BrusselZWerft

Een missiespaarpot aan de kassa, een vintage affiche met Indianen op, stereotiepe stripfiguren, Zwarte Piet en de Noirauds… ORBIT vzw en School zonder Racisme vzw noemen deze voorwerpen 'zwerfgoed': erfgoed dat stereotiep is over andere culturen en dat soms nog ergens opduikt, bijvoorbeeld bij oma op zolder. We gingen op zoek naar dit soort objecten, achterhaalden hun ontstaansgeschiedenis en stellen de vooroordelen die ze uitdragen in vraag.  

We verzamelden deze objecten in de tentoonstelling BrusselZWerft, die zelf ook rondzwerft naar verschillende expositieruimtes. Je kunt deze tentoonstelling huren. Dat kan als op zich staande tentoonstelling, of in combinatie met een educatieve vorming georganiseerd door School Zonder Racisme. Deze vorming is toegespitst op de thema’s die aan bod komen in de expo BrusselZWerft. Tijdens de vorming gaan we dieper in op vooroordelen en discriminatie. We leggen ook duidelijk de link naar de actualiteit en de leefwereld van de jongeren. De expo en de vorming zijn een ideale combinatie om met leerlingen te werken aan thema's als beeldvorming en discriminatie. 

Huurvoorwaarden van de expo Zwerfgoed:

€ 70 voor de eerste week; €25 voor elke bijkomende week

Transport (van en naar ORBIT vzw, Huidevettersstraat 165, 1000 Brussel) en verzekering door huurder

Boeking vorming School zonder Racisme:

 € 100 per vorming van twee lesuren plus vervoersonkosten vormingswerker(s)

Nodig: beamer en computer

Geschikt voor 2e en 3e graad middelbaar onderwijs

Tijdens deze vorming combineren we elementen uit volgende 2 vormingen: ‘Oogkleppen af!’ en ‘Media en beeldvorming’.  

Meer informatie:

Mail naar  [email protected], zowel voor verhuur van de expo als voor aanvraag van de educatieve vorming

Schatten op zolder

Bert* vond de kinderboekjes “Kajalla” en “Van Tommie en Fientje” op zolder in zijn ouderlijk huis. Zijn vader las deze boekjes als kind. “Kajalla” vertelt over de avonturen van het (fictieve) Congolese kindje Kajalla en zijn zusje Moadi. De schrijver wilde zo Belgische kinderen tonen hoe hun Congolese leeftijdsgenootjes leefden: “Moeten Kajalla en Moadi niet naar school? O neen! Er is geen school waar zij wonen! Er is ook geen kerk! Kajalla en Moadi hebben nog nooit een witte man gezien! Wat doen die negertjes dan de ganse dag?”. Het antwoord op deze vraag ontdekt de lezer doorheen het verhaal: zo leren Kajalla en Moadi boogschieten, witte mieren verdrijven en een luipaard vangen. 

© Averbode

Het boekje bracht een heel stereotiep beeld over het leven in Congo. Tegelijk wilde de auteur ook een missionerende boodschap meegeven: “…dat gebeurt nog alle dagen in de dorpen van Kongo, waar nooit een missionaris geweest is. Daar leven de negertjes nog altijd zo: zonder God, zwart van vel en zwart van ziel!”. De schrijver vroeg de lezertjes te bidden voor het missiewerk, en hoopte dat enkelen onder hen voor een leven als missionaris zouden kiezen.

© Averbode

“Van Tommie en Fientje” gaat ook over de avonturen van twee zwarte kindjes. In tegenstelling tot “Kajalla” speelt de achtergrond of huidskleur van de kindjes geen rol in de avonturen die ze beleven. De zwarte personages werden echter heel stereotiep getekend.

© Broos

Bert vindt dit laatste boekje choquerender dan “Kajalla”. De overduidelijke missieboodschap in “Kajalla” maakt het voor hem tot een typisch product van zijn tijd, waarin een paternalistische visie op Congo normaal was. Net omdat in “Van Tommie en Fientje” een erg gewoon verhaal gebracht wordt, maar op een heel stereotiepe manier, vindt hij dit minder onschuldig.

Voor Bert zijn de kinderboekjes niet louter restanten uit een ander tijdvak, maar hebben ze ook een persoonlijke betekenis. De boekjes zijn voor hem immers vervlochten met het koloniale verleden van zijn familie. Zijn grootmoeder werd geboren in Belgisch Congo en liep school in België. Daar leerde ze Bert’s grootvader kennen, die studeerde aan de Koloniale Hogeschool in Antwerpen. Eind jaren 50 trokken ze samen naar Congo, waar Bert’s grootvader assistent-gewestbeheerder werd. Hij stond in voor administratieve taken en andere opdrachten zoals de bewaking van gevangenen. Toen Congo onafhankelijk werd, moesten ze terugkeren naar België, waar ze zonder job en woning arriveerden.

Bert’s grootouders ervaarden de Congolese onafhankelijkheid als het einde van hun “Congolese droom”. Het plotse vertrek uit Congo voelde aan als het achterlaten van hun thuis. Eenmaal in België, kregen ze weinig steun van de Belgische overheid. De eerste job die Bert’s grootvader kon vinden, was in een supermarkt.

© Broos

Het koloniale verleden van België is voor Bert en zijn gootvader geen evident gespreksthema. Kritische reflecties van Bert’s kant ketsen af op de nostalgie van zijn grootvader naar Belgisch Congo. Boekjes als “Kajalla” en van “Tommie en Fientje” passen helemaal binnen zijn paternalistische visie: zonder gezag en hulp van blanken redden de Congolezen het niet. Bert’s grootouders zagen Congo nooit meer terug, maar dit hoofdstuk uit hun leven blijft alomtegenwoordig: ivoren beeldjes, Congolese bogen en souvenirs sieren hun huis.    

De stereotiepe beeldvorming in de boekjes vertelt Bert iets meer over de opvoeding die zijn grootouders en ouders kregen. Omdat hij meende dat zo’n ideologie tot een bepaalde periode behoorde, schrok hij erg toen hij een “Artiscoop”-boekje uit zijn kindertijd opnieuw onder ogen kreeg. Dit informatieve schriftje uit 1994 bevat een cartoon waarop een Congolese man Congo bouwt met bakstenen die een Belgische koloniaal aanbrengt. Het tafereel bood een sterk koloniale blik op de Congolese geschiedenis én beeldde de Congolese man heel stereotiep af. Helaas kunnen we deze afbeelding niet tonen omdat we hiervoor geen toestemming kregen van “Artis Historia”.

Vanaf 3 juni kan je de expo in Bibliotheek Anderlecht bezoeken. Dinsdag 7 juni om 19:30 vieren we de start van de tentoonstelling met een gezellige vernissage, welkom!

Een (paternalistisch) venster op de wereld: het tijdschrift “Katholieke Illustratie”

[Foto: Voorpagina Katholieke Illustratie woensdag 9 februari (55e jaargang, nr.20)]

Een ingebonden versie van het Nederlandse tijdschrift “Katholieke Illustratie” (jaargang 1920-1921) kwam via familie terecht bij Bart Vandecasteele. Zijn overgrootouders namen– naar binnen de familie verteld werd- een abonnement op dit katholieke blad toen ze tijdens de Eerste Wereldoorlog vanuit de frontstreek naar Nederland vluchtten. Hoelang ze in Nederland verbleven is onduidelijk. Na hun terugkeer bleven ze hun abonnement op “Katholieke Illustratie’ behouden. Ze lieten de tijdschriften inbinden om ze beter te bewaren.

Katholieke Illustratie werd in 1867 opgericht en verscheen tot 1967. Het tijdschrift bracht binnen- en buitenlands nieuws, kerkelijke berichtgeving en culturele informatie over andere landen. Met fotoreportages over landen in Afrika en Azië probeerde het tijdschrift een beeld van het leven in deze verre landen te scheppen voor hun lezers in Nederland.

De bijschriften bij de foto’s geven vaak blijk van een koloniale en paternalistische blik op de geportretteerde mensen. Onder bovenstaande foto staat er: “Onze bruine broeder […] een zoon van het Javaansche volk, dat niet vrij blijft van de verleidingen des tijds, doch op ’t punt staat zich voor goed naar de verkeerde zijde te wenden, indien niet ons missiewerk, met Gods genade en den steun van alle goedwilligen, zijn uiterste krachten kan ontplooien!”.  Het tijdschrift gaf bijzondere aandacht aan “de Java-missie” en riep zijn lezers op om de missie financieel te ondersteunen.

“De Java-Missie” Katholieke Illustratie woensdag 9 februari (55e jaargang, nr.20)

Woorden als “negerin” en “inboorling” waren niet vreemd aan de woordenschat van het tijdschrift. Onder de titel “Hoofdtooi der inboorlingen van Afrika” verschenen deze foto’s met als begeleidende tekst: “In minder beschaafde landen, b.v. in vele streken van Oost-Afrika, lijden de mannen even sterk aan de zucht zich op te sieren, als de vrouwen…”.

Katholieke Illustratie woensdag 1 december (55e jaargang, nr.10)

Maar in vele reportages lag de focus niet enkel op het leven in  verre continenten. Ook de leefgewoonten van mensen in pakweg Beieren werden belicht. Katholieke Illustratie koos hierbij niet voor ideologische commentaren, maar opteerde voor louter informatieve bijschriften, zonder paternalistische of koloniale bijklank.

Stereotypen in reclame vroeger en nu

Tabaksreclame droeg vaak afbeeldingen van Afrikanen, Afro-Amerikanen of Indianen. Zo wilden de producenten het exotische karakter van tabak benadrukken. De verpakking van Bigger Hair Smoking Tobacco past volledig binnen deze traditie. Dit Noord-Amerikaanse tabaksmerk werd in 1878 opgericht als Nigger Hair Smoking Tobacco. In de jaren 50, onder druk van The National Association for the Advancement of Colored People, paste het bedrijf de productnaam aan. De afbeelding op de tabaksdozen bleef echter even stereotiep als voordien. Tegenwoordig bestaat het tabaksmerk niet meer.

Deze tabaksdoos behoort tot de collectie van Audrey Donceel. Audrey is een Brusselares die enkele jaren geleden begon met het verzamelen van erfgoedvoorwerpen die een stereotiep beeld van Afrikanen en Afro-Amerikanen uitdragen. Met deze verzameling wil ze bijdragen aan de bewustwording in België over het koloniale verleden en de toenmalige stereotiepe beeldvorming. Ze startte deze collectie omdat ze merkte dat deze bewustwording in de Verenigde Staten sterk groeit, maar België en Europa hierin achterop lijken te hinken. Audrey zou graag over een ruimte beschikken waar ze haar privéverzameling - die intussen meer dan vijftig voorwerpen telt en nog steeds groeit - kan tentoonstellen. Zo wil ze het brede publiek bewustmaken van de geschiedenis en impact van deze stereotiepe beeldvorming.

Audrey kocht deze voorwerpen aan op nationale en internationale veilingen. Ze investeert heel wat vrije tijd in het zoeken naar objecten, én het achterhalen van hun geschiedenis. Als kunsthistorica kan ze hiervoor ook putten uit haar kennis en ervaring.

Onderstaande tabaksdoos maakt eveneens deel uit van haar verzameling. Het is een verpakking voor sigaren van het Nederlandse merk W.G. Boele uit Kampen. De tabaksdoos is versierd met art-nouveaudecoraties en kan gesitueerd worden in het begin van de 20e eeuw. 

Foto: Nico Bringmans 

Op de bovenkant van de doos staat een foto van twee zwarte jongens die sigaren roken met daarnaast het opschrift “Negertjes”. Net als bij Bigger Hair Smoking Tobacco werd ook hier een verband gelegd tussen het exotische karakter van sigaren en Afrikanen.

Voor Audrey schuilt het interessante aspect van zulke tabaksdozen in het feit dat ze inzicht bieden in de materiële cultuur van racisme. Via zulke voorwerpen wil ze begrijpen hoe een racistische boodschap (on-)bewust overgedragen werd in het dagelijkse leven.

Audrey is vooral geïnteresseerd in gebruiksvoorwerpen die vervaardigd of gebruikt werden in België. Ze wil niet alleen onderzoeken wanneer en hoe deze voorwerpen geproduceerd werden, maar ook waarom er gekozen werd voor zo’n stereotiepe beelden, en wat dit over de toenmalige maatschappij vertelt.

Foto: Nico Bringmans 

In dit opzicht is de blikken doos van het merk “Banania” erg opvallend. Banania is een Frans ontbijtproduct dat gecreëerd werd in 1914. Banania bestond toen uit een mengeling van cacao, suiker, bananenpoeder en gerst. Het product werd aangeprezen als een versterkend ontbijt waarvan de werking wetenschappelijk was bewezen. Het Banania-blik uit Audrey’s collectie werd gemaakt in een Brusselse vestiging van Banania en draagt een tweetalig opschrift.

De allereerste Banania-dozen droegen een tekening van een Senegalese schutter. Senegal was in die tijd nog een Franse kolonie. Senegalezen behoorden tot het Franse leger en vochten mee in de Eerste Wereldoorlog. De verwijzing naar deze Senegalese schutters moest niet alleen sympathie opwekken bij de consumenten, maar hen ook het idee geven dat Banania kracht en vitaminen bood. Later werd de afbeelding van de Senegalese schutter steeds verder gestileerd. Helaas koos men voor een zeer stereotiepe tekening, die het beeld van de breed lachende Afrikaan met dikke rode lippen versterkte.

Deze stereotiepe reclame lijkt vandaag tot een ver verleden te behoren, maar onderstaande foto toont dat niets minder waar is. Enkele jaren geleden bracht Banania kroontjes uit als versiering van de koningentaart voor het driekoningenfeest… met opnieuw een heel stereotiepe versie van de Banania-figuur. 

“Kuifje in Congo”, “Johan Pikbroek in Amerika”, Jommeke en “De verloren zoon”, … in de expo kom je plaatjes uit oude stripverhalen tegen waarin andere culturen stereotiep voorgesteld worden.

De afgelopen jaren dook regelmatig de vraag op wat we met zo’n stereotiepe stripalbums moeten doen. Moeten we deze strips uit de handel nemen of de tekeningen aanpassen? Was de tekenaar zich bewust van de racistische ondertoon van deze afbeeldingen of kunnen we deze stereotypen op de toenmalige tijdsgeest afschuiven? Zou het een goed idee zijn om de striptekeningen aan te passen of eerder de tekeningen te behouden en kritisch te bespreken? Laten we de albums best in hun oorspronkelijke vorm?

In de expo leggen we deze vragen voor aan het publiek. We kregen al verschillende reacties, waarvan je hier enkele kan lezen. Wat denk jij?

- Ik denk dat we niet om de tekeningen heen kunnen als deel van ons erfgoed, maar dat we onze kinderen attent moeten maken voor de racistische ondertoon in sommige van deze tekeningen. We moeten vooral uitleggen waarom zo’n strips toen werden getekend en waarom dit toen en vandaag veel mensen beledigt en discrimineert.

- We moeten de stripalbums niet uit de rekken halen of hertekenen. Wel is het een goed idee om een inleidende tekst toe te voegen om het stripalbum te contextualiseren.

- Laat stripalbums in hun oorspronkelijke vorm. Zo kunnen we meer te weten komen over verschillende culturen, religies, meningen,…

- Jongeren moeten meer context meekrijgen via onderwijs opdat ze zelf over de bagage beschikken om deze zaken in de juiste context te plaatsen

- We behouden de stripverhalen best in hun oorspronkelijke vorm want het gaat om historisch erfgoed. We moeten ze wel kritisch bespreken: in hun context plaatsen en de vraag stellen welke beelden vandaag anders getekend zouden worden.

Je kan de expo tot 20 mei bezoeken in Boekelberg. Daarna reist de tentoonstelling nog tot eind augustus rond in Brussel!

2/5 tot 20/5: Boekelberg 

Adres: Sint Annakerkstraat 63, Koekelberg

Openingsuren: Maandag en dinsdag: 14:00-19:00 Woensdag: 14:00-17:00 Vrijdag: 09:00-12:00 Donderdag en weekend gesloten

3/6 tot 30/6: Bibliotheek Anderlecht 

Adres: Sint-Guidostraat 97, Anderlecht 

Openingsuren: Dinsdag: 12:00-19:00 Woensdag: 12:00-17:00 Donderdag: 15:00-19:00 Vrijdag: 12:00-17:00 Zaterdag: 10:00-14:00 Maandag en zondag gesloten 

1/7 tot 31/8: Begijnhofkerk Sint-Jan Baptist 

Tiny zoekt een reisvriendinnetje: Cacao, Zinzi of Kim?

Herinner je je de avonturen van Tiny nog? Dit voorbeeldige meisje leerde niet alleen fietsen, paardrijden en kamperen, maar ook winkelen en koken. In 1954 verscheen het eerste boekje in de oorspronkelijk Franstalige Martine-reeks: “Tiny op de boerderij”. De tekeningen waren van de hand van Marcel Marlier. Gilbert Delahaye, in het Nederlands vertaald als “Gijs Haag”, schreef het verhaal.

© Casterman, Foto: Nico Bringmans

In hetzelfde jaar kwam “Tiny gaat op reis uit”. In dit boekje gaat Tiny samen met een vriendinnetje op reis naar Afrika. Haar vriendinnetje is een zwart meisje, dat de naam “Cacao” kreeg. Het verhaal maakt niet helemaal duidelijk of Cacao een denkbeeldig vriendinnetje of een pop is. Maar de schrijver geeft wel aan dat “ze nóg dommer dan Tiny is: ze kent zelfs haar eigen naam niet”.

© Casterman, Foto: Nico Bringmans

De hele reis lang draagt Cacao de koffer en huppelt Tiny vrolijk rond. Ze komen onderweg  veel problemen tegen en uiteindelijk verdwalen ze. Een behulpzaam konijntje toont hen de weg naar huis.

In de jaren ’70 begon het de uitgeverij te dagen dat het boekje veel stereotypen en koloniale verwijzingen bevatte. Daarom koos men voor de naam “Zinzi” in plaats van “Cacao”. De reis ging ook niet langer naar Afrika, maar werd een uitje naar zee.  

© Casterman, Foto: Nico Bringmans

Ook de taakverdeling werd aangepast. Op de linkerpagina hierboven lezen we immers: “Zinzi draagt de koffer en Tiny houdt de parasol vast. Straks ruilen ze.”. Maar toch zien we Zinzi nog steeds de hele tijd de koffer dragen. De uitgeverij hield immers vast aan de oorspronkelijke tekeningen van Marcel Marlier.

Later veranderde Tiny’s vriendinnetje opnieuw van naam. Tegenwoordig heet ze “Kim”, een naam zonder koloniale of exotische bijklank.

“Tiny gaat op reis” toont dat het niet eenvoudig is om koloniale en stereotiepe connotaties uit oude kinderboeken te schrappen. Dit zou immers een aanpassing van de tekeningen vereisen. Maar de aantrekkingskracht van Tiny schuilt voor vele mensen net in deze authentieke prenten.  

Debat: Kuifje in Congo, de Buffalo’s in Gent, Zwarte Piet…  Oude stereotypen in de publieke ruimte, wat doen we ermee?

Een missiespaarpot aan de kassa, een vintage affiche met Indianen op, stereotiepe stripfiguren, Zwarte Piet en de Noirauds… Stuk voor stuk oude voorwerpen en tradities die stereotiep zijn over andere culturen en soms tot een hevig debat leiden.

Hoe kunnen we omgaan met dit erfgoed in onze publieke ruimte? Hoe kunnen we een sereen debat voeren rond de plaats van dit erfgoed in onze samenleving? Op welke manier kunnen de verschillende stemmen in onze superdiverse samenleving hierin voldoende ruimte krijgen? 

Woensdag 13 april om 19:00 gaan we hierover in gesprek in Muntpunt (Auditorium De Wolken, +5) met

Professor Noel Salazar, antropoloog KU Leuven met expertise in diversiteit, erfgoed en toerisme Omar Ba, expertise in diversiteit en gecontesteerd erfgoed Davy Verbeke, historicus Ugent met expertise in koloniaal erfgoed in de publieke ruimte Heleen Debeuckelaere, historica en activiste bij Belgian Renaissance  

Thomas Holvoet modereert het gesprek. 

Kom je de expo ook graag ontdekken? Dat kan vanaf 4 april in Muntpunt! De tentoonstelling reist nog enkele maanden rond in Brussel en zal op de volgende locaties staan: 

4/4 tot 30/4: Muntpunt 

Adres: Munt 6, Brussel

Openingsuren: Maandag tem vrijdag: 10:00-20:00 Zaterdag: 10:00-18:00 Zondag gesloten

2/5 tot 20/5: Boekelberg 

Adres: Sint Annakerkstraat 63, Koekelberg

Openingsuren: Maandag en dinsdag: 14:00-19:00 Woensdag: 14:00-17:00 Vrijdag: 09:00-12:00 Donderdag en weekend gesloten

3/6 tot 30/6: Bibliotheek Anderlecht 

Adres: Sint-Guidostraat 97, Anderlecht 

Openingsuren: Dinsdag: 12:00-19:00 Woensdag: 12:00-17:00 Donderdag: 15:00-19:00 Vrijdag: 12:00-17:00 Zaterdag: 10:00-14:00 Maandag en zondag gesloten 

1/7 tot 31/8: Begijnhofkerk Sint-Jan Baptist 

Adres: Begijnhof 1, Brussel  

Binnenkort toert BrusselZWerft met een tentoonstelling rond in Brusselse gemeenschapscentra en bibliotheken! Onze eerste halte wordt GC Elzenhof. Van 29 februari tot 25 maart kan je de zwerfgoedvondsten en hun verhalen daar komen bekijken. Donderdag 3 maart vieren we de start van de expo met een feestelijke vernissage. Iedereen welkom!

Praktisch: Waar? GC Elzenhof Kroonlaan 12-16 1050 Elsene

Wanneer? Van 29 februari tem 25 maart 2016 Ma-vrij: 09:00-20:00 Za: 09:00-17:00

Meer info: [email protected] www.BrusselZWerft.be en www.gcelzenhof.be

Postkaarten als antisemitisch propagandawapen

Op 25 juli 1900 verzond een inwoner uit Zottegem deze postkaart aan een zekere Bertha. Hij schreef haar over koetjes en kalfjes, maar koos hiervoor een bijzondere kaart uit. De postkaart, uitgegeven door de Berlijnse uitgeverij A. Sala,  toont een karikatuur van een Joodse man. Het portret is heel stereotiep en bevat kenmerken die antisemieten toeschreven aan Joden: een grote gehaakte neus en een onsympathiek en vals uiterlijk. Als je de kaart omgekeerd houdt, ontdek je het gezicht van een vrouw in dat van de man, met gelijkaardige karikaturale trekken. Voor de afzender behoefde de karikatuur blijkbaar geen uitleg, want hij vermeldde er niets over in zijn tekst.

In het begin van de 20e eeuw verstuurden mensen vaker postkaarten met een antisemitische boodschap. Heel wat antisemitische verenigingen of politieke groeperingen gaven zo’n postkaarten uit. Ze beseften dat hieraan veel voordelen verbonden waren: met correspondentie tussen familie en kennissen kon zo een antisemitische boodschap meegezonden worden. De postkaart maakte het (internationaal) verspreiden van antisemitische ideeën eenvoudig. Bovendien werden antisemitische karikaturen vaak onder een “humoristisch” laagje verstopt, waardoor ze gemakkelijker aanvaard werden.

Verschillende antisemitische stereotypen kwamen aan bod op de postkaarten: de Jood als sluwe bankier, als landverrader of brein achter een internationaal complot. Deze stereotypen werden vaak aangepast aan de nationale context, zoals je op onderstaande postkaarten ziet.

© Collectie Arthur Langerman

Op bovenstaande postkaart zie je een karikatuur van een Joodse bankier die zijn geld vanuit Frankrijk naar België overbrengt. Zo wilde de tekenaar suggereren dat Joden zonder Franse nationaliteit verantwoordelijk waren voor de kapitaalsvlucht uit Frankrijk en voor wisselkoersspeculaties. De karikatuur van de rijke Jood als landverrader werd zo verspreid.

© Collectie Arthur Langerman

Ook hier zien we de karikatuur van de rijke Jood terugkeren. Een Joodse man probeert een Belgische soldaat om te kopen om toegang tot België te verkrijgen. Deze antisemitische karikatuur plaatst de dappere en rechtvaardige Belg tegenover de rijke en achterbakse Jood, die een dolk achter zijn rug verbergt. De Pruisische punthelmen van de drie mannen wijzen erop dat ze uit Duitsland komen. De knielende Duitse soldaat wordt voorgesteld als knecht van de Jood.

© Collectie Arthur Langerman

Met deze postkaart probeerden de nazi’s Vlamingen te ronselen om mee te vechten tegen de geallieerden. De karikatuur van de Joodse man met Britse vlag op de borst moest aantonen dat het zogenaamde internationale Jodendom Engeland steunde. Deze nazipropaganda stelde de Joden en Britten voor als agressor, waartegen de Vlamingen zich moesten verdedigen.

Onderstaande postkaart werd in België gemaakt en circuleerde rond 1913. De Joden werden niet alleen heel stereotiep afgebeeld, maar er werd ook gelachen met het Jiddische accent. Als bijschrift bij de tekening staat er immers: “Non, Albert, bas jatouiller”, wat in correct Frans “pas chatouiller” (niet kietelen) zou zijn. De afzender personaliseerde de postkaart; hij doorstreepte het gedrukte “Isaac” en verving dit door “Albert”.  

© Collectie Arthur Langerman

Alle postkaarten behoren tot de collectie van Arthur Langerman. Langerman bezit een enorme verzameling van antisemitische postkaarten, affiches, boeken en beeldjes. Hij leent vaak collectiestukken uit voor tentoonstellingen. Zijn collectie van intussen meer dan 7000 voorwerpen begon heel klein, met enkele antisemitische postkaarten.

Langerman startte zijn verzameling om heel persoonlijke redenen. Zijn ouders werden in 1944, toen hij twee jaar was, vanuit Brussel gedeporteerd. Hijzelf werd in een tehuis geplaatst dat onder Duitse controle stond. Zijn moeder overleefde Auschwitz, maar zijn vader kwam om in de concentratiekampen. Langerman’s moeder vertelde hem nooit wat ze meegemaakt had.  

Hij ontdekte de ware toedracht pas naar aanleiding van het proces in Jeruzalem in 1961 waarin de SS’er Adolf Eichmann terechtstond. Daarop begon Langerman zich meer te verdiepen in de Holocaust en de kracht van antisemitische propaganda. Hij vroeg zich af hoe het mogelijk was dat getalenteerde tekenaars hun hele carrière en leven ten dienste stelden van het antisemitisme.

Een missionaris aan het woord

In dit oude vergeelde fotoalbum zien we foto’s die missionaris Smeets rond 1918 in Congo nam. Smeets behoorde tot de orde “Priesters van het Heilig Hart”. Op 4 juli 1915, op 28-jarige leeftijd, werd hij tot priester gewijd. Smeets verrichtte niet alleen missiewerk in Congo, maar werd later apostolisch prefect in Sumatra.

Op de foto’s zien we het “leven van alledag” in de missies in Congo. Zo nam Smeets foto’s van een touwtrekwedstrijd, de bouw van een kerk, en van mensen die hij ontmoette. De onderschriften bij portretten van Congolezen zijn veelzeggend. Bij de foto van de groep mensen die we rechtsonder in het fotoalbum zien, heeft hij “Sultan van Lokandu. Braaf Kristen” genoteerd. Bij andere foto’s van christenen zien we hun doopnaam; François, Elisabeth of Margaretha zijn er enkele van. Via zijn nicht, van wie we het fotoalbum kregen, vernamen we dat zijn zus Elisabeth heette, en zijn moeder Margaretha. Zijn familie inspireerde hem dus tot verschillende doopnamen.

Op de afbeelding hieronder zie je foto’s van Congolezen die niet gedoopt waren. Smeets beschreef hen als “heiden”, zonder naam. Zo merken we hoe belangrijk het doopsel voor hem was: het verdeelde Congolezen in twee groepen: enerzijds de gedoopten met naam, met wie hij een band kon opbouwen; en anderzijds de ongedoopten, die naamloos bleven.

Het is natuurlijk niet vreemd dat het doopsel voor hem zo’n belangrijke betekenis had. Zijn voornaamste taak als missionaris in Congo was immers om mensen tot het christendom te bekeren. Missiehulp en onderwijs waren sterk verbonden met deze opdracht.

Fotoalbum van missionaris Smeets (Foto: Nico Bringmans)

Missionaris Smeets nam niet alleen foto’s tijdens zijn verblijf in Congo, maar hield ook een dagboek bij. De Priesters van het Heilig Hart publiceerden dit dagboek onder de titel “De Blakende Oogst”. Met deze titel wilden de uitgevers aangeven dat het harde werk van de missionarissen een christelijk en beschaafd Congo voortgebracht had. Het educatieve belang van het boek blijkt ook uit de ondertitel: “Missielectuur voor huis en school”. De lezers moesten aangezet worden om christelijk te leven en zo de missionering te steunen. Het boek was ook een manier om jonge lezers warm te maken voor een leven als missionaris.

Foto: Nico Bringmans

In zijn Congo-dagboek beschreef missionaris Smeets zijn leven in de missiepost en de verschillende reizen die hij maakte. Het boek leest als een avontuurlijk verslag van zijn missieactiviteiten. Maar ook zijn visie op de Congolezen als dom en kinderlijk schijnt erin door: “De zwarten zijn kinderen, ze zeggen en doen wat des kinds is; geen mannelijk woord, geen redeneering, geen verstandige praat.” (p.29). Deze visie sloot sterk aan bij de paternalistische houding ten aanzien van Afrikanen die in die tijd heel gewoon was: de Congolezen moesten beschaafd worden en hadden hulp nodig.

Tegelijk gaf de missionaris ook aan dat de Congolezen niet té veel mochten leren: “[…] anders groeien ze ons boven den kop. Je moet ze ook niet te geleerd maken. Een neger is veel te gauw geneigd om te gelooven dat hij de grootste bolleboos is van de wereld.” (p.15). Hieruit blijkt eveneens een neerbuigende blik op de Congolezen.

Het leven zoals het is: de missiepost in Congo

In 1953 namen de Zusters van Liefde J.M. deel aan de koloniale tentoonstelling in Brussel. Dit was voor hen een uitgelezen kans om het grote publiek kennis te laten maken met hun missiewerk in Congo. Ze toonden het leven in de missieposten via miniatuurtaferelen. De uitgebeelde scènes waren gebaseerd op foto’s die de missiezusters in Congo maakten. Het nagebouwde tafereel dat je links op de bovenstaande foto ziet, was bijvoorbeeld geïnspireerd op een foto van een klasje in de missiepost te Mikalayi. Op de miniatuur rechts in beeld zie je een missiezuster Congolese baby’s wegen, net als op de foto uit Kinkanda.

© Archief & Museum Zusters van Liefde JM

De Zusters van Liefde startten in 1892 met hun missiewerk in Congo, dat toen nog “Kongo Vrijstaat” heette. Deze congregatie, in 1803 opgericht in Lovendegem, was de eerste Belgische congregatie van vrouwelijke religieuzen die actief werd in het latere Congo. Aanvankelijk legden de zusters zich vooral toe op de opvang en opvoeding van Congolese meisjes, later ook van blanke meisjes. Ze boden ook ziekenzorg, in het begin enkel  aan Europeanen die in Congo verbleven, maar vrij snel ook aan Congolezen.

Later namen de Zusters van Liefde de organisatie van onderwijs op zich en stonden ze in voor zuigelingenzorg. De Zusters richtten ook werkateliers in, waar Congolese meisjes tegen een kleine vergoeding werkten. Deze ateliers hadden vooral een sociaal en moraliserend doel.

© Archief & Museum Zusters van Liefde JM

In België werden de missieactiviteiten van de Zusters van Liefde gepromoot bij het brede publiek, om financiële ondersteuning én roepingen te stimuleren. Eén van de manieren waarop de zusters het missiewerk bekend maakten, was via de missietentoonstellingen. Dit waren reizende tentoonstellingen, die in verschillende parochies en steden halt hielden. Soms bestonden deze tentoonstellingen uit miniatuurtafereeltjes zoals hierboven, maar ook levensgrote poppen werden ingezet.

De missietentoonstellingen hadden een sterk paternalistische inslag. De focus lag op het caritatieve en pedagogische werk dat de zusters in Congo verrichtten, om aan te tonen hoe belangrijk de missiezusters voor de Congolezen waren. Zo werd het idee ondersteund dat de Congolezen niet zonder de hulp van de blanken konden.

Zwarte Piet: een belangrijk erfgoeddebat

Met het Sinterklaasfeest in aantocht, laaide ook de “Zwarte Piet”-discussie weer op. Centraal in dit debat staat de vraag of de Zwarte Piet-figuur al dan niet een racistische traditie met koloniale wortels is. Critici van het Zwarte Piet-personage stellen de vraag waarom Zwarte Piet kroeshaar, dikke rode lippen en oorringen heeft, als hij volgens het Sinterklaasverhaal enkel zwart is omdat hij via de schoorsteen de huizen binnengaat. Ook het onderdanige karakter van Zwarte Piet en zijn clowneske houding houden volgens hen verband met een koloniaal en racistisch verleden.

Verdedigers van de Zwarte Piet-figuur zoals we die vandaag kennen, stellen dat Zwarte Piet een neutrale figuur is, los van koloniale of racistische ideologie. Ze beschouwen hem als een kindervriend, die een belangrijke rol speelt als helper van de Sint.

Wat deze discussie zo complex maakt en mensen in felle voor- of tegenstanders van Zwarte Piet verdeelt (denk maar aan de vele Facebookgroepen van beide kampen), is dat een moeilijke discussie over racisme en koloniaal verleden gevoerd wordt rond een traditie die vooral als een kinderfeest gezien wordt.

Kinderen zijn immers het summum van onschuld en ideologische neutraliteit. Vele Zwarte Piet-verdedigers vinden bijna dat deze discussie niet gevoerd mág worden. Omdat de meeste mensen en kinderen geen racistische bedoelingen hebben met Zwarte Piet, zijn de verdedigers ervan van mening dat er geen sprake is van racisme. De intentie telt voor hen, niet de connotatie van de figuur.

Maar anderzijds is het zo dat de jaarlijkse Sinterklaas en Zwarte Piet-traditie veel mensen met een donkere huidskleur confronteert met het dubieuze karakter van deze figuur. Zo zijn er heel wat getuigenissen van mensen die nageroepen worden als Zwarte Piet of geraakt worden door het nederige en clowneske karakter van Zwarte Piet. De connotatie van de figuur mag dus niet onderschat worden.

Precies omwille van deze gevoeligheden aan beide zijden, is het belangrijk om het Zwarte Piet-debat ten gronde te voeren. Niet alleen de ontstaanscontext van de traditie moet kritisch beschouwd worden, maar er is ook aandacht nodig voor de impact ervan vandaag. Hierbij mag niet vergeten worden dat tradities dynamisch zijn en doorheen de tijd veranderen. Ze zijn een sociaal gebeuren, en veranderen vaak op het tempo van de samenleving. Enkel door in gesprek te gaan over de Zwarte Piet-traditie kunnen we naar een feestelijke traditie gaan waarbij we de diversiteit van onze samenleving – en iedereen die er deel van uitmaakt- vieren.

Meer informatie over de oorsprong van de huidige Zwarte Piet-traditie vind je hier: “De niet zo blijde intrede van Zwarte Piet”, “Zo werd Zwarte Piet een zwarte slaaf” en “Sinterklaas”.  

Het Zwarte Piet-debat wordt  belicht in een documentaire van Roger Ross Williams en in de volgende artikels: “Over Zwarte Piet en immaterieel cultureel erfgoed”, “Daar wordt aan de deur geklopt...”, “Opiniemakers die Zwarte Piet een non-issue vinden" en “Zwarte Piet gaat over veel meer dan Zwarte Piet”.   

Een spaarpot met een missie

Missiespaarpotten zoals deze op de foto waren vroeger vaak te vinden in klaslokalen. Leerlingen werden aangemoedigd om geld in te zamelen voor de “arme zwartjes”. Intussen zijn we afgestapt van deze paternalistische visie op ontwikkelingssamenwerking en zijn zulke spaarpotten niet meer te vinden in scholen. Of toch?

De missiespaarpot vanop de foto kan je van tijd tot tijd nog wel eens tegenkomen in een klaslokaal, wanneer Studio Globo er een workshop rond ontwikkelingssamenwerking geeft. Bieze Van Wassenhoven, medewerker bij deze organisatie, vertelde ons hoe de missiespaarpot de rode draad in de workshop “Danke Blanke Danke” vormt.

Biljet met afbeelding missiespaarpot uit workshop “Danke Blanke Danke”

“Danke Blanke Danke” is een workshop voor het secundair onderwijs over de zin en onzin van ontwikkelingssamenwerking. Via opdrachten en een quiz ontdekken de leerlingen welke evolutie ontwikkelingshulp doorgemaakt heeft: van liefdadigheidsacties naar samenwerking. De missiespaarpot staat symbool voor de oude, traditionele visie op ontwikkelingshulp uit de jaren ’60: geld doneren zou armoede en honger uit de wereld helpen.

Hoewel de jongeren het beeldje vaak niet kenden voor de workshop, helpt het hen te begrijpen wat deze paternalistische visie op ontwikkelingshulp concreet inhield. De missiespaarpot stelt hen in staat verschillende visies op ontwikkelingssamenwerking te begrijpen en in vraag te stellen. Via de workshop leren ze het belang van structurele en politieke acties in ontwikkelingssamenwerking kennen, zoals het garanderen van eerlijke prijzen, en het bestrijden van ongelijkheid en ecologische problemen. Op deze manier behoudt de missiespaarpot dus zijn educatieve functie, al is het wel om een heel ander verhaal te vertellen.