne.

Funkcje utopii, które uzasadniają konstruktywną rolę utopii w procesie historycznym:

1. Utopia relatywizuje teraźniejszość. W tej funkcji przejawia się zdolność do krytycznego myślenia o alternatywnych rozwiązaniach problemów teraźniejszości, przez co utopia staje się niezbędnym warunkiem historycznej zmiany.

2. Utopia jest aspektem kultury, tj. programu kondycji ludzkiej, w którym rozważa się możliwe ekstrapolacje teraźniejszości. Marksowskie uogólnienie historiozoficzne, że żadna epoka nie stawia problemów, których sama nie byłaby w stanie rozwiązać, uzupełnia czynnikami psychologicznymi George Sorel, że umysł wyraża idee, które są żywotne w społeczeństwie.

3. Utopia dzieli wspólną rzeczywistość na serię rywalizujących ze sobą projektów i szacunków ze względu na sprzeczne perspektywy poznawcze, powstałe w wyniku konfliktów społecznych.

4. Utopia wywiera ogromny wpływ na aktualny bieg wydarzeń historycznych, gdyż trwa w świadomości publicznej między obietnicą a doświadczalną rzeczywistością. Utopia wkracza w rzeczywistość w charakterze czynników, współkształtujących istotę rzeczywistości: umotywowane ludzkie działania.

Filozofia marksistowska jest nauką ogólną, która odpowiada na potrzebę syntetycznego obrazu rzeczywistości, tj. całościowego ujęcia świata na podstawie fragmentarycznych obrazów pewnych wycinków rzeczywistości, które dostarczają nauki szczegółowe. Te koncentrują się na badaniach konkretnych prawidłowości, charakterystycznych dla każdej osobnej dyscypliny naukowej, dlatego też prosta suma poznania poszczególnych stron wszechświata nie może składać się na jednolitą całość. 

Dlatego też przedmiotem filozofii naukowej w ujęciu marksistowskim są najogólniejsze prawa ruchu i rozwoju rzeczywistości społecznej. Poprzez syntezy uogólniany zostaje dorobek nauk szczegółowych, stąd też filozofia ta jest zdolna sformułować naukowy obraz świat. 

Filozofia marksistowska z jednej strony uzależniona jest od dorobku nauk szczegółowych, bez których nie mogłaby istnieć, a z drugiej - sama na te nauki oddziałuje, tworząc ich teoretyczną i metodologiczną podstawę. 

Filozofia marksistowska składa się z dwóch części: 1) materializmu dialektycznego i 2) materializmu historycznego. 

Marksizm jest to perspektywa postrzegania nauk społecznych, w szczególności subdyscyplina socjologii, filozofii, historii i ekonomii; a w ogóle nauka o charakterze interdyscyplinarnym, zawierająca lub oparta na zbiorze poglądów, tez i teorii Karola Marksa, uzupełnionych i zebranych przez Fryderyka Engelsa.

Marksizm wyrósł z czterech głównych źródeł: klasycznej filozofii niemieckiej, angielskiej ekonomii klasycznej, francuskiego socjalizmu w związku z teoriami rewolucyjnymi w ogóle oraz wielu rozstrzygnięć teoretycznych, uogólnień i diagnoz postawionych ongiś przez Włodzimierza Lenina. 

W dysputach marksistowskich swój wkład mieli także Michaił Bakunin, Karl Kautsky, Eduard Bernstein, Róża Luksemburg, Karl Liebknecht, Lew Trocki, Mao Zedong czy Kim Ir Sen. Większość z nich poszła własną, osobną drogą polityczną i ideową. 

Marksizm koncentruje się na badaniach socjologicznych, ekonomicznych i historycznych. Główną treścią marksizmu jest nauka ekonomiczna oraz materializm filozoficzny Marksa. 

Zakres problematyczny marksizmu, jako teorii naukowej i systemu wiedzy, obejmuje filozofię, ekonomię polityczną oraz teorię naukowego socjalizmu. 

Marksizm, lub teoria marksistowska, jest rozumiany również jako światopogląd rewolucyjnej klasy robotniczej, jako ideologia rewolucyjnej klasy robotniczej oraz jako marksizm-leninizm. 

Rozwój marksizmu można podzielić na trzy zasadnicze okresy: 1. obejmuje lata działalności Karola Marksa (1818-1883), 2. obejmuje lata po śmierci Marksa i kontynuacji jego dzieła przez Fryderyka Engelsa (1820-1895), zaś trzeci okres dotyczy rozwijania tez marksizmu po śmierci Marksa i Engelsa, czyli po 1895 r. 

Wymieniono tylko ważniejsze publikacje z perspektywy rozwoju marksizmu Marksa, Engelsa i Lenina oraz wymieniono kilku głównych kontynuatorów myśli marksistowskiej w wybranych państwach. 

1. 1842(1844) – 1883:

- Marks napisał szereg artykułów w Rocznikach Niemiecko-Francuskich (Paryż, 1844 r.), w których naszkicował koncepcję dziejowej roli proletariatu

- Marks podjął studia historyczno – ekonomiczne w Paryżu (1843-1844)

- Engels od 1842 r. w Anglii obserwował warunki życia robotników i studiował angielskie teorie socjalistyczne i ekonomiczne

- feuerbachowską kategorią alienacji Marks poddał krytyce burżuazyjne teorie ekonomiczne oraz zarysował krytykę kapitalizmu i swoje tezy w wydanych w 1844 r. Rękopisach ekonomiczno-filozoficznych

Marks i Engels wydali Ideologię niemiecką w latach 1845-1846, w której poddali krytyce poglądy lewicy heglowskiej, L. Feuerbacha oraz wstępnie przedstawili materialistyczną koncepcję społeczeństwa i historii (znaną jako materializm historyczny)

- Marks i Engels publikują z ramienia Związku Komunistów w Londynie w lutym 1848 r. Manifest Partii Komunistycznej, znany także jako Manifest Komunistyczny, który prezentował idee komunistyczne w przystępnej formie

- Marks wydał Walki klasowe we Francji w 1850 r., w których zanalizował wydarzenia francuskie z lat 1848-1849

- Marks ogłosił Osiemnasty  brumaire’a Ludwika Bonaparte, w której zaprezentował analizę podłoża społecznego i klasowego zamachu stanu dokonanego przez Napoleona III pod koniec 1851 r.

- ukazał się pierwszy tom Kapitału. Krytyka ekonomii politycznej w 1867 r., w której Marks przedstawił strukturę społeczną oraz mechanizmy gospodarcze systemu kapitalistycznego

- Engels wydał Wojnę chłopską w Niemczech w 1850 r. o powstaniu Tomasza Münzera

- Engels opublikował swoje prace Anty-Dühringa w 1877 r. oraz Dialektykę przyrody, w pracach których wyjaśnił filozoficzne założenia materializmu dialektycznego i metody dialektycznej, zaanalizował problematykę prawidłowości przyrodniczych i społecznych, stosunku filozofii do nauk szczegółowych, marksizmu do spekulacji filozoficznej, zbadał proces rozwoju i historyczne uwarunkowania rozwoju nauk przyrodniczych oraz podjął próbę uogólnienia dorobku nauk przyrodoznawczych z perspektywy marksizmu

2. 1883 – 1895:

- Engels opublikował w 1888 r. rękopis Marksa Krytyka programu gotajskiego z 1875 r., w której autor umieścił swoją polemikę z socjaldemokratami niemieckimi, a zwłaszcza z koncepcjami Lassalle’a, zarysował teoretyczne podstawy działania partii robotniczej oraz naszkicował proces przechodzenia od kapitalizmu do komunizmu, wyróżniwszy dwie fazy w rozwoju systemu komunistycznego

- Engels opracował rękopisy Marksa i opublikował je jako kolejne tomy Kapitału

- Engels wydał Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa w 1884 r., w której zaprezentował i rozwinął marksowską koncepcję opracowania wyników badań etnologa Lewisa H. Morgana nad społeczeństwem pierwotnym

3. po 1895 r.:

- Francja: Paul Lafargue (1842-1911) i Jules Guesde (1845-1922)

- Włochy: Antonio Labriola (1843-1904)

- Niemcy: Wilhelm Liebknecht (1826-1900), August Bebel (1840-1913), Karol Kautsky (1854-1938) i Franciszek Mehring (1846-1919) i Edward Bernstein (1850-1932)

- Rosja: Jerzy Plechanow (1856-1918)

- Rosja: Włodzimierz Iljicz Lenin-Uljanow (1870-1924) i jego prace: Rozwój kapitalizmu w Rosji (1898), „Co to są „przyjaciele ludu” i jak oni wojują przeciw socjaldemokratom? (1894), Co robić? (1901-1902), Materializm a empiriokrytycyzm (1908), Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu (1916), Zeszyty filozoficzne (wydane pośmiertnie w 1929 r.)

- Polska: Ludwik Waryński (1856-1889), Stanisław Krusiński (1857-1886), Ludwik Krzywicki (1859-1941), Róża Luksemburg (1871-1919), Julian Marchlewski (1866-1925), Julian Brun (1886-1942), Stefan Rudniański (1887-1941) i Władysław Spasowski (1878-1941)

Cyt. Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki do przedmiotu: Podstawy marksistowsko-leninowskiej filozofii i socjologii, red. Tadeusz M. Jaroszewski, wyd. III, Warszawa 1975.