Personál

Sa tuwing bumubuhos ang ulan, gumagaan ang paligid. Bumabagal ang oras, at kasabay ng pag-agos ng tubig ay tila inaanod ang lahat ng aking pagpapagal at pagmamadali sa mga nagdaang araw.

Naalala ko ang aking kabataan—nakahiga sa papag, nakahalukipkip sa kumot, pinakikinggan ang ulan habang tinatanaw sa bintana ang basang umaga. Ang mga halaman sa labas. Ang mga puno ng niyog na sumasabay sa hangin. Ang mga manok na basa at nakasilong. Ang mga ibong nagkukubli sa ilalim ng mga dahon o sa siwang ng mga bato sa bundok.

Naalala ko ang alon sa dagat at ang basang buhangin sa pampang. Ang maliit na kubo sa gitna ng malawak na palayan. Ang mga pilapil na nababalutan ng tubig. Ang hamog sa bundok na tila tabing na dahan-dahang itinataas upang buksan ang maulang umaga.

Mula sa kubo, tanaw ko ang sapang dumaraan sa malapit. Iniisip ko noon ang mga barkong nakita ko sa pantalan, at kung gaano kahiwaga ang isip ng isang bata: na sa makitid na ilog na iyon ay naipagkasya ko ang malalaking barko, ang malalayong pook, at lahat ng paglalakbay na hindi ko pa nararating.

Tuwing umuulan, bumabalik sa akin ang batang iyon—nakahiga sa papag, tahimik na nakikinig, hindi nagmamadali, at naniniwalang napakalawak pa ng mundo sa labas ng bintana.

10 July 2026

Ang gusto ko lang ngayon, tumira sa mataas na lugar na  may overlooking view ng dagat, yung mahangin at may mabagal na oras, yung tipo ng lugar na  tinataguan ng mga artista kapag ubos na ang pagkatao at dignidad nilang makisalamuha sa mga tao. Nakakapagod din naman kasi talaga ang mga tao. Lalo na ang mga tao dito sa syudad na parating nagmamadali. Ngayon ko lang naintindihan yung sinabi sa akin noong bata ako sa Samar noong ini-imagine namin sa classroom kung ano ang Manila. Sabi ng teacher namin na ang Manila daw ay maraming ilaw, matataas ang building, mabilis ang oras, pero siksikan ang mga tao at laging nagmamadali.

Putangina.

Bawat galaw kasi dito sa Manila, pera. Isang hakbang at isang lingon dito, may katumbas na presyo. Lahat ay nagmamadaling maghanapbuhay, pero sa proseso, ano? Makakalimutan ang mabuhay? Ipagpapalit ang buhay? Kaligayahan? Pagkatao?

Ito ang huli kong iniisip nang biglang may dumaan na paru-paro sa windshield ng sasakyan ko. Tangina. Hindi ko na maalala ang huling pagkakataon na makakita ako ng paru-paro. Pero ngayon dito sa kanto ng Trinoma stoplight may paru-parong mabagal na palipad-lipad at biglang tumahimik agad ang mga boses sa isipan ko. Biglang nagkaroon ng kahit dagling kapayapaan sa paligid at bumagal ulit ang oras at ang mga taong nakatingin sa enigma ng isang paru-paro sa gitna ng magulo at mainit na siyudad ng mga nagmamadaling mga tao. Tumawid lang sa windshield ang paru-paro, tahimik na umikot ikot kasabay ng buga ng hangin, mga ilang sigundo rin sa buhay ko ang gumaan. Sinundan ko ng tingin ang paru-parong parang sumasayaw sa ere at bigla nalang itong nawala sabay sa pagkurap ng aking mata. Nag-green ang stoplight at umusad na ang mga motor at sasakyan.

Nagbabago pa rin ang ilaw ng stoplight kahit madaling-araw na at wala na halos mga sasakyang dumaraan.

Pula. Dilaw. Berde.

Parang may sinusunod pa rin itong batas kahit wala namang nakatingin.

Naglalakad ako sa bangketa, lasing sa konting alak at sa mas maraming takot na hindi ko masabi kahit kanino.

Iniisip ko ang kahinaan ko bilang tao.

Tinatanong ko ang sarili ko kung saan ba ako nagkulang, kung anong bahagi ko ang hindi sapat, kung bakit may mga taong ang dali-daling mahalin pero ang hirap-hirap panatilihin.

May bumubulong sa loob ko pero hindi ko maintindihan. Hindi siya boses. Hindi rin dasal. Parang bigat lang na nagkaroon ng sariling wika.

Ang alam ko lang, hindi ako handa sa maaaring mangyari.

Hindi ako handa sa pagkawala.

Hindi ako handa sa umagang kailangan kong magpanggap na alam ko ang patutunguhan ng lahat.

Naliligaw ako sa lansangang kabisado ko naman.

Kaya sino ba ang iiyakan ko dito?

Ang bangketa? Ang poste? Ang madaling-araw?

Ang stoplight?

Uuwi na lang ako dala ang takot na ako lang ang nakakaalam.

Uuwi na lang ako kasama ang bigong pag-ibig na hindi ko maiwan kahit ako na ang iniwan.

At sa kanto, habang wala namang tumatawid, habang wala namang naghihintay, habang walang pakialam ang mundo kung makauwi ako o hindi,

pula, dilaw, berde,

pabago-bago pa rin ang ilaw ng stoplight.

At siguro iyon na muna ang dapat kong paniwalaan:

na kahit ang gabi ay marunong magpalit ng kulay,

na kahit ang paghinto ay hindi habambuhay,

na kahit walang kasama, may sandaling magiging berde rin ang ilaw

Hindi ko maintindihan kung bakit hindi na ako masaya. Nakakakilabot ang mabuhay sa panahong ito. Hindi ko lang siguro namamalayan na ang mga nangyayari sa paligid ay nagdudulot sa akin ng lungkot na parang dumadagdag pa sa aking mga pasanin at nakikihati pa sa kakatampot ko na ngang kaligayahan.

Hindi na ako nanonood ng balita, pero nararamdaman ko pa rin ang bigat ng panahon. May mga araw na parang buong lipunan ay may dalang sugat na hindi nakikita, ngunit ipinapasa sa atin sa maliliit na paraan, kagaya ng takot ng mga tao, pagod ng kanilang mukha, galit na mabilis na sumiklab, kawalan ng pananagutan, sa mga kuwentong ayaw kong marinig ngunit naririnig ko pa rin. Kaya kahit hindi ko tuwirang pinipili, may pumapasok sa akin mula sa mundo. May lungkot na hindi ko pag-aari ngunit napupunta sa akin. May bigat na hindi ko ginawa ngunit napapasama sa aking paghinga. At doon nagsisimula ang takot na baka ang mabuhay sa lipunang ito ay ang unti-unting masanay sa mga sugat nito.

Hindi ko alam, pero ang mga ganitong balita, kapag naririnig at napapanood, ay parang sumasama sa kamalayan ko bilang isang tao, na parang isang dagok na kasama kong pinapasan kahit hindi ko gustuhin. Kumakapit sa kamalayan. Isang kinse-anyos na bata at ang kasama nitong katorse-anyos ay walang habas na namaril sa isang eskwelahan at nakapatay ng tatlong inosenteng estudyante. Tinanong ang bata kung ano ang nagtulak sa kanya para mamaril, pero blanko lang ang kanyang tingin at nakatanaw sa malayo na parang may malalim na iniisip o may tinatanaw sa kalayuan na siya lang ang nakakakita.

Naging bahagi ito ng aking pagkatao, hindi dahil tinanggap ko, kundi dahil ito ang lipunang ginagalawan ko—ang parehong lipunan kung saan ko hinahanap ang pag-asa at ang aking pangarap. Nabubuhay ako sa isang lipunan na ang mga sugat ay nagiging sugat na rin ng aking kamalayan at hindi ko na alam kung saan ang sakit na ito ay matatapos at kung saan ang sarili kong kaligtasan ay nagsisimula. Ayoko sanang maging ganito ang tingin ko sa lipunang ginagalawan ko. Kasi ang dapat na maging pokus ko lamang ay ang aking sarili at kung ano ang nasa aking kalooban na araw-araw ay pabigat nang pabigat.

Siguro kasi hindi na ako bata.

Sa pagtanda, nawala na rin ang mga pagkakataong madalas kong maranasan noong bata ako—ang mamangha sa isang malawak na mundong ginagalawan ko. Ang makakita ng saya sa mga maliliit na bagay, mangarap na parang mataas na paglipad ng sarangola, pangarap na akala ko noon ay napakataas, ngunit sa pagtanda pala ay maabot din—kapalit nga lamang ng oras, pagod at ilang bahagi ng sarili. Sabi ng isa kong kaibigan, kapag bata, parang palaging malawak ang mundo; ang mga espasyo—kalsada, palaruan, classroom —ay malalawak na espasyo. Na kung paanong nagbabago ang pananaw natin sa mga ito sa punto ng ating pagtanda, na ang dating playground na noong bata pa tayo ay akala natin ay ganoon kalawak, pero ngayong matanda na ay isang masikip lamang palang espasyong nakikihati sa magulong mundo. Mas masakit pala ang mawalan ng pagkabighani kaysa makalimot, sabi ko sa kanya. Isang usapan pa ang paglimot, sabi niya. Paano nga ba nagpapatuloy ang tao kapag para sa kanya nawala na ang mahika ng mundo? Dugtong nito. Hanggang ngayon, hindi ko pa rin alam ang sagot.

Nawala na ang mahika at pagkamangha dala ng kabataan dahil sa pagtanda ay ipinapakita ng mundo ang pangit nitong mukha. Hindi na ang pag-iyak o ang pagtakbo sa bisig ng magulang ang solusyon para mawala ang problema, kundi sasabihan sa iyo ng mundo na ikaw at ang sarili mo lang ang maaasahan mo, at wala ka nang magagawa kundi ang isipin na lamang kung paano ang susunod na gutom at ang susunod pang mga araw.

Sa araw ay may trabaho at karera akong inaalagaan, may reputasyong tinataguyod, may isang buhay na sinusustentuhan. Pero hindi mawala-wala sa akin ang pagod na isipin ang bawat araw, na sa bawat pag-andar ng orasan ay may hinahabol na kung anu-anong mga bagay na sa loob-loob ko ay hindi naman talaga mahalaga sa akin. Hindi ko nakikitaan ng koneksyon sa aking buhay ang aking ginagawa sa trabaho. Hindi ko alam. Hindi siguro mahal ang aking ginagawa. Ginagawa ko lang ito para mabuhay. Marami tayong ginagawa na hindi natin gusto, pero kailangan, kasi kailangang mabuhay. Paano kung ang pinanggagalingan ng kabuhayan ko ay hindi ang pinanggagalingan ng buhay ko?

Kaya madalas tuwing madaling araw, pinipikit ko ang mga mata ko at binubuksan ang aking malay, at sa pagmulat ko sa aking kamalayan, nakikita ko ang sarili kong tumatakbo palayo sa realidad ng aking buhay. Sa pakikinig kay Max Richter, lalo na sa “Spring 1”, habang naglalakad sa dalampasigan at hinahabol sa aking mga kamay ang mga huling hibla ng liwanag sa papalubog na araw. Sa mga libro at mga gawa-gawang lagusan palayo sa mundo patungong sensibilidad ko, hinahanap ang nawawala kong sarili. Minsan tinatanong ang diwa at ginagalugad ang kalooban kung ano ba talaga ang nagpapaligaya sa akin at saan ba ako totoong masaya. Yung totoong masaya. Yung saya na hindi kailangang ipaglaban sa bawat sandali. Yung saya na ayaw mo nang matapos. Ayaw mo nang pakawalan. Ayaw mo nang bitawan. Hinahanap ko yung gabi-gabi, sa mga dulo ng aking pagkatao, sa mga maliliit na lagusan papunta sa totoong ako. At minsan, sa kalagitnaan ng dilim, kapag wala akong mahanap na lugar o marinig na boses na nagsasabing nahanap ako, napapansin ko na lang na tumutulo na ang mga luha.

Hindi ako agad nakapagsalita. Sumabay na lamang tayo sa agos ng mga tao. Pero ang totoo, nahiya ako. Hindi para sa sarili ko. Para sayo. Natakot ako na baka makita ka nila, na baka maintindihan nila, na baka bigla kang hatulan ng mundong matagal ko nang inaasahang hahatol sa akin. 

Doon ko naisip na masyado kong minaliit ang pagmamahal mo. Akala ko hanggang kwarto lang ang tapang nito. Akala ko ako ang uri ng taong minamahal lamang kapag patay ang ilaw, kapag sarado ang pinto, kapag nakabukas ang gripo. Akala ko ang kamay ko ay bagay na hinahanap lamang sa dilim, hindi bagay na hahawakan sa labas, sa gitna ng mga tao, na para bang wala kang ikinakahiya. 

Patawad kung maraming beses kitang pinagdudahan. Patawad kung inakala kong hindi mo kayang mahalin ang isang tulad ko sa paraang hinahangad kong mahalin. Marahil hindi mo rin ako kayang mahalin nang buo. Marahil iyon ang katotohanang matagal ko nang alam. Pero noong sandaling iyon, sapat na ang kamay mo para payagan kong lokohin ako ng mundo. O baka hindi iyon panloloko. Baka iyon ang pinakamaikling anyo ng katotohanan na kaya mong ibigay. Sabi mo, mahal mo ako. Sabi mo, mahalaga ako sa iyo. Tinanong ko, paano siya? Iyong girlfriend mo. “Hindi naman niya malalaman, unless sasabihin mo,” sabi mo, tapos tumawa ka.

Dapat siguro akong nasaktan. Dapat siguro akong nagising. Pero may mga sandaling kahit alam natin ang kasalanan, ang kawalan, ang kahihiyan, pinipili pa rin nating maniwala dahil iyon lamang ang nalalabing paraan para hindi tuluyang magising sa kabuuang katotohanan. Sa puntong iyon ng buhay ko, naniwala ako. Hindi dahil buo ang sinabi mo, kundi dahil sapat na ang kalahati nito para sa isang taong matagal nang hindi inaangkin.

Habang nagbibihis ka, hindi ako makawala sa pagkatitig sa iyo. Ikaw. Ang lalaking ito. Ang lalaking hahalik sa akin at pagkatapos ay hahalik din sa kanya. Ang lalaking maaaring magmahal sa dalawang magkaibang mundo at umuwi pa ring buo, samantalang ako, pagkatapos mong umalis, ay kailangang pulutin ang sarili ko mula sa kama, sa sahig, sa salamin, sa lahat ng lugar kung saan ako pansamantala mong ginawang totoo.

Bakla ako, kaya noon, akala ko likas na sa akin ang itago. Akala ko bahagi ng kapalaran ko ang mahalin sa mga silid na walang bintana, sa mga oras na walang pangalan, sa mga relasyong hindi kailangang ipaliwanag dahil hindi naman kailangang aminin. Pero noong hinawakan mo ang kamay ko paglabas natin sa motel, may saglit na nagbukas ang mundo. Hindi mo ako iniligtas. Hindi rin naman talaga. Kinabukasan, baka ganoon pa rin ang lahat. May girlfriend ka pa rin. May dilim pa rin. May mga kuwarto pa ring inuupahan para sa mga bagay na hindi kayang dalhin sa liwanag. Pero sa sandaling iyon, habang hawak mo ang kamay ko sa gitna ng mga taong hindi naman tayo kilala, naramdaman kong hindi ako kathang-isip. 

Mahal kita.

At marahil iyon ang pinakanakakatawa at pinakamasakit na bahagi: na sa isang mundong hindi ako inako, sapat na sa akin ang isang kamay na humawak sandali, kahit alam kong hindi ito mananatili. Kaya tahimik akong maghihintay. Magmamahal. Mag-aabang. Babalik-balik sa gunita ng sandaling iyon—noong hinawakan mo ang kamay ko, at sa loob ng ilang hakbang, naniwala akong may lugar ako sa mundo.

Mainit sa mga pasilyo ng ospital "Hindi kaba napapagod magpaypay sa nanay mong nakaratay at dahan-dahang namamatay?" Namamatay dahil mas madaling piliin ang kamatayan kaysa mabuhay. "Hindi kaba napapagod sa araw araw mong pagtitinda ng kung ano anong rosaryo, iba't-ibang kulay ng kandila, sigarilyo, gamot, pampadugo, pampalaglag sa tabi ng simbahan ng Quiapo?" Kung kasabay ng pagkasunog ng kandila ang init ng mundong pagod samahan pa ng pananampalataya mo sa Diyos na dahan-dahan nang nawawala sa puso mo, hindi kapaba napapagod?

Minsan may isang taong tumitingala sa langit habang nasa ginta ng init ng Recto at Avenida at tinitingnan kung nakadungaw rin ba sa langit ang Diyos. Pero wala siya. Isa siyang preso sa Manila City Jail na nakakita ng ibong pansamantalang nagpahinga sa mga barbwire ng matataas na bakod na nagkukulong sayo. Sa isip niya ang laya. Sa kalsada ng Avenida at Recto siya gumagala.

Pagod na pagod na ang kalsada sa paparoon at paparito ng mga sasakyan, sa init ng gulong na patuloy na umiikot, sa presong kumakaskas sa nasusunog na bakal, sa mga lansangang nagdadala sa mga taong pagal na pagal nang mabuhay sa kung saan. Magdadala sa lugar ng pagdurusa at kaluwalhatian.

Pero kailanman hindi napagod ang mga taong sakay nang magagarang sasakyan. Kuminang lamang ito at nasilaw ang iyong matang namumula sa init at pawis. Maalinsagan pa rin ang sinasakyan mong jeep at sa isip mo ay sana nasa malamig kang lugar ngayon. Sa taas ng bundok. Sa matatayog mong pangarap. Hindi pa rin nakangiti ang aleng may benda ang kamay. Tagaktak pa rin sa pawis ang drayber ng jeep.

Hanggang sa sinundan ka ng mga hangin nag uugay sa mga naranasan mo at nalaman mo. Ang sinampay sa iskinita sa looban na pinapatuyo ng paalinsangang singaw ng katawan, lupa, yero, at araw. Ugoy ugoy ng hanging tangay tangay ang mga naipong usok, alikabok, alaala mula sa kung saan. Hinihinga mo ito at nabubuhay ka dito. Kaya mo ito naisulat.

Kanina habang nagmumunimuni sa labas ng bahay sa halamanan, naisip ko na kung mamamatay ako ngayong December, ano ang gagawin ko sa susunod na anim na buwan? At isa lang ang naisip kong sagot habang nakadapo ang maya sa mga kawad ng kuryente sa alas 3 ng hapon, iyon ay ang makapagsulat ng isang libro.

Bago pa magcollege nakahiligan ko na na kumuha ng mga litrato. 2011, nadiscover ko ang Picture Perfect, isa siyang special feature sa Manila Bulletin na inilalabas tuwing martes. Sa Picture Perfect, may pinifeature sila na photographer every week. Kinukwento doon ang buhay ng photographer, paano siya nag umpisang mahilig sa pagkuha ng mga litrato, ano ang field ng photography ang pinapractice niya, at kung ano ang philosophy niya pagdating sa pagkuha ng larawan.

May isa akong hindi makakalimutang hobbyist na nafeature ang Picture Perfect. Ikinuwento niya na nag umpisa ang hilig niya sa photography nong highschool siya pero kailangan niyang itigil dahil nagcollege siya at nong nag umpisa na siyang magtrabaho sa gobyerno, ay bumalik ang hilig niya sa photography.

Hindi ko siya makalimutan yun kasi nong binabasa ko ang kwento niya noong college ako ay naisip ko ang sarili ko. Naisip ko na mas marami pa akong kailangang unahin bago ang photography. Makapagtapos ng pag aaral at makahanap ng maayos na trabaho. Naisip ko na sana katulad ko siya na may maayos na trabaho at nagagawa ang hilig niya. 2012 yun at second year college ako noon. In short, nakalimutan ko ang photography.

2015 grumaduate ako sa college. 2015 din ako nakahanap ng permanent na trabaho sa gobyerno. Isang taon pa ulit ang lumipas bago ako mag-law school kaya nong 2016 nag umpisa ulit akong bumalik sa photography nang dahan dahan. Sa isang solo photo walk sa Manila North Cementery ko nakilala si Mang Aba. Siya ang lalakeng ito sa larawan.

Sixty years na siyang nakatira sa Manila North Cemetery. October 2016 ko pa nakunan ang litratong ito. 2024 ko naman sinusulat ito ngayon dito habang nakaupo sa opisina. 8 years na ang nakalipas nong makuhanan ko ang litratong ito. Hindi ako sigurado ano na ang nangyari kay Mang Aba o kung buhay paba siya. At minsan yun ang madalas na sumasagi sa isip ko sa tuwing napapadaan ako sa Manila North Cemetery. Naalala ko siya. At sa tuwing naalala ko siya, naalala ko ang photography na nakalimutan ko nang balikan after college dahil makalipas lang ng isang taon ay nag law school naman ako. At sa tuwing naiisip ko ang photography, naalala ko yung hobbyist na nafeature sa Picture Perfect nong 2012, naisip ko siya kung nasa gobyerno pa kaya siya. Kasi nasa gobyerno na rin ako. Pero hindi tulad niya, hindi pa rin ako nakakabalik sa photography.