#the_mustache_guy

Pek çok sıkıntı ve belirsizlikle dolu günlerden geçiyoruz. Ve bütün yaşadıklarımız sebebiyle karamsar düşüncelerle yaptığımız vals, kimimizde keyifsizlik, kimimizde bunaltı, kimimizde depresyon, kimimizde de (bende de normalde yeterince değilmişim gibi) huysuzluk olarak tezahür ediyor. CoVid-19 sebebiyle gerek devletler, gerek kurumlar, gerekse bireysel düzeyde bir sürü problem var, her durumda olduğu gibi bu durumda da eldeki sorunları nasıl çözeceğimizden ziyade probleme odaklanan ve bağcıya dalmak için sabırsızlanan bir gûruh var. Genel gözlemlerim, hayatta fark yaratmış olan insanların ortak özelliklerinin, genelin aksine, problemlere değil, o problemlere nasıl ‘yaratıcı’ çözümler üretebileceğine kafa yoran insanlar olmalarıydı. Şimdi bu perspektifi bütün yazı boyunca aklınızda tutmanızı rica edeceğim. Kafanızda daha da rahat tutabilmeniz için hepimizin bildiği bir sözü kullanacağım. ‘‘Amacımız üzüm yemek mi olacak, bağcıyı dövmek mi?’’.

Avrupadaki rönesans ve dini reform hareketleri, kolonizasyonun da başlamasıyla dünyada sosyal, siyasal, askeri, ekonomik, sanatsal, ve dini alanlarda pek çok değişime sebep oldu. O vakte kadar ticaretin ve üretimin temel merkezi olan uzak Asya, kuzey Hindistan, İran, Arap Yarımadası, Mısır ve Anadolu bu gelişmelerle taca çıktı. Buna bir de Avrupa’da buharla çalışan motorlarla, üretimin kendini katlaması eklenince o teknolojiyi geliştirenler ile dünyanın geri kalanı arasındaki fark fersah fersah açılmaya başladı. Bu Avrupa medeniyetinin hayatın kendi akışı dahilinde ve birşeylerin yolunda gitmesiyle elde ettiği bir başarıydı ama hiçbiri planlanmış süreçler değildi. Hayatın doğal akışında oldu, bu sebeple de dünyanın geri kalanının Avrupa’nın gerisinde kalmaları kendilerinin suçu değil, daha ziyade talihsizlikleriydi.

Bu sürecin mağdurlarından birisi de Devlet-i Âliyye idi. Özellikle 16. ve 17. yy’da Padişah’ın gücünün çoğunun Sadrazam ve diğer görevliler tarafından kontrol edilip, Padişah’ın hakem ve atama makamı noktasına geriletilmiş olması, Padişahların yönetim gücünü kendilerinde tekrar toplayıp, işleri yoluna koymaya çalışmalarını da nispeten geciktirdi. II. Mahmut tahta oturduğunda kurduğu kuvvetli merkezi otorite sayesinde, Devlet-i Âliyye’nin ihtiyacını duyduğunu düşündüğü modernleşme çalışmalarını başlatmıştı (tanzimat ve ıslahat fermanıyla, ordunun modernleşmesi vs). II. Mahmut’un başlattığı bu süreç II. Abdülhamid zamanındada (kız çocukların eğitimi için yapılan reformlar, liselere arkeoloji vs. eğitimlerinin konması) ile ilerliyor ve Devlet-i Âliyye Avrupa ile arasındaki farkın daha da açılmasını engelleyip ufak ufak kapatmaya başlamıştı. Fakat, bu süreçte önce Trablusgarp’ta İtalyanlarla, sonra Balkan Savaşlarında Balkan Devletleriyle savaş derken ülke, ekonomi ve ordu yıpranmaya başladı. Bunlar yetmezmiş gibi bir de çoğunluğun pek de istekli olmadığı halde I. Dünya Savaşına girildi. Buraya kadar II. Mahmut ve II. Abdülhamid’e bakacak olursak, önlerinde ciddi bir problem vardı, Avrupa sanayi atılımı vs. derken bir anda almış yürümüştü. ‘‘Eyvah, mahvolduk vs.’’ demek yerine, bir takım çözümler üretip sorunu çözmeye çalışmış ve belli bir başarı da elde edilmişti. 

Şimdi 19. yy’ın sonlarına geri dönelim ve Selanik şehrine gidelim. Mustafa alt orta sınıf bir aileye doğmuştu, bir kaç kardeşi çocukluk döneminin ötesini göremeden bu hayatlarını kaybetmiş, o da yetmezmiş gibi bir de babası erken yaşta hayatını kaybetmişti. Ailesinin varlıklı olmamasına karşın okuldaki performansından kaynaklı hocalarının da destekleriyle, askeri okulların sınavlarına giriyor Mustafa. Manastır Askeri Lisesi, İstanbul’da Harp Okulu derken dönemin devletinin eğitime (özellikle Kurmay eğitimine) verdiği önem sebebiyle Mustafa Kemal alt orta sınıf bir aileden çıkıp bir Kurmay olmayı başarıyor. Komutanlık sürecinde, daha sonra 1. Dünya Savaşında ve Kurtuluş Savaşında da çok işine yarayacak olan, memleketin farklı yerlerinde mesleğini icra etti. Yeri geldi Suriye’de ayaklanmaları bastırmaya gitti, yeri geldi 31 Mart vakası için İstanbul’a geldi, yeri geldi Trablusgarp’a İtalyanlara karşı gerilla savaşına gitti, yeri geldi balkanlara gitti, yeri geldi Çanakkale...

Kariyeri başladığından beri, hatta kariyeri başlamadan önceden beri, her gün vatan toprağı kaybediliyor, askerleri, arkadaşları, yurttaşları gözünün önünde ölüyordu, yaralanıyordu, evsiz kalıyordu. Yani, kafaya takacak ve umutsuzluğa sebep olacak onlarca problem vardı. Peki Mustafa Kemal’in ve O’nun dönemindeki bir çok idealist komutanın da yaptığı ne oldu? Özgüvenli duruşlarını koruyup, vatanın ve milletin kurtuluşu için çözüm üretmeye çalıştılar. Kimisi emperyalist ülkelerin mandasıyla bu işten çıkabiliriz derken, kimisi var biraz daha içlere çekilelim Anadolu’nun dedi, kimisi de var gücümüzle savaşalım dedi. Bütün çözüm önerilerinin kısa, orta ve uzun vadede kendince avantajları, dezavantajlar ve riskleri vardı. Bu süreç ilerlerken var gücümüzle savaşıp vatanın her karış toprağını korumanın doğru hareket olduğuna bütün kurmay arkadaşlarını ve milleti ikna etmişti Mustafa Kemal. Cumhuriyet devrimleri de buna benzer bir süreç içerisinde ilerlemişti, problemlerin tanımlanıp, devrimlerin gerekliliklerinin anlatılması akışıyla. Aslına bakacak olursanız Mustafa Kemal Paşanın uyguladığı bu yaklaşıml bilimsel teknikdir. 

Öncelikle problemi belirliyor, ‘Vatan işgal altında.’. Sıradaki adımda halihazırda sunulan çözüm önerilerini masaya yatırıyor, ‘‘ ‘Manda ve himaye altına girelim.’, ‘Daha içerilere çekilelim.’ vs.’’ ve bu yaklaşımların neden yetersiz olduğunu anlatıyor. Sonrasında kendi çözüm önerisini ve nasıl uygulanacağını sunuyor, ‘Ya İstiklâl, ya ölüm’. (Bir de bu nokta da unutmamak lazım ki o dönemler dünya da halihazırda manda veya emperyal devlet boyunduruğuna girmiş memleketler var ve hallerinin ne kadar fena olduğunun farkındalar. Geri çekilip vatan toprağını bırakmak kabul edilemez olduğu gibi bir kez taviz vermeye başlayınca sonunun gelmeyeceği de belliydi.) Mustafa Kemal, kendi çözüm önerisine gelen eleştirileri de cevaplayıp değerlendiriyor ve gerekli düzenlemeleri yapıp harekete geçiyor. Bu sürecin sonunda da aynı akışa sahip olan ‘Nutuk’u yazıyor. 

Bugün’ün özelinde inceleyecek olursak Kurtuluş Savaşı sürecini, Kurmaylar emperyal güçlerin işgalinden sürekli şikayet edip birilerini suçlasaydı, yani bağcıyı dövselerdi kim ne fayda sağlayacaktı? Onun yerine Amasya genelgesindeki gibi durum tespitleri yapıldı, ve çözüm önerileri sunuldu. Kurtuluş Savaşı sürecinde yayınlanan Genelgelere bakacak olursanız önceki paragrafta bahsettiğim yapıyı hepsinde görmeniz mümkün.

İşte 19 Mayıs 1919 sadece Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkıp Kurtuluş Savaşının fitilini ateşlediği gün diye bir kalıba sığdırılmaması gereken bir gündür. 19 Mayıs 1919 bir milletin son birkaç yüzyılda yaşadığı en büyük buhran anlarından birinde karamsarlığa kapılmayıp, bu probleme de bir çözüm bulacağız diyen Kurmayların ve onlara inanmış ordunun ve vatandaşların birbirlerine sıkı sıkıya kenetlenip, kendi varlıklarına karşı bir tehdit unsuru olan işgalci güçlere karşı ayağa kalkıp kararlı adımlarla kendi bağımsızlığını kendi eline alma tercihini yaptığı ve kararlılığını göstermeye başladığı gündür.

Gerek bağımsızlık hareketini başlatmaları ve başarıyla sonuçlandırmaları, gerekse başarılı olmak için problem değil çözüm odaklı olmak gerektiğini birkaç yıl içerisinde defalarca göstermeleri sebebiyle, Mustafa Kemal Paşa’ya ve bu süreçte O’nunla omuz omuza bu mücadelede yer alan Kurmaylara, emirlerindeki her bir ere ve gerek mallarıyla gerekse canlarıyla vatanın savunulmasına destek olan bütün yurttaşlara saygı, sevgi ve minnetlerimi sunuyorum.

Probleme değil çözüme odaklanmanın sembolü olan 19 Mayıs Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı kutlu ve mutlu olsun.

Bu hafta aslında istatistiki ve bol grafik ve figürler olan bir yazı ile normalden bir iki gün daha geç arz-ı endam eyleyecektim. Lakin, bu haftadan itibaren önümüzdeki beş hafta, hafta içleri yoğunluğum artacağı ve rutinlerimi bozmayı sevmediğim için küçük bir plan değişikliği oldu ve bir aydan uzun süredir sürdürdüğüm bir projemin meyveleri olan figürleri haftaya hem de (umarım) daha net sonuçlarla karşınıza getireceğim. İş bu sebeple, bu hafta koron salgını sonrası normalleşmenin nasıl olacağına dair bir zihin jimnastiği yapma kararı aldım. 

Herkesi direk etkileyecek bir başlık üzerinden gidelim bu zihin jimnastiğinde, o da sosyal hayat olsun. Yanımızda birinin aksırıp öksürmesine bile kalmadan artık yanımıza birinin gelmesinin dahi bizleri paronayaklaştırmaya başladığı günlerden geçmekteyiz. Peki milyarlarca insanın beklediği o gün gelip de yetkililer kameraların karşısında yorgun, yıpranmış fakat gururlu bir şekilde ‘BAŞARDIK!!!’ diye haykıdığı günden sonra normalleşme nasıl gerçekleşecek? Ya da sorumu şöyle sorayım, bir restorana gittiğinde duyabileceğin bir mesafe de biri hapşurduğunda ağzına kürekle vurup sonra kendini dezanfektanla dolu bir küvete atma isteğinin önüne geçebilecek dirayete gelmen ne kadar sürecek?

Çünkü hayatın normale dönmesi üretim veya arzın, yahut sistemin normalleşmesinden ziyade senin, benim eski hallerimize dönebilme hızlarımız tarafından belirlenecek. Devletler ve kurumlar da bunun farkında oldukları için yaratıcı çözümlerle, o gün geldiğinde hızlı bir normalleşme sürecinin gerçekleşmesi için bir takım planlar yapıyorlar. Öncelikle geçtiğimiz hafta içerisinde pek çok ülke artık ufak ufak açılma isteğinde olduğunu dile getirdi. Ve bunun için üç aşamalı planlar ve zaman çizelgeleri sunuldu. En iyimserinde bile üçüncü aşamaya geliş bir yıl civarında oluyor, ki üçüncü aşamayı tamamen normalleşme olarak da düşünebilirsiniz. 

O programların detaylarına girmeyeceğim, ama hali hazırda uygulanan veya yakında uygulanmaya başlanacak spesifik örnekler üzerinden bir okuma yapmaya çalışacağım. Bu inceleme için üç ana örnek alan üzerinden gideceğim, toplu taşıma ve ulaşım, okul ve restoranlar.

Salgın Türkiyede de görülüp henüz sokağa çıkma yasakları başlamadan evvel yapılan ilk işlerden birisi de toplu taşıma araçlarında oturma düzeninin arada her yönde birer koltuk boş kalacak şekilde oturmak şeklindeydi. Bu oturma durumuyla normalde burnunuzda birinin koltukaltıyla yolculuk yaptığınız halı kıyaslayınca bir uç örnekten bir diğer uç örneğe gitmiş olduk. Bu da demek oluyor ki pek de sürdürülebilir değil bu şekildeki yeni oturma düzeni. Şuan da hiçbir ülke de toplu taşımayla ilgili alınan karar veya yeni uygulamalarla ilgili bir haber görmedim ama tahminimce toplu taşıma araçlarında en azından bir süre maske ve eldiven zorunluluğu olacaktır. Peki uzun otobüs veya uçak yolculukları nasıl olacak? Avuç içi kadar hacimlere sıkıştırılan onlarca veya yüzlerce insana saatlerce eski oturma usuluyle yolculuk yapacaksınız denirse kim kabul edecektir bunu? Fakat insanların kabul etmiyor olması, sizde hemen bütün otobüslerin rahat hat veya ekonomi uçak koltuklarının da business olacağı hayaline veya beklentisine sebep olmasın. Bu şekilde bir değişimin hali hazırda zarar eden şirketlere ekstra maliyeti olacağı gibi bilet fiyatlarına da yansıması olacaktır, ki o da ulaşım sektörünün hareketlenmesini geciktireceği için pek istenilecek bir tercih olacağını sanmam. Covid-19′un tedavi süreci ilerleyip aşısı bulununca belki her yolcudan aşı kartı istenilip o şekilde araca kabulu yapılabilir. Fakat, aşı hakkında kısa vadede bir kesin çözüm de henüz ufukta görünmediği için daha hızlı bir çözüm gerekli. Şu an için benim duyduğum Emirates şirketinin halihazırda uyguladığı bir yöntem var, insanların bir bir ateşleri ölçülüyor ve buna ek olarak da covid-19 testi yapılıp sonucu negatif olanlar uçaklara kabul ediliyor. Bu çözüm şu an işe yarar gözükmekle birlikte yolcuların uçağa kabul sürecini uzatmasından ötürü, havalimanları hareketlenince uygulanabilirliği de kalmayacaktır.

Küçük çocuğu olan herkesten istisnasız duyduğum cümledir ‘çocuk okuldan (veya kreşten) arkadaşından kapmış gribi, haftasonu kendisi yattı, ondan annesine sonra bana ve kardeşlerine bulaştı, iki haftadır ailecek hastayız.’. Covid-19 salgını bitse bile velileri ve çocukları  okulların güvenli olduğuna ikna etmek gerekecek herşeyden evvel. Ya da belki uzaktan eğitim, yaz boyunca yapılacak daha da ciddi hazırlıklarla bir sene daha devam edecek. Belki de anne babanın çocuğun eğitimini üstlendiği ve yurtdışında uygulanan ‘home schooling’ uygulaması yaygınlaşacak. Covıd*19 salgınında eğitimle ilgili bilgi sahibi olduğum iki ülkede devam eden iki farklı uygulamalardan ilki İsveç’ten. Şuan da İsveç’te okullar açık ve sınıfların nüfusları 15 kişiye falan düşürülmüş durumda, çocuklar otururken de sosyal mesafe hesaba katılarak sıraları tekrardan düzene sokulmuş ve sınıflar ve sıralardan her gün iki defa dezentekte ediliyor . Türkiye’deki (tahminimce) problem şu ki tekli sıralar biz de pek yaygın değildi (en azından bunda 15-20 sene evvel benim zamanımda, abbbbbooooooooooooovvvv yaşlanmışız ya laaaaaaannn), ve buna ek olarak bazı okullar için 15 kişilik sınıf demek belki bazı sınıfların üçe bölünmesi demek olacak ki o kadar ek derslik bulmak da ayrı bir sorunu yaratacaktır. Kaldı ki derste sosyal mesafe korunsa bile bunlar adı üzerinde çocuk, koşacak, oyun oynayacak bilmem ne, yani sosyal mesafenin derslik dışında korunması pek de mümkün olmayacak. Tayvan’a gidince ise her çocuğun sırasının üç tarafının plastik plakalarla kapatılmış, böylelikle de aksırık öksürükten direk etkilenmesinin önüne geçiyorlar, tabii maske de takıyorlar.  Fakat, yine de çocukların gün içerisinde birşeyler yiyip içerken veya tuvaleti kullanırken sosyal mesafe veya minimum hijyeni koruma konusunda sıkıntı yaşayabilmeleri muhtemel olacaktır. Türkiye için bildiğim kadarıyla Sağlık ve Milli Eğitim bakanları ciddi mesai harcıyorlareğitim mevzuuna makul bir çözüm bulabilmek içi ve eminim (ve umarım) ki yaratıcı bir çözüm üreteceklerdir. 

Barlar, restoranlar, sinemalar, tiyatrolar, kafeler, konser salonları vs ise tahminimce normalleşme sürecinin en meşakkatli olacağı ve uzun süreceği yerler olacaktır. Genel yapılarını düşününce sosyal mesafenin hiç olmadığı bu ortamların sosyal mesafe kurallarına kendilerini uydurabilmeleri ve makul çözümlerin üretilmesi vakit alacaktır şüphesiz. Ve insanların yukardıda adı geçen yerlerde sosyalleşememeleri belki daha çok açık alanlarda, parklarda bir araya gelmeleri ya da evlerde toplanmaları gibi durumlara sebep olacak. Kapalı sinemalar yerine belki açık hava sinemaları geri gelecektir. Ya da restoranlar sadece paket sipariş verecek belki bir süre. Bazı yerlerdeki uygulamalarda restoranlardaki masa sayıları azaltılıp sosyal mesafe kuralları uygulansa bile yine de tam yemeği yerken demin tabağı getiren garsonun sizin tabağı verdikten 2 dakika sonra hapşurduğunu görseniz herhalde ya bayılırsınız ya da adama saldırırsınız (şiddete hayır). 

Özetle bu yazıda demek istediğim, normalleşmemizin bir basamağı tıbbi anlamda salgının durdurulması ve tedavinin herkese uygulanması olacaktır, ama bu normalleşmenin bir de psikolojik kısmı olacak ki o da coğrafyadan coğrafyaya, kişiden kişiye ciddi değişiklikler gösterecektir. Belki de bu süreçte eski ‘normal’e dönmek yerine süreç devam ederken yeni bir ‘normal’ tanımlanacak, ve ev dışındaki  hayatımız kökten değişecek. Bekleyip görmekten başka yapabileceğimiz birşey yok. Umutsuzluğa yahut ümitsizliğe de gerek yok, insanlar virüsler hakkında hiç birşey bilmiyorken insandan insana değil sinekten veya fareden insana bulaşan salgınların üstesinden gelmeyi başardıkları gibi sürdürülebilir bir düzen de kurmuşlardı. Normalde evrimsel (daha stabil, beklendik ve adımsal) şekilde ilerleyen ve değişen hayat, kriz dönemlerinde devrimsel (daha tahmin edilemez, beklenmedik ve zıplama tarzı) değişimlere gebe oluyor. Bu zıplamanın sonunda da nereye konacağımızı hep beraber görüp, (evrimsel süreçte de hızlı koşamayan, kuvvetli pençeleri veya güçlü bir çenesi ya da sivri dişleri olmayan insana avantaj sağlayan) adapte olabilme ve çözüm üretme becerisi sayesinde belki eski ‘normal’imize belki de yeni ‘normal’imize kavuşacağız.

Keyif ve sağlık sizlerle olsun, haftaya bir başka yazıda görüşmek üzere.

Esenlikler ve afiyet dilerim.

Bu hafta ki yazıma öncelikle bir uyarıyla başlamak istiyorum. Bu yazının devamında yapılacak yorumlar bireysel okuma ve gözlemlerimle çevremdeki insanlarla yaptığımız tartışmalardan ortaya çıkan fikirlerin ürünüdür. Kimseye akıl verme motivasyonu bulunmamakla beraber, tek amacı bilgilendirmedir. Keyifli okumalar...

Korona salgını çıktığından beri dünyanın dört bir yanından pek çok ülkedenin ekonomik, sosyal, eğitim, sağlık ve politik yapısının nasıl olduğu ve ne kadar efektif çalıştığını gözlemleme imkanına hasıl olduk hepimiz. Ve bunun üzerinden bir çok insan ve gazeteciler yergiler ve güzellemeler yaptılar farklı ülkelere ve/veya yöneticilere. Bu yapılan yorumlardan benim aklıma yatanlar olduğu gibi hiç yatmayanlar da oldu, ve bu münasebetle bu yazıyı klavyeye (biraz değişen zaman ve teknolojiye uymak lazım dilde de, hepinizin gözler çipil çipil zehir gibi kafalar var, anlamışsınızdır ‘kaleme almak’ deyimini işaret ettiğimi. ahahaha) aldım. 

Yapılan yorumlarda işlerin çok yolunda gittiği ve eline yüzüne bulaştırılmış uç örnekler üzerinden gidiliyor genelde, ki gerçek resmi göstermemesi sebebiyle yanlış, va fakat sansasyon üzerinden kişilerin dikkatini çekmek açısından doğru bir tercih. Cüneyt Özdemir’de bugün ki Youtube canlı yayınının geniş bir kısmını New York Times’da çıkan bir köşe yazısında bahsedilen başarılı ülkeler üzerine kurmuştu. Bu ülkeler içerisinde Tayvan, İzlanda ve Almanya vardı. Şimdi bu kanala giriş yapmadan evvel, her zaman yaptığım gibi öncelikle tarihi örneklerle bir giriş yapacağım ki lisedeyken dersi dinlemek yerine ceket koluna gizlediğiniz kulaklığı elinize alıp, elinizi kulağınıza götürüp müzik dinlediğiniz tarih derslerindeki eksiklerinizi kapatalım. 

Roma Devleti ilk kurulduğu zaman efsanevi (ki yaşadığı halen kanıtlanmamış olan) Remus ve Romulus tarafından kuruluyor, çıkan bir iç çatışma da Romulus, Remus’u öldürüyor, ve ilk Roma Kralı olarak yönetime geçiyor. Özellikle son iki (6. ve 7.) kral döneminde artan basiretsizlik ve adaletsizlik yüzünden biriken sosyal basınç bir patlama sonrası kralı devirip Roma Cumhuriyetinin ilanına giden süreci başlatıyor. Cumhuriyet döneminde seçkinlerden oluşan bir Senato (S.P.Q.R’daki ‘S’ işte bu senato, yani ‘senatus’) ve Senato her sene 1 yıl boyunca hizmet etmesi için bir konsül seçerdi ve bu konsul yönetimin en tepesini temsil ederdi ve bir sene dolunca yerine yenisi seçilirdi. Böylelikle devletin tepesinden başlayacak bir yozlasma veya status quo oluşumunun önü alınmış olurdu. Ve fakat, özellikle askeri kriz zamanlarında senato tarafından belli bir süre için bir diktatör seçilirdi ve konsülün de ötesinde yetkilerle (geçici bir süre için) donatılır ve bu koas süreci bitince, diktatör yetkilerini konsüle iade ederdi. Kimi diktatörler ise özellikle Romanın özel birlikleri olan Pretoryan birliklerinin desteğini alıp kalıcı diktatör olmaya çalışmışsa da ‘Krallık’ dönemine ve kalıcı tek lider konseptine duyulan vnefret genelde bu taz hevesi olan diktatörlerin öldürülmesiyle son bulmuştur. Bu diktatörlerin en bilineni Galyalıların Roma’nın başına çok büyük bela olduğu zaman diktatör ilan edilen ve Galya, Britanya, Hispanya, Anadolu ve Mısır’a seferler düzenleye ve bu bütün coğrafyayı piyadelere katettirebilecek kadar birlikler tarafından sevilen Gaius Julius Caeser idi. Kaos dönemi bittiğinde yetkileri vakti gelince iade etmediği gibi emrindeki birliklerle birlikte ‘Rubicon’ nehrini geçtiğinde bu açık bir savaş ilanı olarak alınmıştı. ‘Rubicon’u Geçmek’ batı dillerinde halen kullanılan bir deyim olmakla birlikte Türkiye’de de kullanan birkaç kişiye denk gelmiştim. Manası’nın köprüden önce ki son çıkışın geçilmesi, geri dönüşü olmayan noktanın geçilmesi olarak dile getirebiliriz. Sonrasını biliyorsunuz zaten, Caesar gücü ele geçiriyor sonra ‘Idus Martae’ (15 Mart) M.Ö. 44 yılında öldürülüyor ve iç savaştan ölmeden önce varisi ilan ettiği Octavianus galip olarak çıkınca Roma Cumhuriyeti, Roma İmparatorluğu oluyor ve Octavianus, İmperator Agustus olarak yönetime geçiyor.

Bu kısa Roma tarihinde odaklanmanızı istediğim yer zorlu zamanlarda bütün gücün bir diktatör seçilip ona devredilmesi. Burda yapılan iş aslında hızlı ve etkili kararlar alınması gerektiği zaman Roma Demokrasisinin askıya alınıp, tek merkezden hızlı alınan ve uygulanan kararlarla kaosun çözülmesine dönük bir hamle ve fakat bu kaos bitince de tekrar Demokrasiye geri dönülmesi şartıyla. 

Dünyaya baktığınızda özellikle 20. YY’ın 2. yarısında (Dünya savaşları sonrası) merkezi devlet yapılarının yıkılıp demokratik ve daha liberal yapıların ortaya çıkması söz konusuydu, ki bu da yazılı tarihte dünyada salgın hastalık, savaş, gıda ve su güvenliği gibi pek çok problemin dünyada ki büyük bir nüfus için kısmen de olsan çözüldiği bir dönem oluyor. Temel yaşamsal ihtiyaçlar çözülünce de hızlı karar almak yerine, daha çok istişareye dayanan ve detaylıca farklı görüşlerden grupların da katılımıyla alınan kararlar ve atılan adımlar oluyor. Bu durumlar sistemi hantallaştırmakla birlikte daha istişareye dayalı olduğu için toplumun daha geniş kesimlerinin onayını ve desteğini alıyor. Birkaç on yıl dünyanın geniş bir kesiminde minvalde ilerledi, ve kaos dönemlerinde önlem alabilme konusunda savunmalar kimse pek de farkına varmadan yavaş yavaş zayıfladı. Yakın tarihte SARS ortaya çıktığı zaman dünyanın belli bir kesiminde izole edilebildiği için çoğunlukla Çin, Güney Kore ve Tayvan gibi uzak doğu ülkeleri etkilenmişti, dünyanın geri kalanı da bir takım dersler çıkartmıştı. 

1929′daki ekonomik krizden yaklaşık 79 yıl sonra dünyanın gördüğü en büyük ekonomik krizlerden biri olan 2008 krizi ise bütün dünyayı çok fena vurmuştu. Bu süreçten de en çok etkilenen ve ekonomisi tamamen balıkçılık ve iktisat üzerine kurulu olan İzlanda’nın ekonomisi çökmüş ve hatta ülke satışa çıkarılmıştı. Sonrasında yapılan bir devletleştirme politikasıyla bütün özel kurumlara devlet el koymuş ve ekonomiyi öncekinden de güçlü bir şekilde canlandırmayı başarmışlardı.

Almanya ise gerek 1. gerekse 2. Dünya savaşında ‘vallaha kazandılar’ dendiği sırada direk dönmesi sonrası her iki savaş sonrasında da ciddi sosyal ve ekonomik dönüşümler yaşamıştı. Fakat, 16. yy’da ortaya çıkmasından bu yana Alman ve Prusya kültürünün temellerinde yer alan Protestan inanç ve etik, insanın varlığının çalışma ve disiplinle anlamlandığını söylüyordu ve bu bir noktadan sonra sosyal kültürün bir parçasın haline gelip inançtan bağımsız olarak insanlara işledi. Ve bunun sonucu olarak da bugün gördüğümüz disiplin, düzen ve sosyal devlet yapısıyla bilinen Almanya bunca yıkıma rağmen Avrupa’da en iyi sağlık, eğitim ve ekonomik sisteme sahip ülkelerin başında yerini alıyor. 

Cüneyt Özdemir’in canlı yayınında da bu üç ülkeden New York Times’ın yazısında bahsedildiğini söylediğini söylemiştim. Şimdi daha detaylı bakalım, Tayvanlı bir arkadaşıma sorduğumda ondan da aldığım cevaplarla harmanlayarak Tayvan niye corona salgınını kontrol altına almakda başarılı oldu biraz anlatmaya çalışayım. SARS salgını olduğunda çok etkilenen ülkelerden birisiydi Tayvan ve bu süreçte ülkenin kapatılması, komşulardan detaylı bilgi ve data toplanması, insanları bireysel korunmalarına dikkat gibi konularda tecrübeli olmakla birlikte epidemi ve pandemilere karşı hızlı harekete geçebilmek için SARS sonrası kurdukları bir epidemi kurulu vardı. Ve daha salgın Tayvan’da resmi olarak tespit edilmeden önce havalimanlarında giren çıkan insanların ateş ölçümü ve zatürre, grip gibi hastalıklar için testlerin yapılması, sonrasında ülkenin hava sahasının giriş ve çıkışlara kağatılması gibi önlemler alınıdı. Bunun yanında insanların ve hükümetin SARS ve MERS’ten ötürü refleksleri halen oldukça yerindeydi. İnsanlar kendi korunmaları için maske ve eldiven kullanımına ve izolasyona direk girmiş olmakla beraber devlet de panik yapmayıp hali hazırda epidemi kurulunun hazırladığı planları takibe başlamıştı. Şuan Tayvan’da 6 ölün ve 400 küsür vaka var.

Tayvan’dan İzlanda’ya geçecek olursak, İzlanda ve diğer İskandinav ülkelerinin en büyük avantajı nüfüs yoğunlukları, coğrafyaları, sosyal yapıları ve eğitim sistemleri. İzlanda’da nüfus yoğunluğu değeri (toplam nüfus.ülkenin yüzölçümü)  3.4 kişi/km^2, bu değer Türkiye için 105 kişi/km^2, Birleşik Krallık için 274 kişi/km^2, Almanya için 233 kişi/km^2, İtalya için 200 kişi/km^2. İzlanda için akılda tutulması gereken bir detay adanın büyük bir kısmının buzullarla kaplı olması ve yerleşke olmaması. Ama adanın 10%’unda bile yerleşke olsa ona göre düzeltilince nüfus yoğunluğu 34 kişi.km^2′ye çıkıyor ki halen dünya sıralamasında yeri çok değişmiyor. Buna ek olarak bu coğrafyada yaşayan insanlar Akdeniz insanları gibi dışarıda sürekli birbiriyle vakit geçiren, sarılan, öpüşen insanlar değiller. Yani sosyal hayat ve temasları dünyanın geri kalanına göre biraz daha kısıtlı ve bu limitli sosyal temasın yanında bir de nüfus az olunca, sistemde ekonomi, sağlık veya eğitimle ilgili bir sorun olunca daha radikal kararların alınması ve uygulanması daha kalabalık olan ve bu sebeple biraz daha hantal olan ülkelere kıyasla çok daha çabuk oluyor. Ve İzlanda’nın toplam nüfusunun 360bin olduğunu düşününce sosyal izolasyonla birlikte testlerin yapılması ve hastaların tespiti misal devasa bir alanı büyük bir nüfus ile kaplayan ABD, Kanada veya Çin gibi ülkelere kıyasla çok daha hızlı oluyor. 

Almanya’ya gelecek olursak bu iki ülkeden biraz daha farklı bir tablo çıkıyor karşımıza. 150bine yakın vaka, 5bine yakın ölü, 80 bine yakın iyileşen vaka var. Almanya biraz önce belirttiğim sebeplerle makina gibi çalışan ve sistemi (ekonomik, sağlık, eğitim, politik) oldukça stabil ve güçlü bir ülke. Hatta Avrupa’da düzenli olarak hemen son birkaç yıldır her sene düzenli olarak bütçe fazlası veren nadir ülkelerden. Bu yapısına ek olarak Alman Devletinin bundan birkaç sene evvel bir epidemi olursa alınacak kararlar ve hareket planını hazırladığı bilgisi ortaya çıktı. Ve Corona sürecini düşük ölüm oranı ve yüksek iyileşme oranında güçlü sağlık sektörü yanında bu epidemi raporu ve çalışmalarının da etkisi olduğunu görmek zor değil. Almanya gibi bu yönde çalışmalar yapmış olan bir diğer ülke ise şuan da bu yazıyı bir kısmınızın sınırları içerisinde okuduğu Türkiye. Geçenlerde ortaya çıkan bir haberde (ki birkaç kaynaktan doğruladım) 2019 yılı içerisinde Cumhurbaşkanlığı ve Sağlık Bakanlığı öncülüğünde bir salgın hastalık olduğu taktirde devletin hareket planı, pandemı kurullarının işletilmesi, sınırlarla ilgili hareketler vs ile ilgili planların yapıldığı ortaya çıktı. Yani, TC ve Almanya’da sürecin genelinde özellikle devlet düzeyinde bir panğin gözlemlenmemesinin temel sebepleri arasında bu önceden yapılan çalışmaların etkisi muhakkak yüksektir. Kimilerinin aklına ama ölen insan ve vaka sayısında bu iki ülke de çok yüksek hatta biri 4. biri 8. en çok vaka görülen ülke diye düşünebilirsiniz. Burda da öncelikle nüfus yoğunluğunun yüksek olması, ikinci olarak da Almanya’nın (özellikle Münih ve Frankfurt) Amerika, Avrupa ve Asya; TC’nin (özellikle İstanbul) Asya, Orta Doğu, Avrupa ve Amerika için havayolu ve kargo taşımacılığında birer durak noktası olmasından  (ve buna ek olarak bazı kararların gecikmeli alınması) kaynaklı olarak salgının bu denli büyümesinin önüne geçilemedi. Fakat bu iki ülkede ki ölüm ve iyileşme oranlarını benzer sayıda vaka olan ülkelerle kıyasladığınızda daha evvel devlet düzeyinda yapılan çalışmalar ve hazırlanan raporların ne kadar etkili olduğunu görmek mümkün.

Bunlarla birlikte kimi insanların aklında ABD ile ilgili sorular olabilir, çünkü dünyanın en büyük ekonomisine ve politik gücüne sahip ülkede işler hiç iyi gitmiyor. Öncelikle bunun bir sürü sebebi var ama en etkilileri sıralayacak olursak, ilgili kurumların uyarılarının federal hükümet tarafından vaktinde ciddiye alınmaması. Ve hali hazırda zaten berbat olan sağlık sektörünün de gerekli hızda ve mobilitede pandemi koşullarına dönüşümünde ki hantallığı, iç uçuşların halen devam etmesi ve ekonomi devam etsin diye bazı kapatma kararlarının geç alınması çok etkili oldu salgının bu kadar büyümesinde. Hastanelerdin de ciddi bir kısmında halen kişisel korunma ekipmanı (eldiven, maske ve tulum) eksiği olduğu biliniyor, ventilator ve yoğun bakım yatağı eksikleri var. Fakat, bu saydığım sebepler sadece vaka sayısının yüksek olması ve testlerin yavaş yapılabilmesini açıklayabilir. Hergün çok fazla sayıda insanın ölmesini ise öncelikle burada obezite, şeker ve kalp rahatsızlığı gibi kronik rahatsızllıkların beslenme alışkanlıklar (tuz, şeker, un, yağlı gıdalar) yaşam tarzları (az yürüyüş, çok araba ve oturmaca) ve bazı sosyal grupların fakirlikten kaynaklı sağlıksız beslenmesi ve sağlık hizmetlerine ulaşımının kısıtlı olması ya da hiç olmamasından ötürü. 

Bu yazıyı klavyeye alırken (gözler halen çipil çipil) derdim, bazı ülkeleri överken bazı ülkeleri de yermek değildi. Sadece ortalıkta çok fazla data var ve bir sürü (bazen birbiriyle de çelişen) yorumlar yapılıyor TV’lerde veya köşe yazılarında. Olanı biteni söylemenin yanında bunların sebeplendirmesini de yapmak istedim. Kimi ülkelerde işler biraz daha yolunda gidiyor ama niye? Ve bazılarında işler niye kötü gidiyor? Benim kafamın rahatlaması için sadece datayı ve istatistikleri görmem yetmiyor, sebep sonuç ilişkisini de (elde edilen sonucu imkanlı kılan koşullar ve farklar ne) anlamam gerekiyor. İş bu sebeple benimle benzer kafada birileri varsa elden geldiğince onların da kafalarını rahatlatayım ve gere kalana da belki dikkatini çekmemiş olabilecek detaylarla olanı biteni açıklayayım istedim. 

Umarım faydalı ve biraz daha farklı bir perspektif katan bir yazı olmuştur ve beğenmişsinizdir. Önümüz haftanın yazısını belki bir gün geciktirebilirim, çünkü planladığım yazının içeriğini daha sağlıklı hazırlamak için bir iki gün ekstra data toplamam gerekebilir. Bu süreçte keyfiniz ve sağlığınız yerinde olsun. Esenlikler sizinle olsun.

Son birkaç haftadır, çnatla ve ısrarla COVID-19 dışında bir konuda yazı yazmak istesem de elim gitmiyor. Kendi düşünsel akışıma baktığımda gördüğüm sebeplerden birisi bütün dünya da konu buyken başka bir konudan bahsetmenin çığ düşerken sırtını dönüp görmezden gelmek gibi gelmesi. Ve belki de beni okuyan 10 kişiden birine de olsa biraz belki rahatlatıcı bir etkisi olur da klavye başında geçen bu kadar vakit olumlu bir işe yaramış olur motivasyonu. Hatta arada bunlara ek olarak ‘ya da bu hafta yazmıyım amaaaaan!!!’ diyorum, sonra 24 haftadır hiç aksatmamış olmamdan kaynaklı kendimde bu hafta aksatma hakkını göremiyorum. Someone help!!! ahahaha.

Neyse haftalık kakafonimi yaptığıma göre konuya girebilirim. Bildiğiniz üzre TC’de dahil dünyanın dört bir tarafında sınır kapamalar, sokağa çıkma yasakları, uçuş sınırlamaları vs vs, haftalardır bunları dinleyip duruyoruz. Ve bu salgının hepimizde yarattığı farkında olduğumuz yahut farkında olmadığımız bir stres seviyesi ve bu stressseviyesinin de sebep olduğu kafa bulanması ve olayları doğru analiz edememe ve panikleme gibi problemler var. Halbuki insanlık tarihindeki bütün salgınlara baktığımızda, salgın yaşayıp da salgın hakkında en çok fikre sahip olunan dönemi yaşıyoruz. Düşünsenize misal, M.Ö. 5. yy Atina’sında yaşıyorsunuz, ve Peloponez Savaşları devam ederken bir anda yaşadığınız şehirde bir salgın çıkıyor. Ve insanları oldukça hızlı bir şekilde kırmaya başlıyor. Salgın devam ederken, tanrılara kurbanlar adıyorsunuz işe yaramıyor, ve süreç devam ederken Atina İmparatorluğunun yöneticisi olan Perikles de bu süreçte ölüyor salgından. Şimdi bu dönemde yaşayan birinin kafasına girecek olursak, virüs diye bir kavram bilmiyorlar, hali hazırda başka şehir devletleriyle savaş halindeler, bildikleri tek çözüm yolu olarak Olimpos’ta yaşayan tanrılara kurbanlar adıyorlar, ama tanrılar Atinalıları çoktan terk etmişler. Bu sürecin devamında gelen 100 yıl ise Yunan Medeniyetinin zayıflamasıyla boşalan sahneyi Makedonların ve sonrasında İskender’in doldurmasıyla sonlanıyor. 

Devam edelim, aradan yaklasık 1000 yıl geçti, ve Atina’dan, o dönemdeki adıyla, Konstantinopolis’e geldik. Doğu Roma Devleti kurulmuş ve tahtında da İmparator I. Justinyen oturuyor. Roma devleti ikiye bölündüğünden beridir, toprak kayıpları devam ediyor hem doğuda hem batıda, ve hatta batıdaki imparatorluk yaklaşık 60 yıl önce yıkılmış. Fakat, Justinyen zamanında yapılan atılımlar ve başarılı komutan Belisaryus’un askeri hamleleriyle Doğu’da, Afrika’da, Balkanlar’da ve hatta İtalya’da kaybedilen topraklar geri alınıp Roma İmparatorluğu eski şaşalı günlerine dönmek üzere derken, 542 yılında ‘Kara Vebaİ çıkıyor Doğu Romada ve yüzbinlerce insan ölüyor. Doğu Roma’da tam herşeyi toparlamışken tekrar düşüşe geçiyor. Kimi tarihçiler Antikitenin bitişi olarak adlandırıyor bu süreci, çünkü özellikle Doğu Roma’nın bu kadar güçlenmişken güçten düşmesi yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıkacak olan İslamiyetin Arap yarımadasından Mezopotamya bölgesi ve Anadoluya yayılırken daha az dirayetle karşılaşmasına sebep olarak, erken dönem İslamiyet yayılmasını kolaylaştıracak. 

Veba’nın iki salgını da 1300′lü yıllarda Moğol istilası esnasında başlıyor ve bu salgının virüsü Moğolistan ve/veya Çin coğrafyasından savaşçılar ve tüccar gemileri tarafından taşındığı söyleniyor. Bu salgın Avrupa’yı kırarken kurulma aşamasında olan Osmanlı Devletinin de bulunduğu Anadoluyu o kadar şiddetli etkilemiyor. Ve bu salgının olduğu tarihler de Osmanlı’nın Sultan Orhan zamanında Gelibolu yarım adasına geçmeleri ve I. Murat zamanında Balkanlarda fetihler ve Niğbolu galibiyeti sürecine denk geliyor. Kimi tarihçiler de diyorlar ki bu yayılmanın da görece rahat olması Avrupa’nın çok fena nufus kaybı yaşaması ve okçu süvarilerden oluşan Osmanlı ordusuna karşı koyabilecek askeri birliklerinin olmaması. Bu salgının Avrupa’da aynı zamanda Rönesansın başlaması için gereken ilk kıvılcımları attığını dahi söyleyenler vardır. Fakat, çok rağbet gören bir teori değil. 

Şimdi 20. yüzyılın başına gelirsek, Avusturya veliahtı Franz Ferdinand öldürüldü. Ve önce Avrupa sonra dünya karıştı ve 1. Dünya Savaşı süreci başladı. Savaşın ileri safhalarında Bolşevik İhtilali yüzünden Rusyanın savaştan çekilmesiyle doğudaki bir cephe kapanınca Almanlar Fransa’yı ve diğer İtilaf güçlerini çok fena sıkıştırmaya başladılar ve sonuç olarak da Fransa ve İngiltere ABD’yi yardıma çağırdılar. O esnada da ABD’de yeni bir influenza salgını başlamıştı ve Başkan Wilson askerlerin bir kısmını doğrudan ölüme görderdiğini bilmesine rağmen cepheye sürdü Avrupa’da ve askerlerin cepheye gelmesiyle hali hazırda kötü beslenme ve hijyen koşulları sebebiyle her türlü salgına çok açık onal askerler daha sonraları İspanyol Gribi olarak adlandırılacak bu yeni virüs salgınıyla kırıldı ve bu salgın 1. Dünya Savaşının bitmesine sebep olan faktörlerden birisi olarak tarihteki yetini aldı. Ve komiktir virüs ABD’de çıkmasına karşı İspanyol gribi adını almıştır, çünkü İspanya 1.Dünya savaşına katılmamış olduğu için Basın özlürlüğü tam gaz devam ediyoru ve bu algını duyuranlar onlar olmuşlardı ve bu yüzden İspanyol Gribi diye anılmaya başlandı zamanla.

Şimdi bugün olan süreci bu üç örnekle kıyaslarsak, hastalığa neyin sebep olduğunu biliyoruz, virüs nedir biliyoruz ve nasıl zayıflatıp ilaçlar ve aşılar geliştirilebilineceğine dair bir kurulu endüstri varç Ve belli bir süre verilince aşı da ilaçlarda hazır olacak bunun da farkındayız. Yani bu üç salgında da dönemin insanlarının sahip olmadığı birço bilgiye hakimiz. Tek yapmamız gereken bireysel olarak sağlığımıza dikkat etmek ve sosyal mesafeyi korumak. Umarım bir nebze olsun fayda sağlayacak bilgiler verebilmişimdir. Haftaya bir başka yazıda görüşmek üzere. Sağlık ve keyif sizlerle olsun.

İçinden geçmekte olduğumuz günlerde en başında kendime bir arşiv yapma ve benim entelektüel anlamda oldukça faydalandığım kaynakları paylaşmak ve sizleri bu kaynaklardan haberdar etme amacıyla yazılar yayınlamaya başlamıştım burada. Lakin, hiçbirimizin tahmin edemeyeceği derece de uç ve kaotik koşullar yaşamaya başladık bütün dünya olarak, ve bunun sonucu olarak bir grup insan zorunlunluktan, bir grup insan kendi tercihleri sonucu evlerinde karantinaya girdiler. Bir başka grup ise diğerlerinin sağlıkları ve herkesin hayatını idame ettirebilmesi için gerekli olan ürünlerin sağlanması, tedarik zincirinin ayakta tutulması ve hepsinden önemlisi bizim sağlık ve güvenliğimiz için kendi sağlık ve güvenliklerini tehlikeye atıyorlar. Öncelikle bu süreçte hepimiz için görev yapan sağlık çalışanları, kolluk kuvvetleri, belediye çalışanları, ulaşım görevlileri vs. herkese sonsuz teşekkür ve minnetimi sunuyorum. 

Bu karantina sürecinde en sık denk gelinen sitemlerden birisi ‘evde karantinada çok sıkıldım’ oldu. Ben de bunun üzerine biraz haddimi de esneterek bir takım önerilerde bulunmamın kimseye zarar vermeyeceğini bilakis fayda sağlayabileceğini düşündüm. Öncelikle şuan ki karantina koşullarında birincil olarak elektrik ve suyunuz, ikincil olarak da internet bağlantınız varsa işler yolunda ve sıkıntı probleminizi çözmek için yapmanız gereken birşey var demek oluyor. İlginizi çekecek kaynakları bulursanız bu birkaç haftalık, belki de birkaç aylık süreci hayatınız boyunca hiç sahip olmadığınız ve muhtemelen (ve umarım) bir daha sahip olmayacağınız (en azından bu ve benzeri koşullarda) bir zaman dilimi olarak görmek mümkün. Ve bu zaman dilimini epeydir yapmak isteyip vakit bulamadığınız herhangi birşeye ayırıp evde geçen vakti sıkıcı olmaktan çıkarabilir ve yaratıcı, eğitici ve öğretici kılabilirsiniz.

Öncelikle internet bağlantınız varsa bu demek oluyor ki bütün dünya cebinizde. Youtube veya benzeri platformları farklı hobi veya meraklarınızı giderek için kullanabilirsiniz. Yeni bir yazılım öğrenmeye başlayabilirsiniz profesyönel hayatınızda işinize yarayacak, belki de tamamen biresel zevk için bir takım yazılımları öğrenebilirsiniz. Belki tarihe ilginiz vardır ve okurken sıkılıyorsunuzdur, o zaman görsel olarak tüketebileceğiniz yeterinden fazla materyal mevcut. Bir dili öğrenmek istiyorsanız veya bildiğiniz bir dili geliştirmek istiyorsanız dil eğitim videoları var (eğitim kaliteleri hakkında  çok fikrim olmamakla birlikte bakmaktan zarar gelmez.). Veya normalde spor salonuna gidiyordum, ama simdi hepsi kapandı diye üzülüyor ve kendinizi dondurmaya vermiş (ve bir klişenin içinde yaşlarla dolu gözlerinizle sessiz çığlıklar atıp kurtarın beni diye etrafınıza bakıyorsunuzdur, ama kendi başınıza karantinadaysanız kimse duymayacak sizi, gereksiz dramatize ettiğim ve tasvirlerle süslediğim bu satırlardan sonra devam edelim artık zira şuanda da devam ettirmeyi sürdürdüğüm gibi bu kısım haddinden fazla uzadı...) olabilirsiniz. Fakat, youtube’da ve instagramdan haddinden fazla hatta sinir bozucu sayıda egzersiz videosu mevcut. Belki kas veya kardio çalışmayı sevmiyorsunuzdur ve daha içe dönük daha akış halinde ilerleyen egzersizler arıyorsunuzdur, misal yoga. Ücretsiz yoga akışlarının paylaşıldığı youtube kanallarıda fazlasıyla mevcut. 

Belki o kadar da Youtube düşkünü değilsinizdir, o zaman bu süreci epeydir kütüphanende asık sıratla duran ve sana ağız dolusu küfür etmeey hazır olan ve epeydir ihmal ettiğin kitaplarını kütüphaneden salondaki sehpanın üzerine alıp okumaya başlayabilirsin. Hem bir taşla iki kuş, hem kitapların gönlünü almış olacaksın, hem de okumuş (PATRON ÇILDIRDI!!!). Fakat formsuz olduğun için muhtemelen 1, 2 saat sonra beynin sütlü patates püresi kıvamına gelecek (ki hiç sevmem sütlü püre, insan gibi ez battisleri dimi, süt nedir??, bunu kenara not etmek lazım bir ara kesin gündeme getirecem bu konuyu, bu iş burda bitmedi!!!) ve devam etsen de ağzının kenarından 3 dk sonra salyan akmaya başlayınca böyle gitmeyeceğini istemeye istemeye kabul edeceksin. Tam o anda müzik imdadına yetişecek. Eskiden olduğu gibi müziğe ulaşmak için (ne kadar ehtiyar olduğuna bağlı olarak) plak, kaset, CD, veya MP3 playerının kapasitesiyle sınırlı değilsin, youtube, spotify, apple music, google music, amazon musıc... var oğlu var. Daha önce dinlemediğin tarzada müzikler veya daha önce dinlemediğin sanatçıları dinlemeye ve kulak pasını sildirebilirsin. Müzik de baymaa başlayınca evde ki malzemelere göre normalde yaptığın yemeklerde ufak tefek değişiklikler yapıp deneysel işlere girişebilirsin, ama bokunu da çıkartma hastaneler yeterince kalabalık şuanda :( 

Yemeğin bitince epeydir izleme istediğin ama iş güç/okul yoğunluğundan vakit ayıramadığın dizi ve filmleri izleyebilirsin. Yahut kendini bu konularda eğitebilirsin, misalen sinema tarihine adını yazdırmış önemli yönetmenlerin çektikleri filmleri izleyebilirsin, her akşam bir film izlesen hafta da bir yönetmenin çektiği filmleri bitirirsin eğer ki hedefte ki yönetmen süper kahraman ‘filmleri’ çekmiyorsa... (Martin Scorsese) Veya bu kadar bol vakit varken birikmiş dizilerinin tamamını izlemek de bir alternatif. Belki daha evvel yapmadığın birşeyler deneyebilirsin. Ne biliyim hiç podcast dinlemediysen podcast dinlemeye başlayabilirsin, ve sadece ses kayıdı olduğu için podcastler hali hazırda devam eden diziler veya açık alanda çekimi yapılan diğer medya unsurları gibi karantina sebepli sekteye de uğramayacaktır. 

Bu nokta da esas olan ise ne yapacak olursan ol, belli bir düzen içerisinde yapmaktan geçiyor, ‘nasolsa bir yere mi gittiğimiz var la?’ diye ‘berbat bir Türkçe telaffuzla’ düşünüyor olabilirsin, öncelikle seni kınıyorum ama burda isim verip seni bu yazıyı okuyan 4 akraba ve 3 arkadaşıma rezil etmeyeceğim... ahahahahaha... 

Neyse, özetle bu karantina günlerini bir zorunlu tatil ve ‘göt devirip yatma vakti’ olarak değil de, hayatını okula ya da işe giderken ki gibi düzenli bir şekilde geçireceğin günler olarak düşün. Yattığın ve kalktığın saat ve olabildiğince gerçekçi şekilde gün içerisinde neleri yapacağını zaman aralığı ile not al bir yerlere ve uymaya çalış. Emin ol ne işe başlayacak olursa bu süre içerisinde kendinin bile şaşıracağı hatta ‘yok artık, ben bu kadar işimi halletmişim!!’ diye kendine şaşıracağın günlere doğru ilerliyor olacaksın. Bu dediklerim hayal ya da abartı gibi gelebilir, fakat dene ve kendin için gör. Ufak bir hesap yaptığında kaybedeceğin birşey olmayacağını göreceksin. Ki o ufak hesabı yapmaya kafa yormak istemiyorsanda diğer kuvvetli alternatife bak. ‘Eve tıkılı kaldık.’, ‘offff acaba ne zaman bitecek bu salgın?’, ‘çok sıkıldım!’, ‘dünyada ne kadar kötü şeyler oluyor.’, vs. vs. senin gününü ve modunu düşürecek düşüncelerin içerisinde çırpını duracaksın ve akşam hava kararınca iyice karamsarlaşacaksın. Ve senin bu modunu düşüren olaylara bireysel olarak yapabilecek bir etkin olmaması gerçeği de bir noktada kendini daha da kötü hissetmene sebep olacak. Fakat, kendini bir veya birkaç konu, hobi ve/veya alanda geliştirmeye verirsen olacak olanlar yeni beceriler geliştirmen, yeni konularda bilgi edinmen ve hepsinden önemli yeni şeyler öğrenmen ve dünyayı daha farklı ve daha derinlemesine anlaman olacak. Ve bu süreçler başlı başına harika süreçler olmakla beraber bir şeyi öğrenmenin veya anlamanın verdiği mutluluğu ve hazzı tadacaksın sonra gelsin dopamin, gitsin seratonin, sonra gelsin endorfin, konaklasın oksitosin. 

Özetle şunu demeye çalışıyorum, hayat kimse için kolay değil, koronavirüsü çıkana kadar herkesin kendi beklenti ve hedeflerinin sonucu olarak uğraştığı bir takım sorunlar ve problemler vardı. Şimdi ise hepimiz hastalanmama refleksini aktive ettiğimiz için problemlerimiz ortak. Bu problem çözülünce önce ki problemlerinize eski kafa yapınızla dönebilirsiniz. Ya da bu süreçte kendinize yatırım yapıp aynı ya da benzer problemlerle karşılaştığınızda daha farklı perspektiflerden bakıp daha farklı çözümler üretebilirsiniz. Hayat hiçbir zaman kimseye karşı adil değildi, adil olmayacak da, olmak gibi bir sorumluluğu da yok; veya kimse bütün hayatını mutlu geçirmedi, zira hayatın temelinde mücadele etmek var, ki güzel kılan şey de bu aslında. İşte bu sebepler ve durumlardan ötürü bu karantina sürecinde kendinize yatırım yapmak (herhangi bir konuda), elinizdeki ekstra vakti efektif kullanmak anlamı taşıyacak. 

Bu hafta aslında yazı yazasım yoktu ama ‘bilmem kaç’ haftadır hiç aksatmadan bu yazıları yazmaya devam ettiğim için, hem kendine hem bu kurduğum haftalık rutine hem de yazımı okuya 4 akraba ve 3 arkadaşa (bu şaka bundan sonra böyle gider ahahahaha) karşı hissettiğim sorumluluktan ötürü böyle bir konudan bahsetmemin iyi olacağını düşündüm. Hepimizin hayatta etki alanı genel olarak çok dar veya etkimiz çok az (belki fark edilemeyecek düzeyde), ama kendimiz üzerinde etkimiz bir o kadar yüksek sadece bunun farkındalığını yaratmak istedim sizlerde böylece bu perspektifte bana yazımı okuyan bu 7 kişiden 2′si 3′ü bana katılsa kardır (ahahah çok gülüyorum ahahaha). 

Yazımı sonlardırmadan, sıkıntılı ve karamsar günlerden geçiyoruz doğrudur, psikolojik olarak hepimizi yoran bir süreç bu ama unutmayın!!!! İnsanı bütün insanlık tarihi boyunca doğadaki diğer canlılara karşı ‘üstün’ kılan becerisi adapte olabilmesiydi değişen koşullara. İşler hiç beklemediğiniz şekilde kötü gidiyor ve bütün düzeniniz bozulmuş olabilir. O zaman elde ki parçalarla yeni bir düzen kur!! Bundan daha evvel defalarca yaptığın gibi, atla deve değil en nihayetinde. Bir de bu hafta rastgele bir zaman da kendimi kafesteki bir hayvanla kıyaslamam söz konusu oldu. Düşünsenize afrikanın düzlüklerinde koşarken bir anda bir ağırlık çöküyor üzerinize ve uyuyakalıyorsunuz. Gözünüzü açtığınızda herşey normal görünüyor ama önümüzdeki gri çubuklara bakıyorsunuz ve o çubuklar heryerde, ve bütün gün bir sürü daha önce çok az gördüğünüz türde hayvanlar gelip size 10 saniye bakıp sonra sizin 20 metre ötenizde afrika da olsanız bir lokmada yiyeceğiniz ama şu an durmuna üzüldüğünüz zebraya bakıp, sonra çakallara ordan da başka hayvana geçtiler. Bu günleri bir de kafese tıktığımız hayvanlara yaptığımız eziyeti gözden geçirmek için kullanabilir...

Kendinize iyi bakın, sağlık, sıhhat ve keyif sizlerle olsun.

~tmg

Bu hafta ki yazım için bambaşka bir konu vardı aklımda, ama hepinizin malumu olduğu üzere bütün dünyanın tek bir ortak gündemi var şu an. Korona hakkındaki yazımı iki hafta evvel yayınladığımdan beridir epey bir olay oldu. Gerek geleneksel, gerekse sosyal medyada bir sürü kafa karışıklığı yaratan detay geziniyor ve konuştuğum pek çok insanın kafaları fazlasıyla karışık ve korku havası hakim belli bir kesime.

Öncelikle bu yazıdaki amacım kimseye akıl vermek falan değil, sadece bir amacım olacak neden evde kalmalısınız, bunu dilim döndüğünce anlatmaya çalışacağım. Sağlık Bakanı, İçişleri Bakanı ve hatta Cumhurbaşkanı evinizde kalın, ihtiyaç olmadıkça dışarı çıkmayın derken, bu uyarıyı sadece sizin sağlığınızı korumak için değil aynı zamanda toplumun sağlığını da korumak açısından dile getiriyorlar. Çünkü sevgili arkadaşım sen dışarı çıkarsan, öteki dışarı çıkarsa, beriki dışarı çıkarsa bu virüs kontrolsüzce yayılmaya devam edecek. Şimdi buraya kadar dediklerimi hafızanın bir kenarında tut. Hemen bundan Güney Kore’ye gidelim.

Güney Kore’de salgın ilk çıktığında tam dedektiflik yapar gibi hasta olduğu bilinen kişilerden alınan bilgiler kullanılarak, enfekte etmiş olabilecekleri kişiler isim isim tespit edilmiş ve bu kişiler test edilip karantinaya alınmış. Ve salgın bir süreliğine kontrol altına alınmış. Bu esnada bir tane potansiyel vakanın kontrolden kaçıp kendi tarikatının yılda bir kere düzenlediği (ve Güney Korenin her yerinden yüzlerce belki binlerce insanın katıldığı) etkinliğe gitmesi (ve bu esnada corona pozitif olması) sonrası bir anda binlerce kişiyi enfekte etti. Ve enfekte olan kişiler de farkına varmadan ülkenin dört bir yanına evlerine dağıldılar, ve aslında kontrol altına alınmış olan salgın bir anda öncekinden çok daha hızlı bir şekilde yayılmaya başladı. Şu an yine kontrol sağlanmış gibi görünüyor ama toplam vaka sayısı neredeyse 9 bini bulmuş durumda ve ölüler var bu kaçan kişinin istemeden sebep olduğu ikinci salgın dalgası kaynaklı.

Şimdi sevgili kardeşim, işte herbirimizin evimizde oturmamız bu yüzden bu kadar elzem. Sağlık Bakanlığı her ne kadar şu ana kadar harika bir iş çıkarmış olsa da senin veya bir başkasının sorumsuzca bir davranışı binlerce insanın enfekte olması ve onlarcasının ölmesine sebep olabilir, ve bu davranışın hoş görüleceği hiçbir etik, ahlaki yahut dini öğreti yok. 

Şu an da yazıyı okurken belki de hiç ciddiye almıyorsun ve epey bir insanın kullandığı grip daha çok adam öldürüyor argümanını kullanıyorsun. Evet sayısal olarak doğru grip daha fazla adam öldürüyor, bir çok diğer hastalıkta aynı şekilde koronadan daha çok insanı öldürüyor. Bunlardan bir önce ki yazımda da bahsetmiştim. Korona’nın bunlardan farkı ise, hakkında çok sınırlı sayıda vakadan elde edilmiş çok daha sınırlı bilgimiz olması. 

Virüs ilk çıktığında havalar ısınınca işi tamam, nemde halloluyormuş, ultraviyole ışık öldürüyormuş gibi onlarca teori vardı ortaya biliminsanları tarafından atılmış olan ve bunların tamamı bugün itibariyle yalanlanmış durumda Dünya Sağlık Örgütü tarafından. Peki hiçbir şey mi bilmiyoruz? Bazı öneriler yanlışlansa da halen yanlışlanamamış ve çalışıyor gibi görülen öneriler de mevcut. Ellerin düzenli olarak yıkanması, sosyal mesafe koyulması ve hatta kendimizi karantinaya almak (#EvdeKal). 

İnsanlara evinizde kalın vaka sayısı kontrol altında olsun denilmesinin bir sebebi de aslında virüse karşı vakit kazanmak ve hakkında daha fazla bilgi edinip tedavi sürecini hızlandırmak. Sağlık kurumları ne kadar az hastayla uğraşmak zorunda kalırsa normla işlevlerine devam etmek ve araştırma geliştirme faaliyetlerine ayrılacak o kadar çok para, vakit ve personel olacaktır. Bencil olma arkadaşım, sen bir kaç saat güneşin tadını çıkaracaksın diye başkalarını hasta etme hakkın, devletin kaynaklarına ve hastanelerine ve sağlık personeline ekstra yük çıkartmaya hakkın yok. Diye bilirsin ki ben bunların hiç birini umursamıyorum. Ya da diyebilirsin ki bıyığına kurban olduğum bir şey olmaz. İhtimal dahilindedir olmayabilir, ama ya olursa? Bir kaç saat dışarıda gezmek birkaç hafta hastanede hakkında pek birşey bilinmeye bir virüse karşı ağır bir mücadele sürecinde kendini ve aileni arkadaşlarını perişan etmene değer mi? Gözünü seveyim arkadaşım biraz sorumluluk sahibi ol ve anlık değil uzun vadeli düşün. 

Evinde sıkılıyor olabilirsin ama bu bir bahane değil, evde buzdolaplarının bile internete bağlandığı yıllarda yaşıyoruz. İnternet, elektrik ve su servislerinde hiçbir aksama olmadı. Bu da demek oluyor ki telefon veya bilgisayarını kullanarak işini yapabiliyorsun, dizi film izleyebilirsin, yeni bir dil öğrenmeye başlayabilirsin, yeni bir bilgisayar programı öğrenebilirsin, bütün gün Youtube’da komik kedi videoları izleyebilirsin (ya da panda)... Fırsat bu fırsat biraz elektronik detoksu yapayım diyip, kitap okuyabilirsin, günlük vs gibi yeni alışkanlıklar geliştirebilirsin. Bu liste daha uzar gider, bu kadar yapılabilecek şey varken, sıkıldım ya da bana bir şey olmaz diye evden çıkmak üç kelime ile sıfatlandırılabilir cehalet, vurdumduymazlık ve bencillik!!!

Neden evde kalman gerekiyor başka sebepler de duymak ister misin? Her ülkenin hastanelerinin sınırlı yatak kapasitesi var, toplumun enfekte olma sürecini ne kadar düşük hızda ve uzun zamana yayılı tutarsak, sağlık çalışanlarımız şu an İtalya’da yaşanan hangi hastanın yaşayacağına karar vermek gibi berbat bir durumda kalmazlar!!! Ya da solumun cihazlarının sayısının dünyanın her yerinde sınırlı sayıda olması sebebiyle cihaz sayısı eksikliğinden kimse ölmek zorunda kalmaz.

Şimdi neden evde kalmanız gerektiğini yeterince açıkladığımı düşünüyorum. Bu sebeple biraz farklı bir dalına atlayacağım bu salgın neden her yeri bu kadar alt üst etti. Sevgili dostlar, özellikle son 100-120 yıldır gerçek anlamda global bir virüs salgını olmamıştı. Ki erken tarihe baktığınızda ne salgınlar var. Ve hatta bu salgınlar kendilerini de tekrar edip belli periyotlarda tekrar yayılıyorlardı. Modern tıbbın gelişmesi ve bu salgınlara sebep olan şeylerin detaylı analiziyle bu süreçler uzunca bir süredir görülmez olmuştu bu ölçekte. Geçtiğimiz on yirmi yılda farklı salgınlar görüldü ama bu salgınların emareleri hastalarda hızlı bir şekilde ortaya çıktığı için dünyaya yayılamadan kontrol altına alınmışlardı.

Bu sefer ise hastalığın kuluçka süresinin uzunluğundan ötürü, bütün ülkeler çok geç farkına vardılar bu hastalığın. Ve yaklaşık 4 nesildir, bu boyutlarda bir salgınla karşılaşılmadığı için bireyler de, toplumlar da, devletler de salgına müdahale etme reflekslerini kaybetmişlerdi. Bu da çok ciddi bir kaosa sebep oldu. Bu nokta da bütün devletler başından beri bir takım hatalar yapılsa da ellerinden geldiğince işi kontrol altına ve minimum kayıpla halletmeye çalışıyorlar. Ve bunun için okul ve iş yerlerinin kapatılması belli bir yaşın üzerinin dışarı çıkmaması gibi önlemler alındı, ki bu salgın olabildiğince hızlı kontrol altına alınsın ve önümüze bakalım, çünkü ekonomistlerin tahmin etiği koronanın sağlıkta sebep olduğu krizden büyüğüne ekonomi de sebep olacağı düşünülüyor.

Ve tabii bütün bu sürecin sosyal, iş ve eğitim hayatlarına da yansımaları olacaktır. İnsanların belki bir araya gelince selamlaşma şekillerine veya bir araya gelme şekillerine sosyal hayatta etkisi olabilir. Eğer ki evden çalışma sistemi güzel bir şekilde çalışırsa, insanlar her gün işe gidip gelmek için neden saatlerce trafikte kalsınlar? Ya da şirketler plazalarda neden kira ödemek zorunda kalsınlar? Belki evden çalışma norm haline gelecek ve insanlar evlerinden çalışıp günde 2, 3 saat vakit kazanacaklar ve şirketler bina kirası ödemekten kurtulacaklar. Yarın itibariyle TC’de Milli Eğitim Bakanlığının dersleri TV’de yayınlamaya başlayacakmış. İlk, Orta ve Lise düzeyinde bu eğitim tarzı işe yararsa belki binalara ve yüz yüze eğitime gerek kalmayacak ve eğitim sistemi sıfırdan dizayn edilecek bütün dünyada. Ve hatta, üniversiteler için işe yararsa belki Açıköğretim gibi merkezi bir Üniversite sistemi kurulup iş alanları için kalifiye eleman yetiştiren online kurumlar ortaya çıkacak ve geleneksel üniversiteler sadece araştırma yapılan enstitüler halini alacak. 

Bu tahminlerin hangileri olur hangileri olmaz zaman gösterecek bize, ama emin olduğum birşey var. İngilizce de ‘Era defining times’ diye bir kavram vardır. Türkçeye kabaca ‘Bir dönemin şekillendiği zamanlar’ diye çevirebiliriz. Şu an da ülkelerin ve dünyanın sosyal, ekonomik, eğitim vs yapılarının yeniden şekillenmesiyle sonlanacak bir sürecin içindeymişiz gibi geliyor.

Yazımı bitirmeden bir kez daha söylemek istiyorum, arkadaşım lütfen kendinin, ailenin, arkadaşlarının, mahallenin, şehrinin, ülkenin ve dünyanın iyiliği için #EvdeKal.

Haftaya umarım daha keyifli konuları konuşacağımız bir yazıda görüşmek üzere.

Kendinize iyi bakın, sağlıklı kalın.

Geçtiğimiz hafta itibariyle farkına vardığım bir durum da son dönemde izole bir hayat sürdüğüm oldu. Ve bu durumun yarattığı konfor alanını yıkmak için epeydir görüşemediğim insanları ama sosyal medya mecralarından, ama telefon mesajlarıyla, ya da yüz yüze buluşma imkanım varsa bir çay, kahve içmek bahanesiyle dürtüp görüşmek için kendimi zorladım. Çok da güzel oldu. Uzun süredir görüşemediğim epey bir insanla tekrar sohbetimizi tazeledik. Ve hatta ‘hasretle kucaklaştık!’.

Geçen hafta içerisinde de bir süredir görüşemediğim bir kaç arkadaşımla buluştum. Bunlardan birisi de eski dans partnerim oldu. Kendisiyle olan dostluğumuz farklı milletlerden olsak dahi oldukça kuvvetli temeller üzerine kurulu bir dostluk. Kendisiyle gündelik uğraşlar, hayat nasıl gidiyor, neler yapıyoruz, dans vs konuları konuşulurken, ben tabii ki yüz yüze sözlü iletişime geçtiğim hemen herkese yaptığım gibi yine, farkına varmadan, sazı elime alıp, susmak nedir bilmeden konuşmaya başlamışım. Ve dans ettiğim dönemde de genellikle ortamda Türkçe konuşan tek kişi olmamdan ötürü, İngilizceme yüklenmiş olduğum birkaç yılın sonrasında artık Türkçe’deki akıcılığım ve dominasyonumu İngilizce’de de yakalamaya başladım. Sohbetimizin belli bir noktasında benim muhabbetimi gözünüz kapalı dinleseniz, herhalde kırlarda, dağda, bayırda hoplayıp zıplayan bir ceylan gözünüzün önüne gelirdi. Çünkü o esnada bir konudan bir başka konuya atlıyordum sürekli, ama bu geçişler muhabbetin doğal akışında o kadar güzel ve zarif oluyordu ki bunu fark eden bilinçaltınız ister istemez duyumsadığınız olayı, ceylan metaforuyla somutlaştırmayı tercih ederdi diye tahmin ediyorum.

Bu atlayıp zıpladığım konulardan birisi de Kıbrıslı Zenon tarafından geliştirilen ‘'Stoacılık’’ felsefesi oldu. Benim de bir iki senedir hakkında okumalar yaptığım bu felsefe akımı özellikle Klasik Dönem de oldukça etkili oluyor Akdeniz Havzasındaki medeniyetlerde (Yunan, Roma, Kartaca gibi). Temelinde bütün evrenin bir olması ve bir harmoni ve denge içerisinde olma kabulu vardır stoacı görüşün. Evreni oluşturan her bir parçanın, maddenin doğası gereği yerine getirmesi gereken bir görevi vardır. Bu listeye insan da dahildir, insanın da doğası gereği yapması gereken bir takım şeyler vardır. Ve bu sebepledir ki Marcus Aurelius (Roma İmparatoru) ‘Meditasyonlar’ adlı kitabının 5. kısmında miskinlik yapan insanın, çalışmaktan kaçtığı için doğasına aykırı hareket ettiğini dile getirir. 

Stoacıların görüşüne göre (bu noktada Budist öğretilerle ve hatta Sufi geleneğiyle de örtüşüyor.) mutluluk şu anda olanları kabul etmek, ve kendimizi korku ve arzu gibi duygu ve durumlara kaptırmamakla mümkün olur. İnsanın doğası gereği yapması gereken şeyler var, sosyalleşmek, yemek yemek, su içmek, uyumak, üremek, çalışmak gibi. Bunlar aksamaya başlarsa sebep olduğu harmoni bozukluğu, mutsuzluk gibi durum ve duyguları tetikliyor. Buradan da stres bozukluğu, bunalım ve depresyon gibi sonuçlar ortaya çıkabiliyor. Stoacı yaklaşım ise kendi hayatımız da dahil olmak üzere çevremizde olan biten olaylar sayısız parametreye ve koşula bağlı gerçekleşiyor diyor. Yani, aslında, bir olay, kişi veya durum üzerinde kontrolümüz varmış (bir şeyler yaparak değiştirebilmek, daha iyi ya da daha kötü yapmak) gibi görünmekle birlikte, o sürece etki eden parametreleri düşününce, bu durumlar üzerinde kontrol sahibi olunabilineceği fikri bir illüzyondan öteye geçemiyor. 

Mesela, karnınızın doyması sizin markete gidip bir şeyler almanıza bağlı, bu olay sizin para kazanmanıza bağlı olduğu gibi, aldığınız ürünleri üretenlerin bu ürünleri göndermeye devam etmesine de bağlı. Ama o ürünlerin üretilmesi de, farz-ı misal, yağan yağmur miktarına, topraktaki minerallere, arsada çalışan işçi sayısına, çok böcek olup olmamasına vs derken sizin bir öğün için karnınızı doyurabiliyor olmanız aslında harika bir ahenk içerisinde tıkır tıkır çalışan ve birbirinin ön koşulu olan bir sürü olay ve durumun doğru şekilde gerçekleşmesine bağlı. İşte hayatınızdaki attığınız her adımı, yaptığınız her işi ve içerisinde bulunduğunuz her durumu böyle düşünüp analiz etmeye kalkıştığınız taktirde içinden çıkılması zor ve hafzalanızı yorup sizi yıpratacak, pek de gerekli olmayan bir süreç yaşamış olursunuz. Stoacıların şu ‘‘an’’ ile barış içinde yaşamaktan kasıtları, gerçekleşen hemen her olay ve durumun onlarca parametreye bağlı olmasın ve kişinin bu parametrelerden sadece birkaçına etki edebilir olduğunun farkına varıp kabullenmesinin, bireysel mutluluğun bir gerekliliği olduğu oluyor. Bu farkındalık sistemin kendi ilerleyişinde olması gereken sonuca ulaşacağı ve bu süreçte bireyin yapabileceği en iyi şeyin kendi payına düşen işleri en iyi şekilde yapması ve diğer parametrelerin devreye girip sonuca gitmesini beklemesi oluyor. 

Yani bir okulu kazanmak istiyorsanız yıllarca çalışacaksınız, sınava girip elinizden gelenin en iyisini yapacaksınız. Bunları yapınca siz yapmanız gerekenleri tamamlamış oluyorsunuz. Onun sonrasında diğer katılanların performansları, sizin istediğiniz okulu bu sene kaç kişi tercih etmiş ve okul kaç kontenjan açmış gibi bir sürü sizin hiçbir şekilde etki edemeyeceğiniz başka parametre devreye giriyor. Geldiğimiz noktada bu yaklaşım kulağınıza çok kaderci gelmiş olabilir ama değil. Eğer ki, sizin hedefinizi çok fazla sayıda değişkene bağlı bir matematik denklemi olarak düşünürsek ve bu parametrelerin sadece bir tanesi sizin kontrolünüzde ise yapabileceğiniz en mantıklı şey kontrolünüzündeki parametreyi en işinize yarayacak değere yakın tutmaktır. Çünkü okulu tercih eden öğrenci sayısına, okulun kontenjanına veya okulu tercih eden diğer çocukların performanslarına bir etki etme şansınız yok. O zaman bu konularda stres yapmanın da kimseye bir faydası yok, kendinize olan zararı haricinde. 

İşte Stoacı akımın süzüp özüne ulaşsak geleceği nokta bu oluyor. Hayatın akışının bu şekilde olması aslında yaptığı işleri düzgün yapanların kafalarını rahat tutabilmelerini sağlıyor, çünkü gelecek olan sonucu olabilecek en olumlu şekilde etkilemiş olduklarının bilincinde oluyor bu insanlar. Bu hafta mercek altına aldığım ‘‘Einzelgänger’’ adlı kanalın ise üzerine içerik hazırladığı ana konu Stoacılık, stoa akımı, stoacı filozoflar ve modern psikoloji. 

Stoacı yaklaşımı sadece Antik Yunan ve Roma dönemi perspektiflerinden ele almıyor Einzelgänger, yeri geliyor Budizm, yeri geliyor Taoizm öğretileriyle kıyaslamalar yapıyor. Bunlara ek olarak, özellikle, son birkaç aydır videolarında 20. yy’ın önemli Psikiyatrist ve Psikanalistlerinden olan Carl Gustav Jung’un çalışmalarına ciddi anlamda başvuruyor. Ve Stoacılığın yaklaşımıyla modern psikolojinin yaklaşımlarını bir birleriyle ortak paydalarda toplamaya ve kıyaslamalara dönük içerikler hazırlıyor. 

Son dönemde benim de çok faydalandığım bir kanal olması sebebiyle Einzelgänger’ı ve yine çok faydalandığım bir felsefe akımı olduğu için de stoacılık akımını dilim döndüğünce anlatmaya çalıştım bu yazımda. Psikoloji ve felsefe profesyonel uzmanlık alanımın oldukça dışında alanlar olmalarından ötürü çok cüretkar olmamaya ve konuyu daha yüzeysel ele almaya çalıştım (yanlış bilgi veya yönlendirme yapmamak adına.). Eğer ki, bu konu ilginizi çektiyse ve daha detaylı bilgi edinmek istiyorsanız ve İngilizceniz varsa Einzelgänger ve benzeri kanalları takibe almanızı tavsiye ederim. Sadece Türkçe’ye hakimseniz de her şey yolunda, o zaman da mümkünse sahaflardan Epiküros, Seneka ve Markus Aurelius’un kitaplarının eski baskılarını bulup okuyabilirsiniz. Yeni baskılarından bence uzak durulmasında fayda var, çünkü özellikle Stoacılık akımının bir felsefe akımı değilde, kişisel gelişim tekniği (ki kişisel gelişim net tanımı olmayan ve istismara çok açık bir kavram) olarak görülmeye başlanmasından kaynaklı kitapların yeni baskılarında da (İngilizceler dahil) metinlerin deforme edildiği veya tercümelerde gerekli hassasiyetlerin gösterilmediğinden çok sık bahsediliyor. Belli sitelerde farklı tercümelerden metnin aynı kısmı alınıp incelendiğinde, genellikle, yeni baskılarda tercüme yapılırken mananın korunması kaygısının pek de hakim olmadığı anlaşılabiliyor. 

Her neyse bu hafta ki yazım gerek akışı, gerekse muhtevası münasebetiyle biraz yoğun oldu. Ama umarım beğenmişsinizdir ve beslenmişsinizdir. Önümüz hafta bir başka yazıda görüşmek üzere,

Esenlikler ve keyif sizinle olsun.

Bu haftanın podcast incelemesi 7 Aralık 2019 tarihli yazımda incelediğim ‘‘The History of Rome’’ podcast serisinden etkilenen Robin Pierson adındaki İngiliz bir TV eleştirmenin 1 Mayıs 2012′den beridir devam eden ‘‘The History of Byzantium’’ podcast serisi üzerine olacak. Robin ilk bölüm’ün başında The History of Rome podcastinde harika işler yapmış olan Mike Duncan’a olan saygı duruşundan sonra yaptığı açıklamada, aslında Mike Duncan’ın bıraktığı yerden alıp Doğu Roma İmparatorluğunu anlatmak amacında olduğunu açıklıyor.

Roma Krallığı, Roma Cumhuriyeti ve Roma İmparatorluğu tarihlerini ele alınca yaklaşık 1200 yıllık (MÖ 8. yy ve MS 5.yy) bir aralığı incelemişti Mike Duncan. Her ne kadar Doğu Roma İmparatorluğu 4. ve 15. yy arasında 1058 yıllık nispeten daha kısa bir zaman aralığını kapsasa da, unutmamak lazım ki Roma Krallığı hakkında son derece kısıtlı ve temel de İmparatorluk döneminde yazılmış olan bilgiler ile aydınlanıyoruz. Aslına bakacak olursak, Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemi (Yaklasık 900 yıl) ciddi anlamda fikir sahibi olduğumuz zamanlar ve bu fikirlerin de çoğunluğu İmparatorluk döneminden kalan belgelere dayalı. Doğu Roma tarihi biraz daha az zamanı kapsamış olsa da Roma İmparatorluğuna kıyasla gerek daha geç bir dönem olması gerekse göçler, dini hareketler, askeri ve siyasi gelişmelerden kaynaklı oldukça fazla ve çeşitli kaynaklardan belgeler kalmıştır günümüze, ki bu da Doğu Roma hakkında çok daha derin ve detaylı bilgiler edinmemizi sağlıyor. 

Mike Duncan yaklaşık 1200 yıllık Roma tarihini 179 bölümde toparlamayı gayet güzel ve doyurucu şeklide başarmıştı. Robin Pierson Doğu Roma’nın tarihine 459 yılından başladı ve Şu ana kadar (1 Mayıs 2012′den beri) 1100′lü yıllara daha yeni ulaşabildi, toplam 199 bölümde. Önümüzde oldukça hareketli bir 353 yıllık tarih daha olduğunu düşünecek olursak, daha 100 150 bölüm gelecektir diye tahmin ediyorum. 

Robin’in Doğu Roma tarihini bu kadar çok bölümde anlatmasının sebebi elimizde Erken Roma Dönemine kıyasla çok daha fazla kaynak bulunmasıyla açıklanabilir. Çünkü Doğu Roma tarihi boyunca Sasanilerle, yükselişte olan Müslüman Araplarla, Batı Romanın yıkılmasından sonra gücü ele alan Vizigotlar, Lombardlar, Normandiyalılardan ve daha bir sürü millet ve devlet ile ilişkilerinden ötürü İmparatorluğun farklı dönemleri hakkında detaylı bilgiler sağlayan farklı kaynaklara ulaşmak mümkün. 

Doğu Roma Tarihinin bir önemi ise Roma İmparatorluğunun aksine bütün varlığı boyunca Ortodoks Hristiyan olması. Ve Hristiyanlık doktrinlerinin oluşturulduğu Konsüllerinde hep aktif olarak yer almış olması oldu. Ve bu sebeple dini kaynaklarda da Doğu Roma’nın o konsüllerdeki duruşu ve görüşü, o konsüllerde alınan kararların Doğu Roma mimarisine, siyasetine ve sosyal yaşantısına yansımaları gibi detaylar da bugün elimize ulaşan belgelerle kayıt altına alınmıştır. Kilisenin Ortodoks ve Katolik Kilisesi olarak ayrılması, Avrupanın Katolik olması fakat Doğu Roma’nın kontrol sahasında kalan Balkanlar, Slav milletler, Kafkaslar ve Orta Doğu’daki Hristiyan gruplar Ortodoks olarak kalmıştır. Kiliselerin ayrılması aynı zamanda Katolik Dünyanın Latin kültürüne sıkı sıkıya bağlanmasını sağlarken, Ortodoks olan Doğu Romada da zamanla Latin kültürün ortadan kalkıp değişen hanedanlar ile daha Yunan kültürü baskın bir yapının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Robin podcast içerisinde bütün bu süreçleri detaylıca ele almakta ve o gün alınan birtakım kararların gerek tarihte ki olaylara, gerekse bugün ki bazı dini ve sosyal dinamiklere yansımasını incelemektedir . Bu olayların mimariye etkisiyle ilgili ilginç örnekler vermek gerekirse Aya Sofya (bkz. yukarıdaki resim) ve Aya İrini (bkz. yukarıdaki resim) kiliselerine bakılabilir. Hristiyanlık konsüllerinin birinde Müslümanlık ve Yahudilik’te ikonların olmamasından kaynaklı çıkan tartışmada kiliselerde de ikonaların olmaması gerektiği kararı alınır (İkonoklazm). Bu dönemde de 740 yılında İstanbulda olan bir deprem 2. kez yapılmış olan Aya İrini kilisesinin yıkılmasına sebep olur ve tekrar dikildiğinde ikonoklastik döneme denk gelmesinde ötürü Aya Sofyanın aksine tek bir ikona görülemez, sadece kubbesindeki haç mevcuttur.

Hristiyanlık içerisindeki güç mücadelelerinden bahsederken bir taraftan da yükselmekte olan Emevi Devleti ve Arap akınlarının etkileri, Balkanlardan sıkıştıran Avarların atlı okçuları ve Doğu Roma Piyadelerinin savaşları, Slavlaşmamış Bulgarlarla olan mücadele ve Doğu Roma Patriğinin Bulgarların isteğiyle Bulgar kilisesini kurması bunun sonucu olarak Bulgarların step kültüründen kopup slavlaşmaları, Sasanilerle Orta ve Doğu Anadoludaki mücadeleler ve Orta Asya’dan gelen Türk göçleriyle değişen sosyal ve askeri yapı da detaylarına inilerek anlatılıyor. 

Bir başka önemli kıyas ise, Hristiyan Doğu Roma ile Roma İmparatorluğundaki yönetici algılarındaki farklarda görülüyor. Roma İmparatorluğunda, İmparatorun kalıcılığı kendisine sadık asker sayısı ve askeri başarılara bağlıydı. Beceriksiz bir İmparator güçlü lejyonerlere sahip bir general tarafından devrilip öldürülebilir veya sürgüne gönderilebilirdi. Ve deviren general İmparator olurdu. Roma tarihinde bir yılda 3 4 darbe ve devrilen İmparator olduğu zamanlar da olmuştur. Bu sebeple sürekli bir hanedandan bahsetmek pek de mümkün değildir. Doğu Roma da ise İmparatorluk hanedan üzerinden ilerliyor, arada darbelerle hanedanlar değişebiliyor. Ama Hanedan’ında kendini kabul ettirmek gibi bir derdi var. Çünkü Hristiyanlık etkisiyle, artık Roma İmparatorluğu kişilere Tanrı tarafından veriliyor, diye düşünülüyor. İşte tam da bu noktada işler çirkinleşiyor. Kısa sürede oluşan algı, ‘Tanrı tarafından seçilmiş bir İmparator kusurlu olamaz’. Bu fikir üzerinden ilerleyen süreçte devrilen İmparatorlar öldürülmezse, fiziksel deformasyonlar (dil, burun, kulak kesme; gözlere mil çekme yada hadım etmek gibi) yapılıyor ki yeniden güç toplasa ve geri gelse dahi ‘‘bu çirkin suretinle Tanrı seni İmparator seçmiş olamaz’’ denilebilsin. Bununla birlikte modern tıbbın olmadığı bir dönemde bu deformasyonlara maruz kalan kişiler genellikle kapılan ciddi enfeksiyonlar sebebebiyle acı dolu uzun süreçler sonunda ölüyorlar. 

Bir taraftan da, kimi zaman ilginç dönemler yaşanıyor beklenmedik bir İmparator ölümü ve tahtın bir çocuğa kalması durumunda İmparatoriçe vekaleten Doğu Roma tahtına geçiyor, çocuk yetişkin yaşlara gelene kadar. Bu durumlarda sıkıntı olmadan tahtı devreden İmparatoriçeler olduğu gibi sıkıntı çıkaranlar da oluyor. Misal İmparatoriçe İrene tahtı bırakmak istemediği için kendi oğluna bir takım fiziksel deformasyonlar yatırıp sürgüne gönderiyor. Veya yeri geliyor İmparatorluktaki zengin ve güçlü aileler arasında güce ulaşmak için rekabetler oluyor ve iç savaş sonrası hanedan değişiyor. Tabii bu süreçlerde devlet oldukça zayıflıyor. 

Dominant dinin değişiminden kaynaklı Roma ile Doğu Roma İmparatorlukları arasında bir takım farklar görülse de bazı şeyler de isim değiştirerek kendilerini sürdürmeye devam ediyor. Misal Roma da özel elit askeri birlikler vard, Roma şehrinde bulunan ve gerekli koşullarda müdahaleye hazır olan. Bu birliklerin adı Praetorian birlikleriydi. Doğu Roma döneminde Germanik kabilelerden ve İskandinav diyarlarından gelen paralı askerlerden oluşan elit birlikler vardı. Bu adamlar kuzeyde fakir bir köyden erken yaşta kalkıp İstanbul’a gelen ve yıllarca İmparatora hizmet edip belli bir yaştan sonra zengin bir şekilde köylerine dönen kişilerdi. Ve bu gelenek iki taraflı hem Doğu Roma hem de bu paralı askerler için güzel kazanç sağladığı için bir insan trafiği oluşturulmuştu zamanla ve uzunca bir süre devam etmişti. Bu birliklere de Varangian birlikleri deniyordu. Bu gelenek Selçuklu, Memlük, Eyyubi ve Safevi Devletlerine Gulam birlikleri, Osmanlıya ise Kapıkulu (Yeniçeriler, Acemiler vs.) Birlikleri olarak girmiş ve bu elit birlik geleneği devamlılığını sürdürmüştür Akdeniz Coğrafyasında yüzlerce yıl sürdürmüştür.

Neyse tarihi detaylarda çok da boğmayayım sizleri, Robin podcast serisi boyunca çok daha detaylı (bazen takibi imkansız hale getirecek kadar yoğun olabiliyor.) bilgiler verip derin analizler yapıyor. Kimi bölümlerde Doğu Roma tarihinin özel bir döneminde uzman akademisyenleri konuk aldığı da olmuştu. Bundan iki sene kadar önce de İstanbul’dan ayarladığı rehberlerle ‘‘The History of Byzantium’’ turlarına başladı Pierson. Ve bu turlarda normalde pek de bilinmeyenler yerler de dahil olmak üzere İstanbuldaki Doğu Roma kalıntılarını geziliyor.

Yazımı bitirmeden önce değinmek istediğim üç önemli nokta daha var. Tıpkı Robin’in Mike’dan etkilendiği gibi Lynn Perkins adında bir New Yorklu da bu ikisinden etkilenip Doğu Roma İmparatorluğunu yıkan Osmanlı Devletinin (kimilerine göre 3. Romanın) tarihini anlatan ‘‘The History of Ottoman Empire’’ serisine başlamıştı bir kaç sene önce. Ama gerek telaffuzuyla gerekse başka konularla ilgili gelen eleştirilerden sonra Kanuni Sultan Süleyman’ın hikayesinin ortasında seriyi yapmayı bıraktı. 

İkinci bahsedeceğim konu, İmparatorluğun adıyla ilgili. Dikkatinizi çekmiştir, başından beri Bizans İmparatorluğu demedim. Çünkü tarihte kendine Bizans İmparatorluğu diyen bir devlet yok. Roma ikiye bölününce iki devlet de kendine Roma İmparatorluğu demeye devam ediyor. İstanbul’un fethinde İmparator olan XI. Constantine dahil. Bizans ismi 16. yy’da (yanlış hatırlamıyorsam) Avrupa kökenli kaynaklarda ortaya çıkmaya başlıyor. Artık Doğudaki İmparatorluk olmadığı ve toprakları Müslüman Osmanlıların eline geçtiği ve Avrupa’da da Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu olduğu için, Kutsal Roma Germen İmparatorluğunu, Roma İmparatorluğunun gerçek varisi olarak gösterip Doğu Roma ve Osmanlıyı ekarte etmek adına kullanılmış bir isim, Bizans ismi. Lakin, yazılı kaynaklarda Romalılık artık Anadoludaki kültürle de özdeşleşmiştir. Rumeli, Mevlana Celaleddin Rumi vs gibi adlandırmalar ‘Roma’lılık kavramı üzerinden türediği düşünülüyor. Ayrıca Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u alınca kendini ‘Kayzer-i Rum’ (Romanın Sezarı) ilan etmesi ve hatta Fatihten önce Yıldırım Bayezid’den de (Halil İnalcık’ın dedediğine göre) döneminin bazı kaynaklarında ‘Kayzer-i Rum’ diye bahsedildiği görülmektedir. O dönemde Roma İmparatoru olmak Kralların Kralı olmak anlamına geldiği için o ünvana sahip olmak ve bunun haklı varisi olduğunu kanıtlamak önemliydi. Osmanlı Sultanlarının kullandığı İran kökenli bir diğer ünvan olan Padişah ünvanına da bakılacak olursa bu da Şahların Pederi anlamındadır, ki yönetenler arasında üstün olan anlamını taşır. Bu da Roma’dan beri gelen bir geleneğin devamıdır, ki Romadaki deyişler ‘‘Primus Inter Pares’’ yani eşitler arasında birinci anlamını taşımaktadır. Bu ünvan Akdeniz ve Mezopotamya coğrafyasında her zaman çok önemli olmuştur. Bir de Kutsal Roma Cermen İmparatorluğunun Romanın gerçek varisi olması mevzusuyla ilgili Voltaire’in şöyle bir yorumu vardı: ‘‘Ne kutsal, ne Roma, sadece bir avuç Cermen.’’. 

Üçüncü olarak da şehrin adlandırılmasıyla alakalı. Roma gelmeden önce tarihi yarım adanın adı Byzantion. Ruma Cumhuriyeti buralara kadar genişleyip şehri alınca, Yunanca kökenli olan Byzantion adını Latinleştirerek Byzantium yapıyor. I. Constantine burayı Romanın başkenti yapınca şehir önce Nova Roma (Yeni Roma) diye adlandırılıyor. Ama daha sonra Konstantin’in Şehri anlamına gelen Yunanca kökenli Constantinopolis adı veriliyor şehre. Osmanlılar şehri aldıklarında Konstantiniye diyorlar. Osmanlıların içinde ki Rumlar İstanbul’u ‘şehre doğru’ anlamına gelen ‘Es Tan Poli’ diye adlandırıyorlar. Tarihler 1930 yılını gösterdiğinde ise bir isim değişikliğine gidiliyor. Ve Konstantiniye adı yürürlükten kaldırılıp İstanbul adı veriliyor şehre. 

Bu hafta ki yazımın da sonuna geldik böylelikle. Bu konudan çok sık saptığımın farkındayım, ve bu sebeple okuması güç ve yorucu bir yazı olmuş olabilir, ama anlatmak istediğim çok şey olmasından ötürü ipleri biraz daha gevşek tutum bu seferlik, kı buna rağmen aklımdakilerin çok azını anlatabildim. Umarım okurken benim yazarken eğlendiğim kadar eğlenmissinizdir. Haftaya bir Youtube kanalının tanıtımında görüşmek üzere.

Esenlikler ve keyif sizinle olsun.