#jamescscott

Dolayısıyla, barbar devletler ve onların başına bela oldukları imparatorluklar hakkında onca mürekkep harcanması üzücü ve içler acısı olduğu kadar olağandır da. Nasıl haberlerde hep başkentte olan bitenlerden bahsediliyorsa, tarih de hep onlardan bahsetmiştir. Yüzlerce küçük devlet ile yakınlarındaki binlerce devletsiz insandan, bu devletsiz insanlar arasındaki yırtıcı ilişkiler ve ittifaklardan bahseden bir tarih daha adil olurdu.

Dolayısıyla, büyük bir devletin merkezi yıkıldığında yahut terk edildiğinde kültürel açıdan neyin yitip gittiği ampirik bir sorudur. Büyük ihtimalle işbölümüne, ticaretin ölçeğine ve anıtsal mimarilere bir etkisi olmuştur. Diğer yanda artık merkezin esaretinden kurtulmuş sayısız küçük merkezde, o kültürün sağ kalma (ve gelişme) ihtimali de yüksektir. Kültürü, devlet merkezleriyle veya geniş kurumsal dayanakları olan saray kültürünün doruk noktasıyla karıştırmamak gerekir. Hepsinden önemlisi, bir nüfusun refahı asla bir sarayın veya devlet merkezinin gücüyle karıştırılmamalıdır. İlk devletlerde tebaanın vergilerden, askere alınmaktan, salgın hastalıklardan ve baskıdan kaçmak için hem tarımı hem de kent merkezlerini terk etmesi nadir hadiseler değildi. Başka bir açıdan bakıldığında, toplayıcılık veya hayvancılık gibi daha ilkel geçim yollarına geriledikleri söylenebilir. Ancak başka ve bana göre daha geniş bir açıdan değerlendirildiğinde, angarya işlerden ve tahıl vergisi vermekten kaçınmış, salgın hastalıktan kaçmış, özgür lüğü ve fiziksel hareketliliği baskıcı bir serfliğe tercih etmiş ve belki savaşta ölme riskinden kurtulmuşlardı. Çoğu kez devleti terk etmek bir özgürleşme deneyimiydi. Tabii bunu söylerken devletin dışındaki yaşamı başka türden yırtıcılıklar ve şiddetle tanımlamanın mümkün olduğunu kesinlikle yadsımıyoruz; ancak ileri sürdüğümüz şey daha çok, bir kent merkezini terk etmenin kendiliğinden şiddete ve vahşiliğe dönüş anlamına gelmeyeceğidir.

Peki, Sümer topraklarındaki yönetimle ilgili bilgiler veren, bulunup tercüme edilmiş o çivi yazılı tabletler hazinesinden ne çıkarabiliriz? Bunlar, en azından, bir toplumun insan gücü ve üretimini yöneticileri ve tapınak memurları için görünür hale getirmek ve ondan tahıl ve emek koparmak için bir kayıt sistemi kullanma çabasının ne denli büyük olduğunu göstermektedir. Elbette en çağdaş bürokrasilere dahi baktığımızda, eldeki kayıtlarla sahadaki gerçeklikler arasında illa bir lişki olması gerekmediğini biliyoruz. Özel çıkarlar doğrultusunda yahut üsttekileri memnun etmek amacıyla belgelerde sahtecilik ve dolandırıcılık yapılabilir. Kâğıt üzerinde kılı kırk yararak yazılmış kural ve düzenlemeler sahada içi boş sözcüklere dönüşebilir. Arazi kayıtları bozuk, kayıp veya düpedüz hatalı olabilir. Evrak dairelerinin düzeni çoğu durumda, tören alanlarındaki düzen nasıl ordunun savaş alanındaki başıbozukluğunu saklıyorsa aynı biçimde kamu idaresindeki karmaşayı saklamaya yarar. Ancak kayıtların bize söyleyebildikleri adeta ütopyacı bir şeydir. Öte yandan kayıtlar bize devlet yönetiminin kayıt tutma mantığına, kategorilerine, ölçüm birimlerine ve hepsinden önemlisi kayıtlarda dikkate aldığı şeylerin seçimine içkin hale gelmiş, kılı kırk yaran, ütopyacı düzenine dair bir şeyler söyler. Bana göre asıl öğretici olan, "iaşeci devlet" olarak adlandırdığım şeyin “gözünü nereye diktiği"dir.

Nasıl çiftçi ekinlerini insan olan ve olmayan her tür yırtıcıya karşı korumak zorunda kalabiliyorsa devlet seçkinleri de iktidarlarının sinir uçlarını yani ekim yapan nüfusa ve tahıl stoklarını, ayrıcalıklarını ve zenginliklerini, politik ve ayinsel güçlerini korumak gibi baskın bir çıkara sahipti. Owen Lattimore ve diğerleri, Büyük Çin Seddi için yaptıkları gözlemde şunu söylüyorlar Bu duvarların dikilme sebebi barbarları (göçebe toplulukları) dışarıda tutmak kadar Çinli vergi mükellefi çiftçileri içerde tutmaktı. Kent duvarları bu sebeple devletin korunması için gerekli başlıca şeyleri içeride tutma niyetiyle inşa edilmişti. Dicle ve Fırat arasında sözde Amorilere karşı dikilen duvar, belki Amorileri uzak tutmaktan çok (zira çoktan alivyonlu topraklara kalabalık biçimde yerleşmiş haldeydiler) çiftçileri devletin "alan"ında tutmak amacıyla tasarlanmıştı. Bir bilim insanının bakış açısına göre duvarlar, Ur III'ün yüksek düzeydeki merkezileşmesinin bir sonucuydu ve ya devlet denetiminden kaçan hareketli toplulukları içeride tutmak ya da zorla kovulan kişilere karşı devleti korumak için dikilmişlerdi.