#mandaya

Tambanokano is a giant crab from Philippine mythology. Originating from the Mandaya people, the crab is said to be the child of the Sun and the Moon. The crab is said to at times become so angry with his mother that he attempts to eat her. When this happens the people of the Earth who love the moon must make massive amounts of noise to scare him away.

Gi-invite sa usa ka big writer sa iyang balay ang iyang silingang magtiayon nga little writers. Importante tong hapona kay mao toy time nga i-celebrate niya iyang bag-o na pong dagmay cloth nga nadawat. Sa gawas pa lang, ubay-ubay na ang mga sakyanan nga naka-park dapit sa balay. Sa gawas madungog na nila ang tukar sa Entry of the Gods into Valhalla.

          Samtang gapaduol ang magtiayon sa balay, nasinati nila nga kusog gyod diay ang music kay mura nag gakiskis sa ilang mga dagway ang mga nota sa trumpeta.

           “O lagi! Nagpatukar na lage kag Wagner!” Gahi nga hunghung sa bana.

           “Sigi lang,” Sulti sa asawa. “Kusog ang classical sa dili kabalo mu-kulintang.”

          Unya mao to nanulod na sila sa balay atong big writer. Sa gawas pa lang daan tua nay mga nagtambay nga writers-writers pod unya naghisgotanay nganong genius si Lacan bisan way klaro iyang writing, unya ana pod tong isa nga reflection lang kuno gyod to sa mirror stage.

           “Unsa na nga paradox, no?” Sulti sa asawa nga dili na tantong hunghung kay saba na man sa balay daan, maong di na gyod siya madunggan kaayo iyang mga ipangsulti.

           “Unsa, wala ko kasabot.” Tubag sa bana.

           “Kanang naghisgot kag mirror stage unya naa ra mo nagtambay sa facade.”

          Ni-agik-ik ang bana. “You, comedian! Ikaw gyod ni akong kaistorya ay.”

          Gi-ablehan nila ang front door unya gi-welcome sila sa mga little writers nga ka-familiar sa ila. Sa kini lang nga level sa mga writers naay lakas ng loob ang magtiayon nga makiglamano, kay ang higher level, mga graduate ug published man sa international writers palihan stuff unya kinsa ra gud to silang duha. Pero usahay kay makigstorya man pod ang asawa sa ubang medyo taas nag level nga mga writers unya magkambyoanay silag numbers ug usernames sa social media. Networking.

          Nakita ni sa bana. Nilahos ra nuon taodtaod ang panglantaw sa bana padung sa bongbong sa maong balay. Tua sa may duol na sa ceiling, nakasabit ang mga dagmay nga murag mga monolith. Ang mga tawo nga nanghangad sa mga dagmay—apil na siya diri—kay murag mga apes sa usa ka salida ni Kubrick—nga murag mugunit-dili sa mga nagbitay nga dagmay. Nagsugod ang hilera sa mga dagmay gikan sa suok nga bongbong sa sala ug nisubay padongs pikas suok sa may dining area. Sa may dining area, timing kaayo nga niable ang backdoor.

          “O, nia na ang man of the hour!” Sulti sa usa ka bisita nga writer-writer pod.

          Nanglingi ang tanan sa may kusina kung asa giluwa ang writer. Gipalakpakan siya sa mga bisita, unya nag-bow siyag pila ka beses.

          Unya naay niduol niya. Gitunol ang usa ka rolyo sa dagmay. Gidawat ni sa writer, unya ni-bow na pod. Nikusog ang palakpak sa mga bisita nga murag naay thunderstorm sa sulod sa balay.

          Gilingi sa bana iyang asawa. Hinay iyang palakpak nga kuno gina-savor ang moment, ug na-fill gyod og awe sa greatness sa writer. Naglibog nuon siya kay murag sarcasm-dili ang gesture sa asawa. Nabantayan ni sa asawa maong nilingi pod siya sa bana.

          Nihunghung ang asawa niya, “Ang nerve to re-enact the awarding ceremony. That sheer narcissism. The fact nga iya ning gibuhat. It’s so pompous.”

          Hapit maluwa sa bana iyang giinom nga coke. “Pero, Love,”  Remark sa bana. “Maayo gyod siguro ni siya, no?”

          Sa kato nga moment, ceremonial nga gisab-it sa writer ang bag-ong dagmay niya, kasunod sa mga daang mga dagmay nga nadawat na niya sa una. Gibuy-an niya human makabit unya nirolyo pababa ang maong dagmay. Nindot kaayog patterns sa buwaya. Unya gipalakpakan na sad siya. Sabay pung nikusog ang volume sa Ride of the Valkyries. Naay usa ka bisita nga nadungog sa bana nga nihunghung og “Epic.” Unya human ato kay nangaon na silag paniudto.

          Sa tibuok hapon nga tua sila didto, ang magtiayon, sigi nila ginapugngan ang usag usa nga dili duolon ang mga dagmay aron sutaon og maayo. Nakontento ra sila sa bihon nga gipalaman sa loaf bread unya giparesan og coke. Naa puy afritada, menudo, caldereta nga natun-an sa asawa ang distinction bagohay lang gyod kay naay usa ka writer nga nag-educate niya sa subtle differences sa mga viands, ang historical backgrounds, ug nganong ang dili pagkaon sa mga maong potahe kay an act of rebellion, an attack to the quintessential Filipino culture and to what the Filipino stands for. Nangutana ang asawa sa nag-educate nga writer kung katilaw na ba siyag L’lulot. “We’re talking about Filipino dishes.” Tubag atong writer.

          “Busog ka?” Pangutana sa bana.

          “Bisan unsa kalami ang spaghetti, wala nay lami basta isagpa sa imoha.” Tubag sa asawa.

          Naghunahuna sa kadali ang bana kay wala may spaghetti nga gi-serve.

          Unya murag nakabantay man ang asawa nga nag-loading iyang bana, maong iyang gi-guide. So gitubag niya ang bana sa Italian accent, “Metafora.”

          Human nakapaniudto og metaphors, ug nakahinabi ang mga writers ug artists nga hilig magsulat og mag-paint og local color ug politics for the sake lang sa local color ug politics, mao puy paghuman sa obsession kang Wagner ug sa mga kulukabildo mahitungod sa mga obscure Bisaya words nga nindot i-token title sa mga upcoming creative events sa siyudad.

          Nanguli ang magtiayon sa ilang balay. Pero bag-o pa sila nanulod kay nangibot sa kadali og sagbot ang bana, gitapok ang inibot nga sagbot sa ground, ug gidaoban. Gipaypayan niya ni kadali aron mubaga ug muaso. Dayon gikuha niya ang kamot sa iyang asawa aron silang duha magkasunod nga ninglakang lapos sa aso.

          Nanulod silang duha sa ilang balay. Ang asawa nidiretso sa lababo sa kusina ug nagdali-dali og init og tubig ug pa-noothbrush. Ang bana, nagpabilin og tindog sa may sala, naay gitan-aw sa bongbong. Human makapa-noothbrush, nibalik ang asawa sa sala nga nagdala nag duha ka tasang kape. Silang duha na ron napilit ang tan-aw sa nakasabit sa bongbong.

          “Unsa imong ginahunahuna?” Pangutana sa asawa samtang ginatunol ang kape sa bana.

          “Lami kaayo duolon ang mga dagmay ni big writer friend. Sutaon, balibalihon, susihon.”

          “Lage. Social norms. Nganong ulaw man na tan-awon, no? Nganong pag daghan na ang dagmay, murag hawod na man dayon, unya dili na angay sutaon kay kuno nasuta na?”

          “Di ra ba gyod sad sila muamin ana. Muingon na silag, ‘pamensar sa imong kaugalingon.’ Pero kahinumdom ka ato ni Dalin-as?”

          “Ay. Katong puros atik ang tinalak, inaul, ug landap? Ha-ha! Pero maayo na lang kay naay nisuta sa dagmay ato.”

          “Tinuod. Pero nahuman na ang ilad.”

          Sabay sila nihigop og kape.

          Gibutang sa bana ang tasa sa lamesa ug giguyod ang usa ka lingkoran aron makab-ot ang nagbitay sa ilang bongbong: ang nag-inusara nilang dagmay. Girolyo niya ang maong dagmay ug gidala sa luyo sa ilang balay.

          “Mura kag si Tamisa karon.” Ingon sa asawa nga gikuha ang kape sa bana nga naa sa lamesa unya nisunod niya.

          Nakatawa kadali ang bana, unya niingon, “Kalata bitaw oy. I’m Tamisa, the dagmay thief. There goes Tagamaling the pissed goddess and dagmay owner but gone meh. ‘Imo na na . . .’ She says. ‘. . .Your hands are impure, you mortal Mandaya.’” Gisabit niya ang maong dagmay sa kural sa ilang likod. “Murag condescending man makadawat og dagmay kung balikan nimo ang myth.”

          “Hmm. Pwede pod.”

          “Ikaw, unsa imong paminaw?”

          “Para sa akoa,” Ingon sa asawa, “Para maghatag kag dagmay, si Tagamaling ka?”

          Nibahakhak rag kalit ang bana. “Umpf! Goddess of arts ka, ghurl?”

          “Ayaw ana, Love.” Sarcastic nga pugong sa asawa, “Maayo baya na silag mga judgment calls pag abot sa writing. Ayus man ilang training. Ang discernment nila kay discernment sa gods.”

          Nangatawa na sad sila.

          Nikuhag posporo ang asawa, ug gitunol sa bana. “Do the honor.”

          Gigaras og kausa sa bana ang posporo ug nidilaab kini sa iyang mga tudlo. “Sure na ka ani, Love?”

          “Burn it like it’s illegal.”  

          Nisayaw pa ang kalayo sa tip sa posporo . “Love, ang kalayo, murag si Siva.”

          Nanglingkod silang duha atubangan sa nagdilaab nga dagmay. Nanginom og kape. “Oh goddess of arts, no one is above you. Hinaot nga i-receive nimo among peace offering. In behalf sa tanang nag-spoil sa imong heavenly tapestry by touching, by owning, by bragging it, please forgive us. We are thankful for the honor but everything is yours. Utterly nothing is ours. We are dust at your feet, and how arrogant are we that we so own and keep the glory that is truly yours.”

          “Hala oy. Nangadyi na man gyod diay ka.”

          “Three-forth lang. ACT lang to. Walay Supplication.”

          Nanayaw sa duyan sa hangin ang mga nanga-abong faux abaca; ang uban nilutaw atubangan sa dagway sa bana.

          “Kasimhot ka, Love?”

          “Unsa?”

          Giduol sa bana ang nakatunga na nga nasunog nga dagmay, gisimhot. Nidagan siya padong sa balde ug gisabligan og tubig ang nagdilaab nga dagmay. Nitan-aw ang bana sa asawa nga punog katingala sa nawong. “Plastic, Love.”

          Ni-smile ang asawa kay kanta man nang Plastic Love. Nitindog siya aron i-check ang half-burnt dagmay. “Ani tanang dagmay nga ilang gina-award?”

          “I think so. My goodness. Abi nako legit . . . I’m sorry, Love.”

          Nanglingkod silang duha atubangan sa half-burnt dagmay. Mura silag gikapoyg kalit. Manulatay silang duha. Apan adunay say mga tuig nga wala silay masulat. Sa mga higayong naa, ang usa ang beta reader ug critic sa usa. Kada naa silay masulat, ilang ginapasa sa premiere publishing body sa Mindanaw. Inig ma-publish, mao na to ang baptism nga writer na ang usa ka tawo. Hatagan dayon ang nabautismohan og dagmay, simbolo nga ang usa, makonsidera na nga writer. Mas daghang dagmay, mas legit. Inig daghan nag dagmay, managhan na sad ang mga ipanghatag nga inaul, tinalak, ug uban pa.

          “Kabalo ka asa ko nasakitan?” Ingon sa asawa. “Naa koy nabasa nga ilang gi-publish. First paragraph pa lang, kabasa kog ‘Mayroon ring.’”

          “—Piskot.”

          “Di ba? But I let it slide kay minor error. Basin naa sa story ang gold.”

          “Unya?”

          “Naay situation. Yes. Pero story? Character arc? Uso karon nang patyon na lang ang main character.  Di na paabton og climax. Naa pay story ang Twilight.”

          Naabtan na silag sunset sa gawas. Orange na langit. Padulong na mu-violet.

          “Basin kishotenketsu, Love, maong walay climax.”

          “Ha! You bet. Pwede unta kung Totoro vibes. But it ain’t.”

          “Relax lang ta, Love.” Sulti sa bana samtang ginahapyod-hapyod na ang likod sa asawa.

          “Ug ayaw ko sugdi sa poetry.” Dungag sa asawa. “Ma-describe nako ang recent poems in one word.”

          “Unsa?”

          “—Alingogngog.” Nihigda na ang asawa sa mga paa sa bana. “Unya, perte ra ba sila makasaway kang Lang Leav. May pa gane tos Lang Leav kay nahalinan. Sila, way nakaila nila bisan mga taga-Mindanaw.”

          “Harsh kaayo akong baby ay.”

          “Harsh ko? In comparison, they are ruthless! People cry during workshops nga gina-organize aning premiere publishing body! Wala ko nihilak but you know, Love, how heavy the pen is now! Murag dili akoa ang bolpen. Kung magpatudlo akong mga bata unsaon pagsulat, gusto nako ipa-feel nila kung unsa akong nasinati nga ruthlessness sa mga workshops. But I try my best nga mahimong as accommodating and as careful as possible. Di ko gusto makabuak og dreams.”

          “I get you, Love. I’m proud of you.”

          “Di man pod tanan, Love. Pero kung basahon nimo ang na-publish in recent years, ra mag way imagination.”

          “What do you mean?”

          “Obsessed kaayo sa poverty, sa oppression, sa politics, ug especially sa local color just for the sake of it.”

          “Basin mao ni ang need nga literature karon nga time, Love? Maong ani ilang gina-publish?”

          “It’s been the literature throughout the years. Since pa kina Tita, kina Satur, kina Tiu, kina Pagusara, kina Deriada. I mean, kini sila—kini gyod sila. Sa una, naa pa may subtlety. Karon kay murag spokenword . . . If I were to pick one recent work to show the first time to my grade seven or eight class sa public school, whose dreams were maybe to become writers, asa diri akong pilion aron ma-hype sila mahimong writers, or at least para basahon ang piece?”

          “I don’t know, Love. Katong Valid Measurements ni Valdez kay nindot to pang-grade eight. Katong Valhalla something ni Cimafranca akong maisip pod. Naa man gud toy magic-magic. Pero kung grade seven, eight, medyo lisod basahon. And mga daan ni nga mga piyesa.”

          “Exactly!”

          “Maybe, dili to mao ang tama nga kuhaanan og resources? Plus, lahi-lahi sad ilang editors. Lahi-lahig tastes.”

          “If so, fine. Basin gina-judge nako sila sa mali nga criteria. Pero sayang. Kini na unta ang chance sa mga bata nga makabalo nga, ‘Hala naa diay ingon ani diri; abi nako sa ibang bansa or sa Luzon lang naay writers.’ Imbes lalom untag dulot ang literature sa youth, diha na lang nuon sila ma-aware inig college. Depende pa gyod nis language teacher nila kung aware sa mga ingon ani! And how many go to college? How many take courses nga related sa lit? How do we keep our history in tact when it’s gone at the outset?”

          Muingon unta ang bana og something like naa man gyod tingali swak nga work, and basin gina-generalize lang niya ang tanan human makakitag pipila lang ka pieces. Pero kabalo siya nga it’s more than that. Now is the time to listen.

          Nikusog ang hangin kadyot ug nisayaw ang half-burnt plastic dagmay.

          Gitan-aw sa bana ang itom nga buhok sa iyang asawa nga gadagayday sa iyang paa. Murag kaitom sa mga itom nga parts sa dagmay. Sa tinuod nga dagmay.

          “Kabalo ka unsa pay worse?” Dungag sa asawa, “Kanang mga ga-angkon nga Mandaya kuno pero iningles ang ispirito sa piyesa.”

          Nabantayan sa bana ang gagmayng moisture sa kilid sa mga mata sa iyang asawa. Gi-kiss niya ang mga moisture bag-o pa nahimong luha. Pure Mandaya iyang asawa pero nidako siya sa siyudad. Wa siya matudlui sa iyang mga ginikanan sa mga traditions. Ga-study pa siya sa iyang identity, ug paminaw niya nga dili pa siya sukod makasulti nga Mandaya siya kay di pa siya makasulti nga sakto na iyang kahibalo bahin sa iyang kagikan.

          Nahinumduman sa asawa ang iyang dili maihap nga mga drafts. “Accepted with revisions,” matod pa sa editor ato nga time. Ikapila siya gipausab aron mapanindot pa iyang prose poem. Aron mahimong worthy iyang piyesa para sa dagmay. Aron magka-dagmay ang usa ka Mandaya nga nabugto gikan sa iyang kabilin. Karon lang, nawalaan kinig bili para niya. Apan wa gyod diay toy bili daan kay gimugna ra diay sa nipis nga plastic nga hilo.

          Nakahunahuna ang asawa nga tadtaron ang aron-ingnong dagmay apan para niya, wa na ni nag-matter. Kung luparon ni sa hangin unya matagak sa kanal, puniton niya ni for the sake sa kanal.

          Gisudlay-sudlay sa bana ang buhok sa asawa hangtod sa nakatagpilaw ang duha. Nakamata sila taodtaod kay naa nay mga lamok. Pero actually, nakamata ang bana kay nadamgohan niya nga taas daw kaayo siyag bionote sa premiere publishing body para lang ingnon nga legit ug dili maingnan nga maot iyang work. What a nightmare.

          Gi-check sa asawa ang oras sa iyang selpon. Nahinumduman niya ang mga contacts nga iyang gipangayo ganiha para maka-establish pa gyod og network. Niadto siya sa contacts ug gipang-delete to tanan.          

Her tears were not a mark of weakness but of overwhelming grief, disappointment, and love.

Christine Banugan, chief of Mandaya tribe in Caraga, Davao Oriental, was not able to hold her emotions when a young Filipino American (Fil-Am) stood up and chanted in US accent “Stop spreading lies” during a forum of Filipinos with eight indigenous peoples (IP) leaders at the Philippine Consulate General in San Francisco on July 10.

An emotional Christine lets it all out. (Courtesy of Mac Villarino)

“I am a victim of communist terrorists. Hindi ninyo naranasan ang mamatayan ng ama dahil pinatay ng NPA, ng komunista! (I am a victim of communist terrorists. You did not experience having a father murdered by the New People’s Army),” an emotional Banugan said.

The female Fil-Am “intruder” was no longer around, though, to listen to Banugan’s emotional outbursts as she and a few companions were immediately guided out of the forum venue.

Banugan, who is Mandaya tribe chieftain in Caraga, Davao Oriental, said the narrative of the IP leaders is the reality of what is happening in their lands.

“We are the ones living in our ancestral domain and not those telling us that we are spreading lies,” she added.

She admitted that it is not easy to stand up to the truth against the Communist Party of the Philippines (CPP) and its armed group, NPA, because it will hurt the group so bad. In fact, her family has been getting threats back home since she joined other IP leaders in a speaking tour in the US since late June.

Love for tribal community

At a young age after college, Banugan had to assume leadership of their tribal community when her father was gunned down by communists in December 2016.

“28 years old, pero anong ginagawa ko? Puwede akong magtrabaho pero nandito ako dahil mahal ko ang tribo ko. Mahal ko ang papa ko na pinatay nila na walang kasalanan (I am only 28 years old and could have just worked outside my community but opted to lead my community because I love my tribe and my father who was killed for no wrongdoing),” she added.

She appealed to Filipinos at the forum, which was temporarily disrupted by the presence of some militant group members who made way to the 5th floor of the Philippine Consulate building from their picket line outside, to help them disseminate the truth about the deception of the CPP-NPA – which is listed as a terrorist organization by the United States, European Union, the United Kingdom, Australia, Canada, New Zealand, and the Philippines.

“Hindi ko alam ano ang basehan nila bakit kami sabihan na ‘stop telling the lies’. Pumunta kayo sa aming ancestral domain. Punta kayo doon, sumama kayo; bukas kung kailan kami mag-uwi (I don’t know what is their basis for telling us to stop telling lies. Go to our lands, come with us when we go home so you would know),” Banugan said.

She expressed extreme disappointment that there are Filipinos like the young Fil-Am and her several companions who accuse her and other IP leaders as liars.

“Were you brought up that way by your parents? Because our tribe didn’t. We did not come here to fight. We are here because we want the killings of IPs to stop. Enough of the bloodshed in our ancestral domain,” she said in Filipino.

Banugan also appealed to Filipinos in the US to discern all the information they get because the communist groups narrative is laced with deception.  

“Puwede kayong mag-research about me. Hanapin po Christine Banugan, hanapin mo Copertino Banugan. Inamin ng NPA na pinatay nila yung papa ko – hanapin ninyo iyan. Nandiyan iyan sa news, nandiyan sa Internet kung sinasabi ninyo na nagsasabi ako ng kasinungalingan (If you think I am lying, you can research about me, my father through the Internet. It’s in the news that the NPA owned up to the killing),” she added.

Banugan went on to say that the militant forum intruder may have said she has been to Mindanao but it is only her tribes people, who lived in their lands since birth and experience sleepless nights due to continuing peace and order threats brought by communists presence.

“It hurts so much to be accused as liars. May you feel how it is to be a victim for you to understand how it is to have a family member murdered by communists,” she added.

Priceless lives

She also negated allegations the government funded the IPs’ US trip saying their lives are priceless.

“What we risk is our lives, for the future generation of our tribes that we want to protect because we aim to preserve our tribes even for next one hundred years,” she added.

No militarization

As a tribal chieftain, Banugan said the military coordinates with her anything that would require government troops to enter the Mandaya tribe domain, disproving allegations of militarization of tribal communities.

“The Army coordinates with me because they know about the Indigenous Peoples Rights Act. They know about the IP laws,” she said. “If the government indeed violates our rights, then we will be the first to rally against them.” (PNA)

#gallery-0-5 { margin: auto; } #gallery-0-5 .gallery-item { float: left; margin-top: 10px; text-align: center; width: 33%; } #gallery-0-5 img { border: 2px solid #cfcfcf; } #gallery-0-5 .gallery-caption { margin-left: 0; } /* see gallery_shortcode() in wp-includes/media.php */

Lumad elders condemn the NPA. (PIA)

Protecting their homes (Jacob Maentz)

Preserving a culture. (Davao Delight)

Denouncing NPA atrocities. (PNA)

The Kamayo People of Mindanao

The Kamayo is an obscure and confounding ethnic group in the Philippines. Most Filipinos had no idea who the Kamayo are, and many think of them as an unreachably remote tribe. Even the Kamayo people themselves may know very little about their own roots. Who are the Kamayo people? How has their ethnicity become so vague? A Kamayo boy The Kamayo Identity Kamayo is a language spoken on the east…

Mandaya woman.