Ang tinatawag na extrajudicial killings ay ipinagbabawal na narkotika. Paano kamo? Una, ito ay ipinagbabawal. Pangalawa, ito ay narkotika.
Ang kanyang pangako ay mistulang pang-uuto. Ang pakay ay manlinlang. Ang alok: ilayo ka sa totoo – ibsan ang pagdurusa mo, mamanhid ang sakit na nadarama mo, pupurol ang mismong talim ng nakapanghihiwang kahirapan. Subalit sa huli, ang lahat ay panandaliang pagpapatighaw. Ang bisa ay lilipas, at ang maiiwan ay isang katawang malayo sa paghilom, bagkus ang mga sintomas ay lalong lumala. Wala na ngang ginagamot, lalo pang nagpapasaklap. At bagaman walang dulot, nakaka-adik. Masdan kung gaano karami ang magsasabing sana'y matapos na ang lahat ng kabaliwan, subalit mapapabuntong hininga na lamang sa bawat umagang babaling ang madugong balita na tuloy at walang humay ang patayan. Kaya sige. Isa na lang. Isa pa nga.
Ang pagtanggap sa extrajudicial killings – mga pagbitay na walang pahintulot ng batas – bilang lehitimong gamot sa kalupitan at krimen ay pinsala sa ating mga pamilya at lipunan. Ito ay paanyayang linlangin at yurakan ang ating mga sarili, na sundin ang huwad na pangangatwiran at nagbubulag-bulagang pagpipilit...:
... na ang may pagkakasala lamang ang mamatay.
... na hindi natin kailangan ang hukuman upang malaman kung sino nga ba ang nagkasala.
... na kung iyon lang naman ang pag-uusapan, aba, ay buo naman nating kayang pagkatiwalaan ang mga parak at mga tanod.
... na mabali man o maabuso ang tiwalang iyan ay OK lang, sapagkat kaunting tiis lang naman ito habang may binubunot na bulok ang pamahalaan sa ating katawan. Lilipas din ang bangungot at kirot sa budhi, at babangon tayo sa bagong umaga, sa isang makintab at mabangong pagkakataong magbagong buhay.
Sa totoo lang, walang wakas ito kung hindi natin hihilingin na wakasan. Hindi natin sukdulang pasya kung ang lahat na mga napaslang o mapapaslang ay tunay na nagkasala.
Bumabatak ba talaga siya, o baka naman iskolar lamang na napagkamalan? Tulak ba ang naabutan sa bahay kung saan nagkabarilan, o isang working student lamang na minalas sa napaki-usapang kaibigang pakikisilungan?
Ni hindi nga natin alam kung ang mga berdugo ay walang kasalanan. Kung kaya hindi maaliwalas ang gising mo sa bangungot. Ang kakamayan mo sa umaga ay may bahid ng dugo. Nangangatal mong sasabihin mo sa kanya: "Salamat, ha?" Kahit hindi mo alam kung ano talaga ang ginawa niya. Ang pasasalamatan mo: Siya ba ay tunay na tagapagligtas, o ang huling buhay na kupal na naunahang ubusin ang mga kalabang dati'y kakontsaba?
Magkalinawan lang: Ang ipinagbabawal na gamot ay kanser. Sinisira nito ang ating dangal, ang ating mga pamilya, mga anak, mga buhay. Ito ay salot sa lipunan.
Tama ang Pangulong Duterte na ituring itong pambansang krisis. At kung tama siya na kasapi sa mga sindikato mismo ang mga heneral ng AFP, mismong mga opisyal ng bayan at mga kabayanan, ay naroon na tayo sa bantang peligro ng tinatawag na “narco-politics”. Malalalinan, malalason, nunuotan ang mismong pamamalakad ng bansa, mismong mga patakaran, ng lason at kasibaan ng droga.
Linawin natin, para walang lito: Sang-ayon at sumusuporta kami sa kampanya ng Pangulong Duterte laban sa krimen, at mismo sa kanyang "war on drugs". Ang hindi natin tanggap ay ang pagtanggol at pagtulak sa extrajudicial killings, ang pagbasura sa mga pangako ng Saligang Batas na ang bawat mamamayan ay makaaasa sa makatarungan at pantay-pantay na pangangalaga sa batas, at ang kasinungalingan na ang mga nagtataguyod ng Karapatang Pantao ay kampon ng mga gustong gumiba sa ating republika.
Kaya bang pagtagpuin ang layunin ng kampanyang kontra-krimen at ang sigaw na itaguyod ang batas at Karapatang Pantao? Bakit naman hindi? Arok ito ng mismong hepe ng ating Pambansang Kapulisan. Mismong si National Police Chief Ronald "Bato" Dela Rosa na ang nagsabi na gipit man ang taumbayan sa kaayusan at katarungan ay kailangan parating nakatayo tayo sa batas at sa Katipunan ng mga Karapatan sa ating Saligang Batas. Aniya minsan sa radyo: "Bibigyan ko ba ng paubaya ang extrajudicial killings at ang vigilantism? Siempre hindi. Labag 'yan sa ating mga batas." Pero dagdag ni Bato, dahil tanto niya sa mga naghihirap at nagdurusa ang udyok at halina ng kapit sa patalim: "Hindi ko hahayaan. Kahit pa gusto ko."
Madali magsalita, alam namin. Subalit heto pa rin ang matibay at walang-lusot na katotohanan: Ang murder ay murder ay murder que se joda pa na ang pamamaslang ay dulot ng kriminal, may basbas ng mga may kapangyarihan, may paubaya ng mga namumuno, o sipat ang mga pinakasusuklaman at malinaw na tiwali.
'Hindi ko hahayaan ang extrajudicial killings at vigilantism. Kahit pa gusto ko.' – PNP Chief Ronald Dela Rosa
Si Pangulong Duterte mismo ang nagsabi na ang pinaka-ugat sa mga problema ng bansa ay hindi droga, hindi krimen, hindi katiwalian. Sa pinakadulo ng lahat ng ating hinaharap ay ang pagwaldas at pagbastos sa tiwalang ibinigay ng mga mamamayan sa kanilang pamunuan. Ultimo tuloy ang mga naitalaga upang mamuno at ipagtanggol tayo ay mahirap paniwalaan.
Sa harap nito, may tiwala ang mga Pilipino kay Duterte. Ayon sa mga survey, 91 percent ang nananalig ng manunguna siya sa tunay na pagbabago. Mahaba pa man ang anim na taong kanyang pagka-pangulo, sa ngayon ay kabilang kami sa mga nagtitiwalang maibabalik at mai-aangat ng Pangulo ang tiwala ng madla sa pamahalaan at mga pinuno at mga tagapaglingkod.
Subalit sa kampanya kontra krimen, ang bilang ng mga napapaslang – lalo na ang biglaang pagdami ng mga "nanlalaban" kahit nakaposas na – ay may dalawang magkasalungat na bunga. Sa unang banda, nagsisitago at takbuhan na ang mga pusher. Ngunit sa kabila, naaalala lamang ng mga mamamayan kung bakit nga ba hindi nila mapagkatiwalaan ang mga pulis.
Nanlaban? Katarantaduhan. Kung nakaposas ka na sa likod, mangangahas ka pa bang mang-agaw ng baril? (Liban na lang siguro kung nakasaksak na ang bariles sa puerta mo.)
Kung hindi titigil ang mga kahibangan na ganito, kahit pa tumahimik sa lansangan, hindi ito maituturing na kampanya kontra krimen kundi amnestiya para sa mga tiwaling pulis na walang ginawa kundi magkamot ng tiyan at magbulsa ng kotong bago dumating ang "pagbabago". Samantala, ang nakararaming matino sa kapulisan – ang mga nagtatrabaho ng maayos kahit pa kulang ang sahod, kulang ang training, at kapos ang kagamitan – ay kawawang madadamay sa kagaguhan ng iilan, at patuloy na mamasamain at kukutyain ng taumbayan.
Malinaw sa mga nakaraang linggo na alam pala ng mga awtoridad kung sino ang mga salarin. Hindi sila kapos sa sipag at kaalaman. Ang pinagkait sa kanila ay sistemang mapagkakatiwalaan, para maayos at mabilis, halimbawa, ang pagkuha ng arrest warrants. Dehado sila hindi sa mga criminal, kundi sa bulok-rasyang uugod-ugod at naburo sa katiwalian. Kaya naman gigil na gigil ang mga alagad ng batas nang magbitiw si Duterte ng salitang "kill". Pero naiintindihan man natin sila ay hindi natin dapat tanggapin ang kawalan ng disiplina, ang pagsasantabi ng tinatawag na "rule of law" – o pagpapairal sa kung anuman ang nakasaad sa batas. Ang hamon ay palakasin ang lahat nang mabuti at nararapat sa kapulisan, hindi na kunsintihin ang mga masamang nakagawian.
Kailangan natin ng propesyonal na kapulisan sapagkat heto ang masaklap na katotohanan: Mahaba ang digmaan laban sa droga, at marahil pa nga, ay walang katapusan. Kung kaya sa lahat ng kanilang kailangan ay paligiran at pabaunan din sana sila ng mga mamamayan ng pagpapaalala at mapagpalayang katiyakan: "Malalim at komplikado ang problema. Hindi ninyo kakayanin, at hindi niyo dapat tangkain matapos ito na kayu-kayo lang. At lalong hindi ito matatapos sa anim na buwan. Hayaan ninyong tayong lahat ang magtulung-tulong, kung kahit gaano katagal pa ito abutin."
Ang hamon ay palakasin ang lahat nang mabuti at nararapat sa kapulisan, hindi na kunsintihin ang mga masamang nakagawian.
At iyan ang problem sa extrajudicial killing. Wari nito'y simple lang ang problema. Bala lang ang katapat. Ang mababaw na pagtatasa ay ang umaakit sa ating magpaligaw sa landas. Sa Estados Unidos, sa iba't ibang bansa ng Latin America, kahit sa Thailand, patuloy ang pananaliksik at pag-debate kung nakabubuti talaga o nakakasama ang marahas na pagtugis sa mga pusher, at pati na mga user, ng ilegal na droga. Subalit nagtatalo man ang mga dalubhasa, nagkakasundo sila sa puntong ito: Ang mga supplier at pusher ay mga kriminal, pero ang mga user ay dapat ituring na biktima.
Masalimuot ang usaping narkotiko. Ang laban sa mga sindikato ay nangangailangan ng pagkakapit-bisig sa antas ng gobyerno kapwa gobyerno, bansa kapwa bansa. Ito ay digmaang pandaigdig. Subalit sa antas ng ating mga tahanan, pamilya, nayon ... ang usapin ng paghilom at muling pagdalisay ay talakayang pangkalusugan, edukasyon, pamilya, komunidad, at lahat nang ating pinahahalagahan bilang mga nakatatanda at mamayan.
Di mabibilang ang dami ng mga Pilipinong handang tumulong sa digmaan sa droga kung ganito ang pag-unawa. Pero walang puwang, walang plataporma, walang programa para sa mga mamamayan – maging mga pangkaraniwang manggagawa, o doktor, nars, abogado, social workers, media, mga magulang, mga relihiyoso, guro o kahit pa nga kabataan – na makilahok sa kampanyang sana nga ang puno't dulo ay buhay, sapagkat nga walang ibang inihahaing solusyon ang pamahalaan kundi kamatayan.
Ang pinakadelikadong panlilinlang tungkol sa "EJK" ay ang kaisipang wala itong pinsala sa ating mga walang bisyo, sa ating mga anak, at sa lahat ng ating ipinaglalaban bilang bayan. And pagtanggap sa extrajudicial killings – o kahit man lang ang pananahimik sa gitna nito – ay umaagnas sa mga prinsipyo at diwa na diba'y gusto natin ipamana sa mga susunod sa atin. Diba't turo natin sa ating mga anak: ... na mali ang pumatay. ... na hukuman ang dapat magpasya ng pagkakasala. ... na lahat ng tao ay pantay-pantay sa ating mga batas, at mapagbintangan ka man ay may karapatan kang malitis sa tuwid at maayos na pagtataguyod ng katarungan.
Bukod riyan, itinuturo natin sa kabataan na maraming Pilipino ang nagbigay buhay upang paniguruhan na ang Pilipinas ay "nation of laws, not of men." Batas ang ating sandigan, hindi ang kanya-kanyang pasya ng tao. Dahil nga batid na ng kasaysayan ang karupukan ng tao. Dahil walang perpektong tao. Kung kaya – turo natin sa kabataan – sadyang magulo ang mundo, masalimuot ang mga suliranin, at walang simpleng solusyon sa malalaking problema. Hindi matatapos ang mga bagay na sadyang bumabagabag sa mundo, kung hindi ang lahat ay magsisikap at mag-aambag, araw-araw.
Walang shortcut sa buhay, payo natin sa mga anak. At hindi natin puedeng dayain ang sarili nating mga patakaran. Dahil sarili lang natin ang lolokohin natin, at lalo lang tayong mapapahamak. Lalala ang sitwasyon, at alam natin ang panlololoko na tayo mismo ang may kagagawan, hanggang sa hindi na natin kayang magpakatotoo sa ating sarili. Ni hindi natin matatanggap ang aninag ng kaharap natin sa salamin.
May mga suspek – sabihin na nating mga salarin – na pinaslang na walang paglilitis. May mga inosenteng napatay, at tayu-tayo ang pilit at pabulong na nagsasakatuwiran na hindi ito maiiwasan? Kung hahayaan nating magpatuloy ang mga kalungkutang ganito, tayo ay magmamanhid sa pag-aagnas ng ating Saligang Batas at sa paglabnaw ng ating pagiging magulang, mamamayan, at bayan.
