Haftanın günleri ve ışık sapması
Dünya üzerinde yaşayan bizler, Güneş sistemimizde yer alan diğer gezegenler, yörüngelerindeki doğal uydular ve o yörüngelere insanlar tarafından yerleştirilen yapay uydular, keşif araçları ve diğer gökcisimleriyle beraber güneşimizin etrafında hayal dahi edemeyeceğimiz hızlarda sürekli olarak dönüyoruz.
Ve kendi gezegenimiz dünya da dahil olmak üzere tüm bu gök cisimleri hakkında kitaplar dolusu bilgiye sahibiz.
Bu bilgiler sayesinde bugün, telefonlarımızdaki haritalardan hangi aylarda hangi mevsimleri yaşayacağımıza ve dünyadan yola çıkan bir uzay aracının bir başka gezegene hangi yoldan gideceğine kadar pek çok şeyi hesaplayabiliyoruz.
Fakat bundan birkaç bin yıl önce insanlar geceleri gökyüzüne baktıklarında gördükleri yıldızların cennetten sızan ışık huzmeleri olduklarına ve gezegenlerin de melekler tarafından oradan oraya sürüklenen tanrılar olduklarına inanıyorlardı.
Peki tüm bu bilgileri ne zaman ve nasıl edindik?
Zaman ilerledikçe Babilliler, daha sonra Antik Romalılar ve Antik Yunanlılar gökyüzüne daha çok ilgi duymaya başladılar ve gerçek sebeplerini anlasınlar ya da anlamasınlar yüzyıllar boyunca insanlar bu gök cisimlerinin hareketlerini takip etmeye devam ettiler.
Yunanlılar, yıldızları iki gruba ayırmışlardı: Sabitler ve geziciler dedikleri gezegenler. Antik Yunanlı bir matematikçi ve astronom olan Cladius Prolemy de dünyamızın tüm bu olan bitenin tam merkezinde sabit durduğunu söylüyordu.
İnsanlar, gözlemleyebildikleri bu 5 gezegene inandıkları tanrıların isimlerini verdiler: Jüpiter, adını Roman tanrılarının kralı Jüpiter’den;
Mars, adını Romalı savaş tanrısı Mars’tan aldı;
Merkür’e çok hızlı hareket ettiği için Tanrıların ulağı olan Merkür’ün ismi verildi,
Saturn’e tarım tanrısının adı,
Venüs’e ise aşk ve güzellik tanrısının ismi verildi.
Henüz Neptün’den bihaber olan o dönemin insanları, ayı diğer gezegenlerle bir sayıyorlardı ve dünyamıza açıkça en yakını o olduğu için haftanın ilk gününe onun ismini verdiler: Moon’s day: Monday: Pazartesi
Haftanın diğer günleri için de doğru sandıkları yakınlık sıralaması geleneğini takip ettiler. Böylece:
Salı, adını Zeus’un oğlu savaş tanrısı Tiw’den: Tiw’s day: Tuesday (Mars)
Çarşamba adını Anglo Saxon bilgelik tanrısı Woden’dan: Woden’s day: Wednesday (Merkür),
Perşembe adını yıldırımların ve fırtınaların tanrısı Thor’dan: Thor’s day: Thursday (Jupiter)
Cuma ise adını Woden’ın eşi Frigg’den aldı: Frigg’s day: Friday (Venüs)
Cumartesi, Saturn’s day: Saturday ve Pazar da Güneşin günü yani, Sun’s day: Sunday oldu,
ve gökyüzüne işlenmiş gibi gözüken bu parlak cisimlerde ilahi bir şey olmadığına ikna olmak, dahası dünyanın sandığımız kadar özel olmadığını kabul etmek insanlar için hiç kolay olmadı.
O dönemde yaşayan diğerlerinin aksine Sisamlı Aristarcus, dünyanın merkezde sabit durmadığını keşfetmiş olsa da, kimse onu ciddeye almamıştı ta ki 1543’te Nikolas Kopernik adında 70 yaşlarında bir gökbilimci kilise baskısından kaçınmak için 15 yıldır saklı tuttuğu teorisini yayımlamaya karar verene dek.
Kopernik, merkezde sabit olanın güneş olduğunu ve diğer her şeyin güneşin etrafında yuvarlak bir yörüngede döndüğünü söyledi. Fikri kusursuz değildi; çünkü güneş kendi sistemindeki cisimler için merkezde olmasına karşın sabit değildir ve cisimlerin yörüngeleri de yuvarlak değil elipstir.
Fakat Kopernik’in oluşturduğu model gerçeğe hiç olmadığı kadar yakındı ve kendisi de saygı duyulan ve krallık tarafından desteklenen bir bilim insanıydı. Fakat “Kopernik, dostum, sen bir harikasın” demek yerine kitaplarını yasakladılar ve güneş merkezli model var olan tüm bilimsel gerçeklere rağmen reddedildi. Ta ki bir yüzyıl daha sonra bir başka bilimadamı çıkıp tekrar “Dünya hareket ediyor!” diyene kadar… Öyle mi acaba?
Evet, milattan önce 200′lü yıllarda Aristicus’un ortaya attığı bu fikir her ne kadar mantıklı ve tutarlı gözükse de 2000 yıl sonra hala aynı sebeple reddedilmekteydi: BİZ ÖZELDİK. Nasıl olur da Güneş bizim değil, diğer tüm cisimlerle beraber biz onun etrafında dönerdik? Bu, kabul edilemezdi. Bu yüzden kilise yetkilileri Galilo’ya bu Kopernikçi yaklaşımı bir an önce reddetmesini salık verdiler. Galilo reddetti ve kalan ömrünü evinde geçirmeye mahkum edildi. Güneş merkezli model ise ancak bundan 50 yıl sonra James Bradley adındaki bir bilim insanı ışık sapması adını verdiğimiz bir olguyu kanıt olarak sununcaya dek kabul edilmedi.
Asla unutmayın: Bilim, insanları dinlemez. Peki, nedir bu ışık sapması?
Elektrik düğmesine bastığımızda, ışığın odayı bir anda doldurduğunu sanırız.
Fakat aslında ışık, ampulden çıkıp odanın tüm köşelerine ulaşana kadar hızla seyahat eder ve bizim arabalarımızın ve uçaklarımızın aksine kütlesi olmadığı için akılalmaz hızlarda seyahat edebilir.
Öyle ki, bir ticari uçağın Dünya etrafında bir tam tur atması 52 saat, sesten hızlı giden bir süper sonik jetin ise 33 saat sürer. Işık ise bu işi 1 saniyede tam 7.5 kez yapabilir ve hızını hiçbir şey etkilemez!
Işığa ait bu özelliği Galileo’dan 67 yıl sonra gökbilimci Ole Roemer keşfetmiştir ve bizim gezegenimiz de dahil olmak üzere kendi ışığını üretmeyen tüm gökcisimleri Güneş’ten gelen ışığını yansıtırlar. Fakat gökteki bu cisimler bize o kadar uzaktadırlar ki yansıttıkları ışığın bize ulaşması ışığın o muazzam hızına rağmen bir hayli vakit alır.
Örneğin bize en yakın gök cismi olan Ay’dan yansıyan ışığın bize ulaşması 1 saniye, Venüs’ünki 2 dakika, Mars’ınki 3 dakika, Merkür’ün 4 dakika ve Güneşimizinki ise tam 8 dakika 20 saniye sürer!
Güneş’ten sonra bize en yakın olan yıldızın adı Proxima Centauri’dir ve ışığının bize ulaşması tam 4 yıl sürer!
Yani, aslına bakarsanız, geceleri gökyüzüne baktığımızda, geçmişi görürüz.
İşte Ole Roemer’dan 50 yıl sonra James Bradley ışığın bu özelliklerini düşünürken kendisine, yüzyılların kavgasını bitirecek olan şu muhteşem soruyu sormuştur:
“Hey, biz sabitsek ve o yıldız da şu yönde, bu hızla hareket ediyorsa, -çünkü... Hatırladınız mı? İnsanlar o veya bu sebeplerden gökcisimlerinin hareketlerini tarih boyunca hep takip etmişler ve kayıt altında tutmuşlardır- o yıldızın ışığını neden her zaman olması gerektiği yerde görmüyoruz?”
O ışık bize gelene kadar biz çoktaan yer değiştirmiş oluyorduk!
Fakat bu, ışık hakkında bildiklerimiz sayesinde keşfettiğimiz ne ilk ne de son şey olacaktı. Dırırıım.
pixelskylines
blakekathryn
romaincrisis
annaxmalina
stormborns
andulkaphoto