#elyikama

Merhabalar sevgili dostlar,

Bu sabah telefonda Doktora danışman hocamla konuşurken Corona konusu açıldı, ve hocam bana ‘Oğlum her hafta blog yazısı yazıyorsun Facebook’tan falan görüyorum. Bu hafta aslında bu Corona konusuna değinsene.’ deyince okuduğum, dinlediğim ve izlediğim kaynaklardan (o kaynakları da paylaşarak) derlediğim bilgilerle bir yazı hazırlama kararı aldım. Ve bu haftanın yazısında normalde içerisinde yüzdüğüm suların biraz dışına çıkacağım ve kendi sosyal çevremde de epey kafa karışıklığıyla karışık sinir bozucu bir paniğe dönüşmüş olan Korona salgını hakkında bilgilendirme amacı güden, hiçbir uzmanlık iddiası olmayan bir yazı ile karşınızda olacağım.

2020 yılına girildiğinden beri ardı arkası kesilmeyen sinir bozucu haberlerin başını çekiyor korona salgını hepinizin malumu. SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome) ve MERS (Middle Eastern Respiratory Syndrome) ile aynı aileden gelen COVID-19 (Coronavirus Disease 2019), öldürme oranı SARS, MERS ve EBOLA gibi hastalıklara kıyasla düşük olmasına karşın dünya kamuoyunda benim kendi ömrüm dahilinde ne kuş gribinde, ne domuz gribinde ne de bir başka salgında görmediğim bir paniğe sebep oldu. Olimpiyatların, Cannes Film festivalinin ve daha bir sürü uluslararası etkinliğin iptal edilmesi gündemdeyken, şu an da yaşadığım ABD’de de üniversiteler derslerini online ortamlara taşıyıp kampüsleri bu salgın süresince kapalı tutmak için gerekli alt yapı hazırlıklarını yapmaya başladılar. Dün itibariyle MIT ve Harvard gibi okulların her yıl düzenlediği üniversiteler ve hatta uluslararası dans yarışmalarının bu sene için, bu yarışmaların tarihinde ilk defa, iptal edildiğini duyurdular. Okullardan öğrencilerine (bizde dahil) her hafta yolculuk kısıtlamaları veya önlemleriyle ilgili mailler geliyor. Şimdiye kadar Kore, İtalya ve Çin’e uçuşlarla ilgili kısıtlamalar getirildi. Geçtiğimiz hafta gelen bir mail de ise sadece uluslararası değil ABD içi uçuşlardan da kişilerin okulu haberdar etmesi istenildi. Peki bu kadar paniğe sebep olan Coronavirüs’ün özellikleri ne, kendisi hakkında neler biliniyor, neden bu kadar tehlikeli ve uzmanlar ne öneriyorlar?

Corona yukarıda da dediğim gibi SARS ve MERS ile aynı virüs ailesine mensup. Virüsün şekli bir kraliyet tacını andırdığı için latince ‘Taç’ anlamına gelen ‘Corona’ kelimesi ile adlandırılıyor. Virüsle ilgili inceleme yapmak için yakın tarihte WHO (World Health Organization, Dünya Sağlık Örgütü) Çin’e gönderdiği 25 kişilik heyetin gözlemlerine dayanarak bir rapor yayınladı. İngilizce bilenler raporun tamamına burdan, biraz daha özetlenmiş haline de bu Reddit entry’sinden ulaşabilirler. Dil bilmeyenler için elimden geldiğince ana başlıkları sıralamaya çalışayım. 

Öncelikle salgının oldukça yüksek oranda (yaklaşık 70-80%) aile fertleri arasında öksürme vs gibi yollarla yayıldığı belirtiyorlar. En sık görülen şikayetler ise ateş, kuru öksürük, öksürükle mukus atımı, nefes darlığı/yetmezliği, boğaz kuruluğu ve baş ağrısı. Listelenen belirtiler herhangi başka bir üst solunum yolları rahatsızlığının da belirtileri olabilme ihtimali olması sebebiyle, eğer ki böyle şikayetleriniz olursa muhakkak bir doktora görünmenizde fayda var. 

Peki bu virüsü kapanları tedavisi için neler yapılıyor? Bu konuda öne çıkan başlıklardan biri ilerleyen seviyelerde insanların yapay solunum cihazlarına bağlanması, biraz daha orta seviye ve alt orta seviyedeki hastalarda ise yüksek konsantrasyonlu oksijen tedavisi uygulandığını açıklıyorlar. Şu an için elimizdeki istatistikler Corona sebepli ölüm oranının 3% düzeylerinde olduğunu gösteriyor. Bu oran SARS için 11%, MERS için 34% ve EBOLA için 50% olarak açıklandı WHO tarafından. Corona ölüm oranı SARS, MERS ve EBOLA’ya kıyasla daha düşük olmasına karşın neden bu kadar paniğe sebep oldu sorusuna gelince ise benim okuduğum yayınlar, izlediğim programlar, ve konuştuğum hekimlerden edindiğim bilgileri söyle dizebilirim. Öncelikle hastalığın kuluçka süresi çok uzun, virüsü aldıktan 14 gün sonra semptomları gözlemlenebilir oluyor, ve bu süreçte hasta olan kişi 14 gün boyunca insanları enfekte edebiliyor. Bu da salgının çok hızlı ve çok geniş coğrafyalara yayılmasını sağlayor. SARS ve MERS’in aksine Corona’yı, kimi insanlar çok ağır kimileri ise çok hafif geçirdiği için hakkında çok da bilgiye sahip olmadığımız bu virüs ile ilgili bilgi toplamak zorlaşıyor. Ve kimi insanların hafif, kimilerinin ise ağır geçirmeleri de virüsün karakteristiği hakkında ki tahmin edilebilirliği azaltıyor. Bir başka problem de Çin’de çıkış olması, global ekonomiden kaynaklı oldukça fazla sayıda şirket üretimlerini Çin’de yaptırdığı için, bu salgın durumu ortaya çıkınca bütün üretimler aksamaya başladı. Bu durumda korkutucu olan şey ise bu üretimi aksayan malzemelerin arasında tıbbi malzemelerin de olması. Yeni edindiğim bir bilgiye göre kan deneyleri için kullanılan tüpler de Çin’de üretildiği için bunların teminin de bir sıkıntı olursa teşhis için deneylerin yapılmasında problemler çıkabilir deniyor, ama bu sonuncusu kısa vadede çözülebilir bir problem gibi görünüyor gözüme. 

Yapılan incelemeden çıkan bir başka istatistiki bilgi serisi ise şöyle: kalp, şeker, tansiyon, kronik solunum yolları enfeksiyonu ve kanser hastaları bu virüsten sağlıklı bireylere oranla çok daha ciddi etkileniyorlar. Ve bu saydığım hastalıklara sahip bireylerde Corona kaynaklı ölüm oranı 25-30% gibi yüksek değerlere ulaşıyor. Erkeklerin virüsten kadınlara kıyasla daha fazla etkilendikleri gözlemlenirken, 70+ üzerindeki kişilerin hastalığa çok daha düşük dirayet gösterebildikleri ve 15-20% dolaylarında ölüm oranları olduğu raporlanmış.

Simdi virüs, virüsün yayılması, etkileri, tedavisi vs gibi konularda bilgi edindikten sonra kendimizi korumak için bireysel olarak ne tarz önlemler alınabilir? Bu konuda Youtube’da Flu TV’deki ‘Olmaz Öyle Saçma Tıp’ programının üçüncü bölümünde Oytun Erbaş’ın dediklerine kulak vermekte fayda olduğunu düşünüyorum. Çünkü yerli ve yabancı hekimlerden, sağlık örgütlerinden, biyokimya uzmanları vs herkesten ortak duyduğumuz önerileri söylüyor Oytun Erbaş bu programda. Ve o önerileri şöyle sıralamak mümkün: aksırıp öksürürken, ele değil mendile veya dirsek içiyle ağzı kapatacak şekilde öksürmek gerekiyor. Ellerin gün boyunca sık sık yıkanması gerekiyor yaklaşık 20-30 saniye boyunca. Gün de yine bir iki kere hafif tuzlu su ile ağız gargarası ve buruna lavajı yapılmasını öneriyorlar. Ayrıca dışarıdayken elinizi ağız, göz, burun ve hatta yüzünüzden uzak tutmanız konusunda uyarıyorlar. Evinize gelince evinizi çamaşır suyu veya sirkeli su gibi sularla temizlemenizin yeterli olduğunu söylüyorlar. Hastane ve benzeri rastgele geleni gideni çok olan ve enfekte olma riski yüksek olan yerler için ise UVC lambalarını öneriyorlar dezenfekte etmek için. 

Bu el yıkama önerisi ilk bakışta biraz etkisiz veya belki tırı vırı bir öneri gibi görünebilir gözünüze ama üstte ki figürde görülen Avrupa ülkelerinde tuvaletten çıkınca el yıkama oranları (2015 yılı için) ile aşağıdaki Corona salgını haritalarına bakınca göze çarpan benzerlik aslında el yıkamanın ne kadar da etkili olduğunu gözler önüne seriyor. O sebeple bu noktada el yıkamanın zararı olmaz ama faydası olur ve sizi koruyacağı sadece Corona değil, mevsimlik gribe ve benzeri hastalıklara karşı da korunmanıza fayda sağlayacaktır muhakkak.

Son olarak da biraz hâd sınırlarımı esneterek gözüme çok çarpan (ve gerek okumalar gerekse birebir konuşmalarla doğruladığım) üç yanlışı dile getirmek istiyorum. Öncelikle Türkiye’de bazı kanallara çıkan ‘Uzman’lar Türk geni falan gibi bir şeyden bahsetmişler ve bu genin Coronaya yakalanmayı engellediğini söylemişler. Bildiğim kadarıyla herhangi yetkili bir kurumdan gelen böyle bilimsel bir açıklama yok. Türkiye’de halen bir hasta görülmemesi (ve umarım bir kişi bile hastalanmadan atlatırız.) bence diğer bir çok millete kıyasla çok suya sabuna dokunan insanlar olmamızdan ötürü. İnsanların kişisel hijyen veya ibadet öncesi abdest amacıyla gün boyunca aslında bütün uzmanların gün boyu sık sık yapın dedikleri el, ayak, yüz, ağız ve burun yıkamasını yapmaları; eve gelenlerin yanında evlerde yaşayan sakinlerin de kolonya vs gibi dezenfektanları sık sık kullanmaları; ve tanzimattan beri gelen gelenek dahilinde Türk Mühendisliği ve Askeriyesiyle birlikte Tıbbiyesinin de kuvvetli bir gelenek ve organizasyon kapasitesine sahip olması Corona salgına karşı kendimizi koruyabilmiş olmamızı güzel bir şekilde açıklıyor. Yani bizi bir genin korumasından ziyade kendi kültürümüzün parçası olan yaşam tarzı Corona salgınının önüne geçiyor olabilir. Bir de şu maske meselesi var ki o konuda olan kafa karışıklığı korku verici düzeye ulaşmış durumda. Öncelikle normal maskeler korunmak için bi işe yaramıyorlar, ağız ve burunun komple kapatmadıkları için. Sadece N95 denen (aşağıdaki figürde görülen) maskeler ve bunların muadilleri korunma konusunda işe yarıyor. Lakin, bu maskeler suratta komple sızdırmazlık sağladığı ve çok küçük partikülleri de filtrelediği için nefes almak biraz efor istiyor. Nerden mi biliyorum? Lisans döneminde bir dökümhanede yaptığımız stajda havada çok fazla mikro ve nano partikül olduğu için maske takmak zorunluydu ve o maskeler N95 idi. Takılıyken nefes almanın zor olmasından kaynaklı belli bir süre sonra ciğerlerde yorgunluk ve hatta baş dönmesine sebep oluyordu. Şimdi hepiniz elinize 20 tane balon alsanız ve 10 dakikada şişirseniz, kaçınızın tıbbi müdahaleye ihtiyacı olur bir düşünün. Hekimlerinde ilk günden beri söyledikleri gibi maskeyi hasta olanların takması gerekiyor ki etrafa şeker dağıtır gibi virüs dağıtmasınlar. Son olarak da yok pekmez yiyin bilmem ne diyenler var bu virüse karşı, tek bir şey diyeceğim. Sizin bu yaptığınıza en hafif tabiriyle ‘ayıp’ denir. Bu kadar paniğin hakim olduğu bir ortam da, dünya da bu kadar hekim deliler gibi çalışıyor virüsü daha iyi tanımak ve aşı üretmek ve enfekte olan insanları tedavi etmek için. Ve o kadar uzmanların aklına gelmeyen, fark etmediği şeyi, yani ‘Pekmezin’ Corona virüsünü yendiğini safsatasını sen buluyorsun. Bu hastalık konusunda insanlar bu kadar panik halindeyken böyle alay eder gibi açıklamalar yapmak dediğim gibi ayıptır. Sinop’lu Diyojen’i yine haklı çıkarıyorsunuz... ‘gölge etme başka ihsan istemem.’

Yazımın başında da belirttiğim gibi bu hafta ki konu pek de benden görmeye alışık olduğunuz bir alan değil. Ve yine yazımın başında dediğim gibi bu yazıda yazdıklarım bilgilendirme amaçlıdır, lütfen daha derli toplu bilgiler için T.C. Sağlık Bakanlığının, Dünya Sağlık Örgütünün (WHO) ve aile hekiminizin sağlayacağı kaynaklardan ve destekten faydalanın. Sağlıklı, keyifli ve huzurlu günler dilerim. 

Haftaya bir başka yazıda görüşmek üzere,