#limoniet

Zandsteen met een platte slijkgaper.

Onlangs vond ik op de zandmotor een plaatseigen (althans daar ga ik van uit) zandsteen met daarin de fossiele resten van een platte slijkgaper (Scrobicularia plana). Omdat het een doublet in natuurlijke positie betreft ga ik er van uit dat het fossiel daar is gevormd waar het huisde vlak voordat het weekdier het leven liet: zo’n dertig centimeter diep in het slijk van een voormalige wadachtige kuststrook. Wanneer, dat is een op basis van de schelp niet te zeggen, de platte slijkgaper komt hier al vanaf het Vroeg Pleistoceen voor, maar op basis van de steen en vindplaats wel te schatten. Tenminste dat meen ik.

Limoniet aan een kant van de steen.

Een kant van de steen bestaat uit limoniet ofwel ijzeroer. Het ijzeroer dat we op de Zandmotor vinden is ontstaan vlak nadat het Pleistoceen overging in het Holoceen, zo’n tienduizend jaar geleden.

Van het iets grovere doorgaand blauwgrijs gekleurde plaatseigen zandsteen dat we regelmatig op de zandmotor vinden, wordt gesteld dat het tijdens het Atlanticum is gevormd. Ik schat zo dat deze steen dus ergens tussen de tienduizend en achtduizend jaar oud is.

Diverse plantaardige insluitsels.

Wat de steen extra interessant maakt, is dat er stukjes plantaardig materiaal in zitten die nog niet zijn gemineraliseerd. Iets dat we ook vaak zien bij het verijzerde hout dat op de zandmotor te vinden is.

Roest

Als ijzer in aanwezigheid van water reageert met lucht, dan krijg je roest. Kijk maar in de fietsenstalling. Wanneer ijzer en lucht een reactie aangaan in zandgrond en zich verbinden, dan krijg je limoniet. Ook roest, maar dan veel steviger. Als dit limoniet vervolgens ook nog eens het zand aaneen kit, dan krijg je ijzeroer: het lekkerst bekkende mineraal van Nederland. Onder gunstige omstandigheden vormen zich banken van wel vijftig centimeter dik. In Nederland is dit ijzeroer op verschillende plekken te vinden.

Wie om welke reden dan ook de Zandmotor bezoekt vindt het. gegarandeerd! Je kan er gewoon niet om heen. Tenminste niet zonder je best te doen. Het hele oppervlak ligt namelijk bezaaid met het roestige spul. Wie achteloos het zandapparaat bewandeld stoot zich geheid meerdere keren aan zo'n steen.

Een brok ijzeroer afkomstig van de Zandmotor

Ontstaan

Het ijzeroer dat wij op de zandmotor vinden, vormde zich aan het eind van het Pleistoceen, op de grens van fossiel naar recent, zo'n 10.000 jaar geleden in laaggelegen gebieden waar ijzerrijk grondwater omhoog kwelde. De roestbruine brokken stammen dus uit het staartje van onze laatste ijstijd. Desondanks wordt het door de gemiddelde jutter en verzamelaar veracht. Wat moeten ze met zo'n plak roest?! Er zitten niet eens fossielen in. Toch?

Normaal ligt het aan het eind van het Pleistoceen gevormde ijzeroer verstopt in onze kust- en zeebodem. Meestal zo'n 15 tot 20 meter diep. Diep genoeg om je er niet aan te stoten. Veilig opgeborgen onder een laag vroeg-Holoceen veen. Maar goed, op de zandmotor is dat dus niet het geval. Daar breek je er zo gezegd je nek over. Bij het opspuiten, hebben de sleephopzuigers het spul van hun oorspronkelijk locatie verplaatst naar hun huidige. Met de ongekende hoeveelheid dagzomende ijzeroxide-ijzerhydroxide-concreties en blauwe tenen tot gevolg.

Een stuk ijzeroer met een met een zeer fijnkorrelige structuur.

Respect!

Toch verdient het ijzeroer (ijzermaal, ijzersteen, bruinijzersteen, bruinijzererts, moerasijzererts, poelerts, velderts en zodenijzersteen wordt allemaal goed gerekend) meer respect dan het vandaag aan de dag krijgt. We hebben namelijk nog al wat te danken aan dit roestige spul.

Van de ijzertijd tot vlak voor de Tweede Wereldoorlog wist men zich wel raad met ijzeroer. Zeker in de middeleeuwen. Een buit als op de zandmotor hadden ze zeker niet laten liggen. Daar kon je goed geld mee verdienen. In die tijd was ijzeroer namelijk een zeer rendabel mineraal. Zo rendabel dat het een aanzienlijke bijdrage heeft geleverd aan de economische ontwikkeling van ons land. Ja, dat leest u goed. Miljoenen kilo's ijzer hebben we er uit gewonnen en tonnen zijn er van geëxporteerd. Ter illustratie: op zijn top produceerde de Nederlandse ijzerindustrie 3 miljoen kilo ijzer per jaar en in het jaar 1938 exporteerde Nederland nog een slordige 56.000 ton ijzeroer naar Finland en Engeland. Schroothoop Nederland!

Meenemen

Omdat ik het niet kon laten, zo'n staaltje industrieel erfgoed laat je niet liggen, nam ik onlangs een aantal stukken mee. Gewoon voor de heb. Bij thuiskomst bleek er in één stuk, tegen de berichtgeving in, doorgaans treft men in ijzeroer geen sporen van vervlogen leven, een deel van een slakkenhuis te zitten. Naar mijn eigen inzicht van een posthorenslak. En dat is toch alleraardigst.

Stuk ijzeroer met een deel van een posthoren schelp erin.

Overige vormen

Naast de 'lompklompige' vorm kent ijzeroer vele verschijningen: bollen, knollen, schijven, staven je kunt het zo gek niet bedenken. Eigenlijk is ieder ijzerhoudend afzettingsgesteente dat is ontstaan door het neerslaan van ijzerverbindingen uit water ijzeroer. Zelfs het materiaal waarmee het vermengd is maakt niet uit. Zand, silt of klei, alles kan. Op de zandmotor vinden we diverse vormen terug.

Een aantal qua vorm uiteenlopende stukken ijzeroer afkomstig van de Zandmotor

Zeldzamer

Veel zeldzamer dan het ijzeroer zijn de sterk gelijkende siderietconcreties. Deze eveneens roetstbruine stenen zijn met het blote oog niet of in ieder geval nauwelijks van het ijzeroer te onderscheiden. Het zou dus zomaar kunnen zijn dat een van de boven getoonde vondsten sideriet betreft. Om daar achter te komen moeten we de proef op de som nemen. Hup zo die gaat, in een bak met zoutzuur! Begint het te bruisen heb je sideriet. Zo niet, dan ijzeroerrr!