Het boekje werd me aanbevolen door professor esthetica en hedendaagse filosofie Bart Vandenabeele (UGent). Ik vroeg hem of hij me een inleidend werk over esthetica kon aanbevelen, en hij zei: Revealing Art van Matthew Kieran.

Hoewel het boek zelf zeer esthetisch is - sierlijk Helvetica Neue voor de tussentitels, gedetailleerde afbeeldingen van schilderijen - leest het soms wat moeilijk. De stijl is typisch “Brits”: eerder afstandelijk en academisch. Met name bepaalde passages over Immanuel Kant waren moeilijk verteerbaar. De vele, rijke en gevarieerde voorbeelden uit de kunstgeschiedenis, die Kieran aanhaalt om zijn punt te maken, zijn echter voldoende reden waarom ik blij ben dat ik het boek in paperback heb (ik heb wel eens zin om een pagina op te zetten op m’n blog, met daarin alle kunst uit z’n boekje, en daaronder kort wat context).

De interessantste ideeën uit Revealing Art

Revealing Art heeft een nogal losse structuur, waarbij Kieran zijn standpunten niet altijd even duidelijk formuleert. Hieronder heb ik een handige, overzichtelijke lijst gemaakt van de interessantste gedachten uit Kierans boek. Op basis hiervan formuleer ik nadien vijf vragen die je jezelf kunt stellen om op handige en vlugge manier te bepalen of iets goede kunst is, of slechte kunst, kitsch of bedrog.

Op uitzondering van het moralisme is dit eigenlijk een definitie die vrij dicht komt bij wat ik uit de film Werk Ohne Autor haalde, maar de definitie van Kieran is veel genuanceerder, ontdaan van de excessen van de Romantiek.

Goede kunst leert ons iets nieuw, of toont ons iets dat we al wisten op een nieuwe, intensere of creatieve manier. Meestal is dat laatste het geval bij goede kunst. Iedereen weet natuurlijk al dat oorlog gruwelijk is, maar de Los desastras de la guerra-schilderijen van Goya, of de film Schindler’s List, tonen ons dit op een intense en creatieve manier. De inhoud van een kunstwerk is minder belangrijk dan de vraag of dit kunstwerk het op een creatieve manier weergeeft.

Goede kunst heeft niet altijd een boodschap, maar kan soms pure zelfexpressie van de kunstenaar zijn.

Goede kunst slaagt erin over te brengen wat de kunstenaar wou overbrengen. Wat was het doel van een kunstwerk, wat wou de kunstenaar ons doen voelen? Als de kunstenaar in zijn opzet geslaagd is, kunnen we vlugger van goede kunst spreken. Bij conceptuele kunst duikt hier het probleem op dat de intenties van de kunstenaar vaak compleet onduidelijk zijn.

Goede kunst is niet oppervlakkig of triviaal, maar toont inzicht (in de mens, de samenleving, de natuur, ...). Daarom dat veel critici niet moeten hebben van Renoir: zijn schilderijen worden als sentimenteel, naïef beschouwd, hoewel ze esthetisch gezien (kleur, techniek, anatomie) prima werken zijn.

Goede kunst is goed, ongeacht de morele boodschap van het kunstwerk. Dat wil niet zeggen dat Kieran denkt dat moraal geen enkele invloed heeft op hoe we kunst beoordelen. Hij wil juist een tussenpositie nemen tussenin twee extremen estheticisme (moraal is compleet irrelevant voor onze beoordeling van kunst) en moralisme (wat moreel goed is, is automatisch goede kunst, en wat moreel slecht is, is automatisch slechte kunst: “Alles was wahr ist, ist schön”, zoals het in Werk Ohne Autor gezegd werd.)

Kieran maakt zijn punt door op te merken dat sommige kunst slecht wordt gevonden ondanks de bewonderenswaardige boodschap (bv. Norman Rockwells Four Freedoms) en andere kunst geprezen wordt, ondanks haar moreel slechte boodschap (bv. de pessimistische, boosaardige kijk op de mens die door Francis Bacons schilderijen wordt overgebracht).

Ook seksueel expliciete werken kunnen kunst zijn (denk maar aan Gustav Klimt en Egon Schiele), mits de werken voldoen aan de andere voorwaarden die in dit artikel en Kierans boek besproken worden.

Goede kunst overstijgt de modegrillen en smaakvoorkeuren van bepaalde specifieke individuen, markten, culturen of perioden. “Dat we de werken van Michelangelo, Caravaggio, Goya, Rembrandt of Vermeer honderden jaren later nog altijd waarderen, geeft blijk van hun kracht en grootsheid.”, zo formuleert Kieran het zelf in verwijzing naar David Hume.

Dat betekent natuurlijk niet dat er geen goede kunst is die toch vergeten geraakt is, merkt Kieran op.

Smaken kunnen wel degelijk verschillen, en het is niet zo dat iedereen voorgenoemde schilders geweldig moet vinden. Maar blijkbaar spreken ze wel tot ons, zelfs als we niet meer zo intens of emotioneel bezig zijn met de veelal religieuze of mythologische inhoud ervan. We geloven niet allemaal meer in God, en toch kunnen we van christelijke renaissancekunst genieten.

Dit staat in contrast met kunst die vooral gewaardeerd wordt omdat ze tot onze modegebonden voorkeuren spreken. Kieran geeft hiervan als voorbeeld de modefotografie van Mario Testino, die het vooral goed doet omdat ze ons herkenbare topmodellen toont, maar die voor een kijker over 200 jaar wellicht oninteressant is, omdat Testino’s fotografie ons de celebrities niet op een vernieuwende of creatieve manier toont. Dit staat in contrast met bv. de 18de-eeuwse portretschilder Joshua Reynolds. We herkennen de mensen in zijn schilderijen al eeuwen niet meer, toch is het goede kunst, omdat in Reynolds’ werk “de handgebaren, poses en uitdrukkingen ons veel vertellen over de familierelaties, de autoriteit van de ouders, de ondeugendheid van de kinderen en de banden die ze samenhouden”.

Een gevolg hiervan is dat het zeer moeilijk is de artistieke waarde in te schatten van recente kunst. Dit maakte de beoordeling van conceptuele kunst en avant-garde heel uitdagend!

Vijf vragen die je kunnen helpen achterhalen of iets goede kunst is

Op basis van deze inzichten formuleer ik vijf vragen die je jezelf kan stellen bij het zien, lezen of horen van een schilderij, een film, een theaterstuk, een lied, een gedicht, een film, ... (want kunst is natuurlijk meer dan gewoon beeldende kunst!)

Hoe meer van deze vragen je met “ja” of iets positiefs kan beantwoorden, hoe beter het kunstwerk.

Toont dit werk mij iets nieuws, toont dit werk mij iets dat ik al wist op een nieuwe, creatieve, intensere manier?

Brengt dit werk een boodschap over, of drukt de kunstenaar zichzelf er mee uit?

Is de kunstenaar geslaagd in zijn opzet?

Is deze kunst oppervlakkig en naïef, of net inzichtelijk en wijs?

Zouden mensen dit over 500 jaar nog altijd goede kunst vinden?

Hoewel Vandenabeele niet vindt dat schoonheid gedefinieerd kan worden, zijn dit een aantal kenmerken die hij aan schoonheid toekent:

Schoonheid heeft te maken met een aangename ervaring, met iets ‘mooi’ vinden. Schoonheid is echter meer dan dat, maar dit is een eerste waarde.

Schoonheid mag dan wel voor een aangename ervaring zorgen (door de filosoof Immanuel Kant als “Wohlgefallen” omgeschreven), het is niet hetzelfde als het bevredigen van een behoefte of een lust.

Schoonheid komt onverwacht, je kan het niet zomaar opwekken op dezelfde manier dat je bv. je favoriete gerecht in een restaurant bestelt of zelf maakt, om je smaakpapillen te bevredigen. (Hier kan je echter opmerken: als mensen naar een museum, theater of optreden gaan, dan zoeken ze juist toch wél bewust schoonheid op? Dit heb ik niet helemaal begrepen.)