#ceribandin

 131. kevneşopiyeke nivîsandinê: îthaf 

îthaf (sunu, adayiş)  pêşkêşkirin ango xelatdayîna bo kesekî an bo çend kesan. weke termeke edebî îthaf, diyarîkirina nivîskar an jî şaîrekî bêyî ku li beranberî wê tiştekî hêvî bike, bi tenê bi mebesta nêzîktêdayîneke hezkirinê, evînî û manewî ye. di edebiyata trikî de cara ewil bi vatan yahud silistre (1873) ya namik kemal ev kefneşopiyê dest pê kiriye. hin kes jê vê kevneşopiyê dibine heta bi dema nivîsandina kutadgu biligê (1069) nivîskarên kurd bi piranî berhemên xwe diyariyî dê û bavê xwe, dapîr û bapîrên xwe, herwiha mamosteyên xwe ango kesên ku wan bi ser nivîsê de dehf danê de dikin.  132. hin îthafên xweş û balkêş diyarî; / ji bo kulîlka ji dara dê û bavê min; / xwişka min necla

arjen arî, payîza peyvê *

ji wan morîyan re / dema ku li rêyan li helbestê difikirîm û bûme kujerê wan

emin kaya, akvaryum konuşkani *

ji bo bavê min john fante. spas bo te dêqahbê muhteşem!

dan fante, bir taksicinin los angels hikayeleri

133. pir zimanî ango zimanek cîhanek e.

di dîrokê de poliglotê (pirzimanî) ewil kralê pontusê mithradades e (b.z. 132-63). mothersdades dikaribû bi zimanê 22 grûbên etnîk ên di bin hikûmdariya xwe biaxive. di dema îro yek ji  mirovên ku herî zêde bi zimanan dizane zimannasê belçîkî johan vandewalle ye. johan  vandewalle bi 35 zimanan dizane. michael l. chayt (1957) zaravayên kurmancî, zazakî û soranî jî tê de 8 zimana weke nêzîkî zimanê zikmakî dizane û nêzî 40 zimanî dixwîne û li ser wan lêkolînan dike. ne şaş bim cemil meriç (1916-1987)  digot, kesên rewşenbîr zimanên din ên biyanî  nizanibin jî dibe, bes bila zimanê xwe yê dayîkê baş bizanibin.

134. çawa dinivîsandin?

agatha crisite (1890-1976), benjamin franklin (1706-1790), d.h.lawrence (1885-1930), victor hugo (1802-1885) li şerşokê dinivîsandin. tolstoy (1828-1910) berê sibehê saet 6.00an dest pê dikir û dinivîsand. wirgina woolf (1882-1841) û ernst hemingway (1899-1961) şipiya dinivîsandin.

135. cafeyên dîrokî

lev trockî (1879-1940) û vladimir lenîn (1840-1902) di rojên xwe yên sirgûnê de li cafe central a li viyanayê li ser şoreşa rûsî nîqaş dikirin. fernando pessoa (1888-1935) şahpirtûkên xwe li cafe els brasileira ya lizbonên nivîsandin. emile zola (1840-1902) metnê xwe yê navdar suçluyorum (tawanbar dikim) di sala 1898an de li cafe de la paix a li parîsê nivîsand. berhemên picasso (1881-1973) cara ewil li cafe els quatre gatsê hatine pêşandan. mewlûd oguz madeya yekem a bêndera candê li espressolab a li ser îstîklalê nivîsî. 

 136. carinan ristek dibe tercûmanê gelek hestan ango şerh û beyana hel û hewalê me:

li ser rizgarî, serxwebûn û îhtîmala wê gelek tişt hatine gotin. tiştekî li vê risteya rehmetiyê arjen arî zêde bikim tune ye: “xewneke me bu rizgarî”

137. haikuyek

wext e min nameyek binivîsanda

bihûrîn çûn

şevên dirêj yên kanûnan

m.oguz

73. kovara çirûskê

cemil meriç: ‘’pirtûk zêde cidî ne, rojname lakayd/bêberpirsyar in lê kovar keleha ramanên azad in.’’

kovara çirûskê ku yek ji kovarên wêjeya kurdî bû li bakur, mixabin hate girtin. ji 2007'an ta niha 30 hejmar derket. gelek nivîskar û şaîrên ciwan cara pêşî di çirûskê de nivîsîn. ez jî yek ji wan kesa me. cara pêşî di 2012'an, dûre 2016 û herî dawî ji di hejmara dawî de xuya bûm. ji ber ku -pir pir biçûk be jî- lêzedekirina min li kovarê bûyê kêfxweş im lê ji aliyê din ve ji ber ku kovar hate giritin li ber ketim, xemgîn im bi rastî. belê, çirûsk hate girtin lê bi hêviya ku çirûska nava me, çirûskê di dilê me venemire û her û her geş bimîne. bo 30 hejmarên têrûtije spasiya cenabê rênas jiyan dikim. oxir be çirûsk.

74. aziz nesin gotibû ‘’ji çaran pêncê me helbestkar in.’’ * evliya çelebî di seyahatname ya xwe de dibê: “li mizgefa mezin a diyarbekirê piştî nimêja înê rasgele yekî hembêz bikin, ew kesê wê hembêz kirî ya nivîskar e, ya jî helbestkar e”

75. arşîva trtê

trt’ê ji destpêkê û hema bê heta niha arşîva xwe a 49 salî dijîtalîze kir û bi gel re parve kir. dîmenên gelek balkêş hene. çend qeydên ku min ji bo we hilbijartin ev in:

cemal sureya: http://www.trtarsiv.com/izle/84733/cemal-sureya-nin-siir-anlayisi

edip cansever: http://www.trtarsiv.com/izle/82618/edip-cansever-in-1975-1976-yayim-donemi-eserleri

behçet necatigil: http://www.trtarsiv.com/izle/98877/behcet-necatigil-e-gore-siir

a.muhip dıranas: http://www.trtarsiv.com/izle/83555/ahmet-muhip-diranas-in-fahriye-abla-siiri

76. rojek ji rojan

her însan parîkî ronahî ye; hin însan hene mîna çirayekê ne, hin însan tê be qey fanos in, hin însan enterîk in, lêlî belê hin însan jî hene şems û qemer bi xwe ne. ji sikakê jinikek derbas dibe. rûdena wê safî ronahî ye. tu bi baldarî lê binêrê, rûyê jinikê dişibe nusxayeke mesnewiyekê, çend xal û xet jê kêm in lê dîsa jî têra xwe balkêş û xweşik. 

77. ji ferhenga biwêjan a mustafa borak çend biwêjên xweş (wş.enstitûya kurdî ya stenbolê, 2014)

bêzar û bêziman (bûn)

biharê girt û lê kir, payîzê jê kir

biharê pez, payîzê rez, zivistanê ez

gulan e, şimgîniya dasan e 

hesp ji dest çûye, bi pey hefsar ketiye

dilekî na bi heft dilan

pirtûka reş xwendin

ji siya xwe sil bûn

mîna teyrê sîmûrê pirtikandî bûn

xemê xwe danîn ber serê xwe

xweşkelam bûn

  78. zer a kazim öz

vê şemiyê nîhayet min derfet dît û min li atlas pasaji li fîlmê kazim öz, “zer” sêr kir. 

fîlm bi risteya cemal sureya a ku dibê “tarih öncesi köpekler havliyordu” vedibe û bi strana zerê diqede.

bi kurtî mirov dikare bibêje fîlmekî rê ye, filmekî vegerê ye. lehengê sereke jan (nik xhelilaj) li parîsê jidayîk bûye, ji ber karê bavê yê bankacî li emerîka dijî û di beşa muzîkolojiyê de xwendekar e, jiyaneke wî yî rûtîn dijî. dapîra wî zarîfe xanim nexweş e û ji bo tedawiyê ew anîne emerîka. jan li nexweşxanê demekê ji dapîra xwe re refaqatiyê dike. dema li ba pîrika xwe ye, pîrika wî jê re stanekê dibêje û sibetira rojê dapîra wî dimire. ev yek dike ku jan li dû çîrok û serpêhatiya stranê têkeve rê û reçikên dûrûdirêj. jan tevî hînbûna çîroka stranê hînî heqîqeteke xwe yî biêş û jan jî dibe.

li gorî min zer, bi rêwitiya xwe yî dûrûdirêj, bi dîmenên xwe yî rengîn, bi erdnîgariya xwe yî çetîn, bi hêmanên xwe yên surreal, bi vegotina xwe yî çîrokî/dasîtanî yek ji fîlmên herî xweş ên van salên dawî ye. bi rehetî dikarim bibêjim ki kazim oz piştî, toprak, uzak, bahoz û belgefilma dema şewaxan bi fîlmê zer li xwe zêde kiriye. kêfa min gelekî jê re hat. ez bi meraq li benda xebatên wî yên nû me.

79. min nîyet heye van kitêbên nû bixwînim, pêşniyarî we jî dikim hevalno:

şêx ehmedê feqîr, dîwan, nûbihar.

şener ozmen, xeyb, lîs.

kawa nemir, morana gerdûnê, lîs.

abdullah ataşçı, kimse bilmesin (toplu öyküler), everest.

ercan y yilmaz o öyle olmadı,sel.

mehtap ceyran, mevsim yas, sel.

zafer ekin karabey, şubatta saklambaç, mayıs yay.

 KENAN SUBAŞI / PEXŞAN Û CERIBANDIN DI EDEBIYATA KURDÎ DE   KURTE Di edebiyatê de têgehên mîna pexşan û ceribandinê gelek caran tên bikaranîn. Helbet her yek ji van têgehan pênaseyeke xwe û di edebiyatê de temsîliyeteke xwe heye. Di vê gotarê de armanc ew e ku di edebiyata kurdî de wek binavkirina têgehî cudahiya di navbera pexşan û ceribandinê de çi ye? Dîrokçeya wan her du cureyan digihîje heya…

66.  pessoa û nivîskarekî ciwan tê gotin ku fernando pessoa (1888-1935) ji bilî navê xwe bi navên weke alberto cairo, alvaro campos, ricardo ries û bi gelek navên mustear dinivîsî. ne tenê navên mustear wer wiha bo her navî kurtejiyanek, reng û şêwazek jî afirandibû ku yek netişbeha yê din. antonio tabucchi ev bûyera balkêş kiriye mijara kitêbeke xwe. fernando peesoa'nın son üç günü.

67. rokê bo îmzeyê tevlî roja îmzeyê a nivîskarekî (nav ne lazim, em jêre bên a.) bûm, a. kitêba xwe a dawî bo min îmze kir. bo nivîskarekî din ji wê standê ber bi standeke din ve çûm, min dî eynî nivîskar li wê derê ye, wî  jî (em ji vî re jî bên b.) kitêb bo min îmze kir. balkêş e şêwaza herdû nivîskaran naşibe hev. ya jê balkêştir jî ew e ku nivîskar a. bi helbestê destpêkiriye, dûre çîrok û niha romana dinivîse. nivîskar b. jî helbestkar e, çiroknûse û herî dawî roman jî nivîsandin e û her dûyan jî xelatên girîng stendine. yanî bi kurt û kurmancî di giyanekî de du nivîskarên cûda hene. hînbûna vê yekê û naskirin û xwendina her dû nivîskaran cihê kêfxweşî û şanaziyê ye bo min. dûre me ji nêz ve hevdû nas kir, em bi hev re rûniştin, me vexwar. ez hê jî bawer nakim bê çawa tiştekî wisa dibe lê min bi çavê serê xwe dî, bo dîroka edebiyatê bûyereke enteresan û muzzam e ev yek. ez we temîn dikim ku ev rastiyeke ne fîkşin e. “tu tişt bi qasî jiyanê mirov şaş û matel nake, nivîs harîç”     68. lipogram georges perec (1936-1982) di romana xwe ya kayboluş de hîç tîpa ‘e'yê bikar neaniye. dîsa balkêş e ersin tezcan (1967-..) di kitêba xwe a bi navê e'siz potkal de hîç tîpa 'e'yê bi kar neanîye. ya jê balkeştir kitêb ji e yayinlari der çûye.     69. çarenûsa tîpekê: cemal sureyya (1931-1990)  piştî îddiayekê winda kiriye ji paşnavê xwe 'y'yek avêtiye. ev mesele bûye mijara helbesteke wî jî. demekê min digo qey ercan y yilmaz ew 'y’ jixwe re biriyê lê na. ez jî vê dawiyê hîn bûm ku nivîskar û kurator sureyya evren (1972-..)  gotiye bila ew 'y’ stûxwar nemîne û 'y’ wergirtiye û navê xwe weke sureyyya dinivîse. sureyyya evren.     70. picasso: “li darê dinyê du hunermend mane: ez  yek , xwedê dudu.” nietzsche xwedê kuşt, xwedê jî nietzsche!     71. “em zêde baweriya bi nivîskaran neyînin lê teqez em wan bixwînin” kî gotiye nayê bîra min, belkî jî min nivîsiye ev.     72. bo dîrok, rexne û teoriya helbestê ceribandineke bibliyografîk:

aristoteles, poetika şiir sanatı üstüne, can horatius, ars poetika şiir sanatı, işbankası

todorov, poetikaya giriş, metis octacio paz, çamurdan doğanlar, can eagleton, şiir nasil okunur, ayrinti borges, şu şiir işçiliği, deki yay. bloom, etkilenme endişesi, metis t.s.eliot, edebiyat üstüne düşünceler, paradigma g.lakof-m.johnson, metaforlar hayat ve dil, ithaki bachelard, mekanın poetikası, ithaki jusdanis, gecikmiş modernlik ve ee estetik kültür, metis deleuze, kritik ve klinik, norgunk benjamin, pasajlar, yky baudelaire, apaçık yüreğim özel günceler, işbankası mayakovski, şiir nasıl yapılır, 645. neruda, yaşadığımı itiraf ediyorum, evrensel rilke, genç bir şaire mektuplar n.ataç, şiir daima şiir, dergah halil inalcık, şair ve patron, doğubatı erdoğan alkan, şiir sanatı, yön orhan koçak, kopuk zincir- bahisleri yükseltmek, metis mehmet h.doğan, ikinci yeni şiir antoloji dosya, ikaros mehmed fuad, eleştiri üstüne, yky hilmi yavuz, okuma biçimleri, timaş ismet özel, şiir okuma klavuzu, tiyo ilhan berk, poetika, yky cemal süreya, papirustan baş yazılar, şapkam dolu çiçekle, yky ece ayhan sivil şiirler-aynalı denemeler, yky metin altıok, şiirin ilk atlası, kırmızı özdemir ince, şiir ve gerçeklik, işbankası şeref bilsel, yalnız şiir, ayrıntı metin cengiz, imge nedir, şiirden kubilay aktulum, metinlerarası ilişkiler, kanguru utku özamakas, şiir için  paralaks, 160 km. yücel kayıran, şiirimin çeyrek yüzyılı, günümüz türk şiiri üzerine makaleler, yky samih rifat, gösterge avcilari, yky

ehmed huseynî, gotar û hevpeyvîn, pexşan û vebêjî (di nava berhemên giştî de cild 2, r.345-532) aram.  arjen arî, xasenezer, evrensel remezan alan, bendname, avesta rênas jîyan, ji şevê re çend têgehên dera hanê, belkî îrfan amîda, qonaxeke modernîzma kurdî helbesta tîrejê, lîs mikaîl bilbil, helbesta cegerxwîn û îqtîdar

janez sar, zimanê helbestê, çirûsk 24, r. 85-87 janez sar, bedewnasî û helbest, çirûsk 21, r.77-88 berken bereh, heyvekê li cehnima wergerê, nûbihar 136, r.15-16 berken bereh, derwêşê helbesteke henûn û hemdem: kawa nemir, zarema 5, r.264-273 ferzan şêr, gelo jêrdest çi diaxivin?, zarema 2, r.60-72 ferzan şêr, di helbestê de pirs(girêk)ên hewzan û ero(û)tîka, zarema 3, r.264-273 farangis ghaderi, ji nû ve hizirîna li ser peydabûna helbesta kurdî ya modern, zarema 3, r.136-140 mesûd serfiraz, di çapemeniya kurdî ya dewra osmanî de helbesta kurdî, wêje û rexne 1, r.8-23 ebdulxaliq ye'qûbî, ezmûna helbesta şoreşgerî ya kurdî; pênaseyeke tîorîk, zarema 4, r.130-137 evdal baqî, helbest û werger, wêje û rexne 5, r.94-107 rizgar elegez, di helbesta fêrîkê ûsiv de mekan destpêkek jî bo helbesta fêrîkê ûsiv, zarema 5, r.245-255 .

Li dijî Ebola wê sê dermanên nû bên ceribandin

Derzî û dermanên li dijî vîrûsa Ebola, ku li Rojavayê Afrîkayê rê li ber mirina zêdeyî 5 hezar mirovî vekir, heta niha bi kêr nehatine. Rêxistina Doktorên Sînornenas (MSF) da xuyakirin, ku sê cûre terapiyên ji bo dermankirina Ebola hatine amadekirin, derbasî asta ceribandinê bûne.

Koordînatora MSF'ê Annick Antierens diyar kir, ku li dijî vîrûsa Ebola ya ji sedî 50 heta ji sedî 80 rê li ber mirinê…