#devrijelezer

Tijdens het Wintertuinfestival hebben de schrijftalenten van De Nieuwe Oost (vh Wintertuin) allerhande prachtige teksten voorgedragen met als uitgangspunt de Vrije Lezer. De komende weken lees je ze hier na. Met vandaag een tekst van Elske van Lonkhuyzen. 

De zon komt weer op, maar de dag is om Tot ziens, tot ziens, Justine want welke weg ik kies hij leidt naar hier. De geschiedenis herhaalt zich nooit maar rijmt altijd een keer. Spinvis (Oostende) Afgelopen oktober verscheen, bijna honderd jaar na de oorspronkelijke publicatie, een Nederlandse vertaling van het klassieke werk Der Untergang des Abendlandes (De ondergang van het Avondland) van Oswald Spengler. In dit werk schetst de Duitse filosoof en cultuurhistoricus hoe culturen opkomen en vergaan in een proces dat vergelijkbaar is met het komen en gaan van de seizoenen. Volgens Spengler is de westerse beschaving niet bezig aan een lineaire ontwikkeling naar perfectie, maar zijn wij (net als vele beschavingen voor ons) al over ons hoogtepunt heen en nu op ons retour. Toen ik dat voor het eerst las, betrapte ik mezelf op weerstand. Ik vind het niet prettig om onderdeel te zijn van iets dat op zijn retour is. Het lijkt alsof we met zijn allen in een roeibootje zitten en nu het ene lek na het andere ontdekken. Het lijkt alsof de directeur zojuist de jaarcijfers van het derde kwartaal heeft bekendgemaakt, en we hebben wéér verlies gedraaid. Het lijkt op een dansvloer die langzaam leegstroomt, er staan nog een paar wankele mensen (niet de beste dansers), de muziek staat zacht na een klacht van de buren en de discolamp werpt treurig gekleurd licht op vloer en de muren: geel, rood, paars, groen – het komt, het gaat, het komt, het gaat. Bij het lezen van Spengler heb ik me afgevraagd: moeten we dat eigenlijk wel doen, dat hele aftakelen, als cultuur? Hadden we niet op ons hoogtepunt kunnen stoppen? Ik probeer me een voorstelling te maken van hoe je als samenleving op je hoogtepunt stopt. Hoe je een samenleving ontmantelt. Misschien zoals je een bedrijf ontmantelt: je schrijft een persbericht aan de wereld waarin je uitlegt dat de tijden veranderd zijn, dat je hebt besloten, nee, dat de aandeelhouders gezamenlijk hebben besloten dat we niet voldoende meer te bieden hebben. Dat we niet meer meekomen, inmiddels misschien meer kwaad aanrichten dan goed, dat het nu zaak is de schade te beperken. We kunnen kiezen voor een sterfhuisconstructie: geen nieuwe mensen meer toelaten en wie al deel uitmaakt van de cultuur kan terecht in een re-integratietraject: we kunnen op zoek gaan naar andere beschavingen, prille en oude, en onszelf daar onderbrengen. Kijken wie ons hebben wil. We proberen families zoveel mogelijk bij elkaar te houden. We hopen dat we in die andere culturen ontvangen worden zoals tijdens de studiereis naar Libanon, met dadels en thee en muziek, en niet zoals wij zelf bezoekers ontvangen, met spandoeken, smalle stapelbedden en bakstenen. Het zal niet makkelijk worden. Ik denk niet dat het voor een meerderheid ooit makkelijk is om plotseling een minderheid te zijn. Ik denk dat de meeste mensen zich niets kunnen voorstellen bij het zijn van een minderheid, maar dat die ervaring eigenlijk standaard in elke opvoeding zou moeten zitten of in het lespakket op school; ik denk dat veel mensen en veel samenlevingen daar enorm van zouden opknappen. Er moet iets gebeuren met het vastgoed, met het land. Er kan een curator aangesteld worden die dat eerlijk verdeelt onder de schuldeisers, er zijn veel schuldeisers. Er zijn meer en minder sportieve manieren voor ons om om te gaan met het onvermijdelijk afstand doen van ons bezit. Ik herinner mij de vorige bewoner van een appartement waar ik ging wonen. Toen ik weigerde te betalen voor de laminaatvloer die er al jaren lag en die hij toch niet wilde meenemen, heeft hij de vloer vlak voor zijn vertrek nog aan splinters geslagen. Ten slotte moet er iets met het erfgoed, het cultureel erfgoed: misschien kan dat verwerkt worden in iets nieuws. Onlangs was er een Amerikaanse kunstenares op tv die van vierentwintig Louis Vuitton-tassen een toiletpot had gemaakt. Op ons hoogtepunt stoppen zou betekenen dat ten onder gaan veel sneller kan dan de ongeveer duizend jaar die Spengler voorspelde dat ervoor nodig is: even lang als het volgens hem duurt voor een beschaving om te ontstaan. Ik vond duizend jaar om ten onder te gaan eerlijk gezegd wat aan de lange kant. Ik heb altijd de indruk gehad dat iets stukmaken veel sneller gaat dan iets maken: ik kan in vijf minuten een maaltijd eten waarvan het twee uur heeft gekost om hem te bereiden. En in mijn woonplaats Antwerpen, op een boogscheut (steenworp) van het station wordt de Antwerp Tower getransformeerd tot iets nieuws, vierentwintig verdiepingen hoog. Er moet jaren aan zijn gebouwd, maar nu er ronkende machines kleine hapjes uit nemen zie je plots hoe snel het helemaal opgeruimd zou kunnen worden, een paar maanden zou misschien al volstaan. Ik las dat het woord ‘ondergang’ in Ondergang van het Avondland vaak verkeerd begrepen is. Dat Spengler het niet bedoelde als catastrofe maar eerder als voltooiing. Misschien heb ik zo’n moeite met het idee van ‘als samenleving op je retour zijn’ omdat ik zelf nog nooit op mijn retour ben geweest. Misschien is ‘op je retour zijn’ per definitie iets dat je niet al ‘kunt zijn geweest’. Van op je retour zijn, kom je niet meer terug. Er komt misschien wel iets terug, maar niet jij. Ik heb natuurlijk wel afscheid moeten nemen van dingen. Van mijn lagere school in Heteren, van zeker twintig huisdieren, van een voetbalteam, van het vanzelfsprekende vertrouwen dat er een god bestaat, van mijn oma, van mijn andere oma, van een appartement, van een stad, van een land. Al dat afscheid nemen, was ook afscheid nemen van iets van mezelf: geen leerling meer zijn, geen kind meer zijn, geen baasje van een hond meer zijn, geen voetballer, geen gelovige, geen kleindochter, geen Nijmegenaar. Maar ik heb geen ervaring met geen mens meer zijn, of met steeds minder een mens zijn, met steeds minder bestaan, met langzaam oplossen of overgaan in iets anders. Misschien ben ik bij uitstek een product van mijn tijd en cultuur wanneer ik streef naar de efficiëntie en opgeruimdheid van op je hoogtepunt stoppen. Misschien mis je wel iets fundamenteels als je op je hoogtepunt stopt. Voor een carrière kan het weliswaar opgaan, maar voor een leven toch niet. Misschien is voltooien niet iets dat je kunt oefenen maar wel iets dat je waardig kunt doen. En misschien kost dat voor een samenleving inderdaad duizend jaar. Misschien zat ik er zojuist wel helemaal naast met mijn voorbeelden. Zou ik niet het in vijf minuten opeten van de maaltijd moeten rekenen, maar de tijd die het kost voor een lichaam om alle voedingsstoffen op te nemen. Zou ik niet uit moeten gaan van de paar maanden die het kost om vierentwintig verdiepingen uit een stadscentrum te verwijderen, maar van de tijd die verstrijkt tot er niemand meer langs het station fietst die zegt: ‘Kijk, op die plek stond vroeger een toren.’ Elske van Lonkhuyzen schreef de verhalenbundel Met de beste bedoelingen. Ander werk verscheen in de Volkskrant, Op Ruwe Planken en op de Internet Gids en de Optimist. Ze draagt regelmatig voor op festivals en zo nu en dan op de radio. Elske zit in een talentontwikkelingstraject van Literair Productiehuis Wintertuin en heeft een zwak voor oude mensen. Over vier dagen een gloednieuw jaar. Doe je niets aan. Alvast een mooi uiteinde allemaal. 🥂

Tijdens het Wintertuinfestival hebben de schrijftalenten van De Nieuwe Oost (vh Wintertuin) allerhande prachtige teksten voorgedragen met als uitgangspunt de Vrije Lezer. De komende weken lees je ze hier na. Wat een feestelijke traktatie! Deze week breekt schrijver Max Hermens een lans voor Tolstoj en bevrijdt de vastgelopen doch vastberaden lezer. Hoe je aan Oorlog en Vrede begint Van alle dikke boeken die moedig aangekocht worden maar ongelezen in de kast belanden is Oorlog en Vrede heer en meester. Er zijn oneindig veel redenen om niet aan Tolstojs loodzware epos te beginnen. In deze korte bespreking hoop ik de moedige lezer een handreiking te doen en hem aan te sporen de sprong toch te wagen.

Omdat er over een boek van meer dan duizend pagina’s ontzettend veel te zeggen is, concentreer ik mij op de opening. Deze eerste vijftien pagina’s gaan over een soiree. Dat is een soort negentiende-eeuws feestje: de adel komt na het eten bij elkaar op bezoek, ze drinken wijn, roddelen over elkaars families en bespreken de politiek. Daarnaast is de soiree een bekende negentiende-eeuwse romantruc. Stel dat je een dikke roman schrijft met veel personages, hoe introduceer je deze op een interessante manier? Ga je ze om beurten beschrijven? Of zet je ze in een kamer en laat je ze flink wat alcohol achterover slaan? Tolstoj kiest voor dat laatste.

Deze specifieke soiree speelt zich af aan de vooravond van de Napoleontische oorlogen; iedereen is druk in gesprek over de politieke ontwikkelingen van dat moment. Hieruit wordt ook meteen duidelijk waarom veel lezers vastlopen: op de eerste vier pagina’s vindt een gesprek plaats tussen een vorst en een hofdame, waarin naar tweeëntwintig (!) andere personages wordt verwezen. Sommige van deze personages hebben bovendien meerdere namen: Tsaar Alexander heet ook Zijne Doorluchtigheid, Zijne Hoogheid en Onze Heiland. Mijn advies: negeer die moeilijke namen, als Tolstoj je een personage wil laten onthouden, dan zorgt hij daar wel voor. De roman gaat natuurlijk niet over het feit dat Napoleon de hertog van Enghien ter dood veroordeelde, maar over wat de personages op de soiree daar van vinden en wat deze houding over hun eigen levens zegt.

Iets anders dat meteen opvalt is dat iedereen op de soiree Frans spreekt (uiteraard niet in de Nederlandse vertaling, maar er wordt veelvuldig naar verwezen). De adel in Rusland heeft geruime tijd Frans gesproken. Dat heeft een lange en ingewikkelde geschiedenis, maar het heeft er onder andere mee te maken dat het centrum van de macht in Rusland in het westen lag, nabij Europa, en dat de Russen zich als nauwe verwanten van Europa beschouwden – misschien nog niet als Europeanen, maar wel als hun familie, hun beschermheer.

Een goed voorbeeld is wanneer Andrej Bolkonski wordt gevraagd of hij aan de oorlog zal deelnemen. Andrej antwoordt met een uitgesproken Frans accent: ‘Le général Koutouzoff is zo vriendelijk geweest mij tot zijn adjudant [te maken].’ Het is een ogenschijnlijk simpel zinnetje, maar wat opvalt is dat de Russische vorst een Russische naam uitspreekt alsof hij zelf een Fransman is. Koutouzoff in plaats van Koetoezov. Het laat zien dat Andrej graag als elitair gezien wil worden, als een belangrijke vorst die in staat is buiten zijn eigen landsgrenzen te denken en handelen. Bovendien is deze manier van spreken een teken van zijn jeugdigheid: nog nooit heeft Andrej in een oorlog gevochten, het enige dat hij kan doen is het elitisme van zijn positie als rijke vorst onderstrepen. De oudere vorst Wasili Koeragin – een oorlogsveteraan die ook aanwezig is op de soiree – heeft er bijvoorbeeld geen problemen mee af en toe een schunnig Russisch mopje te vertellen; hij heeft zijn strepen verdiend.

Tolstoj zet deze tweespalt tussen het Frans en het Russisch vaker in om klasse- en identiteitskwesties aan te kaarten. Zo laat hij de figuren die graag pochen met hun rijkdom vaak vreselijk slecht Frans spreken, waardoor ze voor de kenner meteen overkomen als pretentieuze boerenpummels.

Taal is niet alleen belangrijk voor de personages in Oorlog en Vrede, het is ook een van de thema’s binnen de roman zelf. De roman gaat namelijk (onder andere) over het ontstaan van de Russische nationale identiteit. Tegenwoordig lijkt het misschien alsof deze altijd al bestaan heeft, maar het tegendeel is waar: Rusland was in het begin van de negentiende eeuw een groot tsarenrijk, waarvan de bevolking onderling weinig had dat hen verbond. Tolstoj argumenteert (en hij neemt er de ruimte voor...) dat er ergens tijdens de Napoleontische oorlogen – de oorlogen waarin Rusland vele malen ten strijde trekt tegen het Napoleontische Europa – een gewaarwording ontstaat bij een bepaald deel van de Russische bevolking. Een gewaarwording van hun anders-zijn, van hun niet-Europeesheid.

Natuurlijk is Oorlog en Vrede geen geschiedenisboek: het is een roman. Een roman die handelt over fictieve personages die zich bewegen tegen deze achtergrond van historische gebeurtenissen. Zelfs voor de hedendaagse lezer wordt het denken en handelen van deze personages begrijpelijk uiteengezet. (Je moet als lezer wel tegen christelijk-filosofische overpijnzingen kunnen; Tolstoj was een toegewijd christen en zo ook zijn hoofdpersonages.) Twee van die personages zijn aanwezig op de soiree: Pierre Bezoechov en Andrej Bolkonski. En tussen al die moeilijke discussies over de adel, de oorlog en Napoleon door, gaat de roman uiteindelijk over deze personages. (En over Natasja Rostov, maar die is er niet die avond.) Tolstoj brengt de geschiedenis niet alleen tot leven, maar maakt haar boven alles menselijk. De lezer leert de beperkingen van de personages kennen, hun kortzichtigheden, hij ziet hen kansen missen en leert hier de pijnlijke gevolgen van. Na de soiree, tijdens een afterparty (ja, die hadden ze toen al), worden Pierre en zijn vrienden zo dronken dat ze een beer aan een politieagent vastbinden en in de rivier werpen. Later heeft Pierre daar natuurlijk spijt van.

In Oorlog en Vrede laat Tolstoj als geen andere schrijver zien hoe het was om een levend mens te zijn, in een weliswaar vreemde tijd en plaats, maar met al de bijbehorende schoonheden en gebreken. Bovendien doet hij dit met personages die je – ongetwijfeld – altijd bij zullen blijven.

Van woensdag 22 t/m zondag 26 november kon je tijdens het Wintertuinfestival in Bibliotheek de Mariënburg de internationaal veelgeprezen Virtual Reality-installatie Tafelgeheim bewonderen.  In opdracht van het Letterenfonds en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie werden er voor de Frankfurter Buchmesse in oktober 2016 samenwerkingen gestart tussen auteurs en Virtual Reality-kunstenaars. Zo ook tussen kunstenaar Sara Kolster en schrijver Jaap Robben. Samen maakten zij de VR-installatie Tafelgeheim.* Op zaterdag 25 november ging Lisa Weeda met Jaap Robben en Sara Kolster in gesprek over de installatie. Programma gemist of herbeleven? Luister hieronder de audioverslag van gespreksleider Lisa Weeda. Foto’s van Pleun Goessens.

Lisa Weeda in gesprek met Sara Kolster en Jaap Robben.

Lisa Weeda in gesprek met de twee dames uit het publiek, die ook in het audioverslag te horen zijn. *Tafelgeheim is een getekende Virtual Reality die je meeneemt in de wereld van de 9-jarige Lena en haar vader. Ze voeren een gesprek, maar ook weer niet. Zonder het te weten denken ze allebei aan hetzelfde: het verlies van Lisa, haar zus en zijn dochter. Als toeschouwer bevind je je in het hoofd van de vader of de dochter en ervaar je de twee verschillende perspectieven.Tafelgeheim is een concept van regisseur Sara Kolster in nauwe samenwerking met auteur Jaap Robben. Samen met illustrator Gijs Kast en de ontwikkelaars uit Zesbaans werd de VR gerealiseerd.

Bekijk ook de website van Tafelgeheim.

De vijfde en laatste dag van het festival waren we te vinden in Villa Klein Heumen voor een bijzondere boekpresentatie, die van Een botsing op het spoor geschreven door Joris van Casteren. Lotte Lentes droeg voorafgaand aan de presentatie voor uit eigen werk. Marcel Rözer leidde de middag. Er was een gesprek met Frank Westerman en natuurlijk met Joris van Casteren zelf. Programma gemist of herbeleven? Hieronder lees je het verslag terug van onze correspondent, Willemijn Kranendonk. Foto’s van Schulte Schultz Fotografie.

Maandagochtend 28 november 2016, het is nog donker, een trein rijdt van Nijmegen naar Roermond. Een moeder en dochter gaan met hun vijf honden op het spoor staan, één van de dieren weet zich los te trekken en overleeft de ramp. Dit is een uitzonderlijke gebeurtenis waardoor de samenleving een klein beetje ontwricht wordt. Het regent verontwaardigde reacties op Facebook, vooral over het noodlot van de honden. Het is, ondanks de volle zaal, stil in Villa Klein Heumen. De nabestaanden hebben zich vlak voor het podium verzameld, de hond die de ramp overleefde ligt op de schoot van zijn nieuwe baasje. Ik zit achterin de zaal en kijk naar de achterhoofden van het publiek, iedereen houdt zijn adem in. Op de muren van de villa zit stoffen behang waar je met je vingers figuurtjes in kunt tekenen.

Moeder Gerda en dochter Mireille leefden al jaren in afzondering. Ze zagen hun familie niet meer, haalden hun boodschappen om acht uur ’s ochtends in de hoop niemand tegen te komen en lieten hun honden uit als het nog donker was. In het huis werden nog zeven katten aangetroffen, in de woonkamer eindeloze stapels kattengrind, hondenvoer en wc-papier. Joris van Casteren, bekend van Het been in de IJssel en Mensen op Mars, heeft de gebeurtenis opgeknipt en elk afzonderlijk stukje een stem gegeven. De machinist komt aan het woord, de familieleden, de mensen in de trein, de dierenbescherming. Een reconstructie van dat wat er die koude novemberochtend gebeurde, met details die je alleen kan vinden in de werkelijkheid. Ik zou in het hoofd willen kruipen van de dochter, willen voelen wat zij voor haar moeder voelde. Ik ben iemand die zich steeds verder weg beweegt van mijn ouders en jeugd, alsof ik met elke stap die ik weg zet van hen, een beetje meer volwassen word. Bij Mireille en Gerda was dit, zo stel ik me voor, anders. Zij hebben elke keer een stapje dichter naar elkaar toe gezet en uiteindelijk besloten dat het beter was om samen uit de werkelijkheid te stappen. In het gesprek dat plaatsvindt tussen uitgever Frank Westerman en Joris van Casteren gaat het over hoe je de werkelijkheid moet vatten in taal. Een filosofische kwestie waar veel taalfilosofen hun hoofd over hebben gebroken. Want bestaat er een werkelijkheid zonder taal? En zo ja, hoe kunnen we die dan ooit begrijpen? Hoe kunnen schrijvers gebeurtenissen vatten in zoiets ontoereikends als taal?

Onderweg naar huis, ik stap in de trein naar Arnhem, kijk ik naar de voorbijrazende groene slingers, naar de Waal. Het boek ligt op het tafeltje voor me. Morgen is het maandag, overmorgen is het precies een jaar geleden. Ik sla het boekje open en lees: Each substance of a grief hath twenty shadows Which shows like grieve itself, but is not so; For sorrow’s eye, glazed with blinding tears, Divides one thing entire to many objects; - William Shakespeare, Richard II

De vierde dag van het Wintertuinfestival stond volledig in het teken van de festivalavond in Doornroosje. Overdag was er een schrijfwrokshop van Lotte Lentes en en gesprek in de bibliotheek met Jaap Robben naar aanleiding van de VR-installatie die hij samen met Sara Kolster maakte. ‘s Avonds stond Doornroosje vol met bezoekers die luisterden naar Adriaan van Dis, Erik Jan Harmens, Franca Treur, Toef Jaeger, Jet Steinz, Kamagurka en nog veel meer. Programma gemist of herbeleven? Hieronder lees je het verslag terug van onze correspondent, Nikkie Jessen. Foto’s van Schulte Schultz Fotografie.

Wintertuinfestivalavond: De vrije lezer

Hoe vrij is de lezer in een samenleving waarin big data steeds meer invloed krijgt? Een vraag die tijdens de Wintertuinfestivalavond centraal staat. Gelukkig blijken de meeste schrijvers en mensen uit het boekenvak optimistisch te zijn. Writer in Residence Nina Polak pleit vooral voor aandacht geven aan boeken, zoals Ben Luderer dat deed aan zijn kunstwerk waar hij 40 jaar aan werkte. Adriaan van Dis, schrijver maar zeker ook lezer, blijkt een hopeloze optimist. Hij is niet alleen niet bang voor robots, hij denkt zelfs dat hij er verliefd op zou kunnen worden. Echt goede schrijvers hebben volgens hem niets te vrezen, hiervoor zijn ze te grillig en te uniek. In de paarse zaal blijken Toef Jaeger en Jet Steinz ook niet bang voor algoritmes. Jet Steinz werkte voor Steinz’ gids voor de wereldliteratuur natuurlijk ook met heel veel data. Toef Jaeger kan zich wel voorstellen dat er door formules minder ruimte overblijft voor creativiteit; krijgt een echt uniek werk nog wel de ruimte?

Adviezen voor lezers

In het café kun je terecht voor antwoorden. De prachtige mensen bij Q&A with the Grey zijn levenservaringsdeskundigen. Ze voorzien de bezoekers met de nodige humor van advies over uiteenlopende zaken, van boeken- tot studietips. Op de vraag waar ze het meest spijt van hebben, is een antwoord: “dat ik mijn schoonmoeder 16 jaar in huis heb genomen”. Ook in de paarse zaal kunnen de bezoekers terecht voor tips. De schrijvers uit het Wintertuinagentschap geven advies over klassiekers die vaak ongelezen in de kast staan, zoals Oorlog en vrede. In korte optredens vertellen ze waar het boek over gaat en geven ze handvatten om het deze keer wel uit te lezen.

Intieme ervaringen

Naast de zalen en het café is ook de rest van Doornroosje overgenomen door het festival. In kleine groepen worden de bezoekers meegenomen, naar de kleedkamers en het loading dock, voor een intieme ervaring. In de ene kamer zingt Eva van Pelt, terwijl in de andere kamer Wout Waanders het experiment aangaat om de lezer te laten bepalen hoe een verhaal verloopt. Corinne Heyrman en Jip Vuijk maakten een bijzondere voorstelling speciaal voor de laad- en losruimte.

Afsluiten met humor

De avond begon serieus maar wordt op een luchtige manier afgesloten. In de paarse zaal is het laatste optreden de geweldige show Fata Nirvana. Het hilarische trio Gerjon Gijsbers, Marc van der Holst en Koen Frijns vormen een onverwachte band en maken samen avonturen mee. De cartoonist Kamagurka geeft een absurdistische en hilarische show in de rode zaal. Zo kunnen de lezers met een rustig gemoed en een lach op het gezicht naar huis toe.

De derde dag van het Wintertuinfestival waren we ‘s avonds in de Thiemeloods te vinden voor de Avond van de grote beloftes. Met Nikki Dekker, Marjolein Visser, twee bijzondere schrijvers van het Verhalenhuis, Jante Wortel, Annemieke Dannenberg en Simone Atangana Bekono. Programma gemist of herbeleven? Hieronder lees het verslag van onze correspondent, Martijn van Koolwijk. Foto’s van Schulte Schultz Fotografie.

De laatste vrijdagavond van november is sinds 2014 ‘De avond van de grote beloftes’. De afgelopen jaren presenteerde De Nieuwe Oost (vh Wintertuin) verschillende nieuwe talenten. Deze vierde editie wordt geopend door Nikki Dekker, bekend van haar zelfhulprubriek in de literaire podcast Ondercast en de podcastreeks ‘Iets doen, hoe doe je dat?’ Vanavond combineert ze haar poëzie met soundbytes van onder andere politici. Het geeft haar activistische teksten een opzwepende ondertoon.

Marjolein Visser bracht eerder als grote belofte al een chapbook uit, De Kleine Hol Club. Na het winnen van de VPRO bagagedrager, een prijs voor jonge schrijvers met een bijzonder reisplan, trok zij door Mali, om een uitgezette vluchteling te volgen. Marjolein leest vanavond het begin van haar reisverhaal. Een indrukwekkende tekst over de vader van een vluchteling die is opgehangen aan een boom. Qua emotionele lading een flink contrast met haar tweede tekst. Deze gaat voornamelijk over de diarree die Marjolein op haar eerste dagen in Mali opliep. ‘Ik had een goed gesprek, maar ik had diarree.’ Op 5 december wordt haar complete reisverhaal gepubliceerd in de VPRO Gids. Marjoleins maatschappelijke betrokkenheid klinkt ook door in haar deelname aan het Verhalenhuis. Een project waarbij jonge schrijvers ouderen begeleiden bij het oproepen en optekenen van hun eigen verhalen. ‘Dat was organisatorisch al een gedoe, met rolstoelen en busjes. Verschrikkelijk. En er ging niemand dood in dat jaar. Gelukkig!’ vertelt de geestelijk verzorgende Edith die een aantal van de ouderen bijstond in het opschrijven van hun verhalen. Vandaag worden ze als bundel gepresenteerd. Ook kreeg het project een spin off in Curaçao, alwaar een boekje met lokale verhalen van ouderen in het Papiaments werd uitgegeven.

Marjolein overhandigt de eerste exemplaren van de Verhalenhuisboekjes die vanavond gepresenteerd worden aan twee van de daarin gedebuteerde schrijfsters, Evelien en Ria Na de pauze draagt Jante Wortel, gekleed in slechts een badhanddoek, voor uit haar novelle Als de vogel door het glas vliegt. Net als eerder op de avond ondersteund door een soundscape. Er klinken waterdruppels en iets dat lijkt op de afzuiginstallatie in een badkamer. De geluiden zorgen bij het verhaal Jante voor een gevoel van ongemak. Mannen in het publiek gniffelen of ademen net iets te hard door hun neus. Zich soms duidelijk van geen houding weten te voorzien, terwijl Jante vertelt hoe zij zichzelf met een douchekop bevredigt.

De avond sluit af met de bundelpresentatie van Simone Atangana Bekono. Haar afstudeerwerk voor de opleiding Creative Writing was binnen no-time uitverkocht. Tijd voor de presentatie van de heruitgave, een prachtige debuutbundel die De Nieuwe Oost in samenwerking met Lebowski uitbracht! Simone begint de presentatie met een ritmisch poëtisch betoog over huidskleur. In de bundel Hoe de eerste vonken zichtbaar waren komen brieven voor die Simone stuurde aan Annemieke Dannenberg. Annemieke reageert op Simone met een tekst uit haar afstudeerwerk, MELK EN HONING. Wat volgt is een hoorspel over de vriendschap tussen twee jonge vrouwen. Soundscapes, een voordracht, voicemailberichten en bizarre snippets industriële klanken.

Terugkijkend op de avond rijst de vraag: ‘Wie is de grote belofte van 2017?’ Ze is in ieder gevel een vrouw, durft ongemakkelijke thema's als seksualiteit en ras aan te snijden, is maatschappelijk betrokken en een vleugje activistisch.

Op de tweede dag van het Wintertuinfestival werd de campus van de Radboud Universiteit overgenomen. 's Middags hield Jos Joosten een lezing en ging Frank Tazelaar met hem, writer in residence Nina Polak en ‘professioneel lezer’ Krista Jantowski in gesprek. ‘s Avonds gaf Fresku een college, en werd hij aan de hand van fragmenten uit zijn carrière door Dennis Gaens geïnterviewd. Vooraf droegen Joost Oomen en Helena Hoogenkamp voor. Programma gemist of herbeleven? Hieronder lees je de verslagen van onze correspondenten, Lars Meyer en Jozien Wijkhuijs. Foto’s van Schulte Schultz Fotografie.

Lezing en panelgesprek: Hoe bereiken we de vrije lezer?

Bestaat de vrije lezer nog wel? Of worden wij allemaal collectief aan het handje genomen door Big Data, algoritmes, die bepalen wat wij aan onze collectie toevoegen? De prangende vraag, die tevens het onderwerp is van het Wintertuinfestival, lijkt voor sprekers Jos Joosten, Nina Polak en Krista Jantowski, makkelijk te beantwoorden: Ja. Maar we hebben wel de hulp van anderen nodig.  

De opkomst voor de lezing blijkt niet massaal. Politielinten voorkomen dat bezoekers zich als passieve studenten kunnen verstoppen op de achterste rijen. Een actieve houding is een vereiste voor het hoorcollege. Een combinatie van nieuwsgierige studenten en een handjevol toeschouwers schuifelen langzaam de collegezaal binnen. Voorin hangen, naast een aantal barkrukken, festivalposters die schril afsteken schril bij het vrijwel kleurloze universiteitsgebouw. Het blijft even rumoerig in de zaal, maar wanneer Joosten, vanachter zijn katheder, de eerste vragen stelt, worden we op een hoog tempo geïntroduceerd tot de gedachtes van The Bestseller Code en het werk van Yuri Lotman, wiens onderzoek in de vorige eeuw al de invloed van computers en data onderzocht in het literaire vak. Joosten blijft, ondanks zijn waarschuwing voor algoritmische romans, positief gestemd. 'Er bestaan geen succesformules, anders waren de schrijvers achter The Bestseller Code daar wel rijk mee geworden,' glimlacht hij. 'Desalniettemin,' zo drukt hij ons op het hart, 'zitten we allemaal in onze eigen literaire bubbel, met onze eigen hiërarchie van meningen die wij belangrijk achten. Iedereen laat zijn smaak aansturen door zijn persoonlijke algoritme: vrienden, magazines, familie, et cetera. Uiteindelijk willen we ons allemaal onderscheiden.'

De woorden van Joosten gonzen lang door in de antwoorden van de overige gasten. Allemaal zijn ze het erover eens dat de vrije lezer niet in gevaar verkeert, maar er wel naar methodes moet worden gezocht om de lezer te bereiken. Hoe is de vraag, gezien de analoge boekverkoop ieder jaar afneemt. Dat mensen in de boekbranche zich bedreigd voelen door bedrijven als Bol.com of Amazon, erkent Jantowski. 'Desalniettemin blijven mensen waarde hechten aan ontmoetingen,' vervolgt ze. 'Bij onze speciale avonden staat het boek dan ook altijd centraal. Wij doen het voor de reacties en verbindingen. De vraag is eerder: hoe bereiken wij de lezer? Zijn onze methodes nog wel van deze tijd? Er hangt iets romantisch over het verkopen van boeken, maar dat is het niet meer. Het assortiment overlapt teveel met elkaar. Wat WALTER biedt is niche, kleinschalig.'  

Polak erkent dat haar uitgever dan ook geen kans voorbij laat gaan om haar eraan te herinneren dat dankzij het succes van 50 Shades haar boek in de winkel ligt. Ondanks dat haar smaak ook steeds specifieker, persoonlijker wordt, merkt ze op dat de vrije lezer, die het festival probeert te bereiken, een klein, marginaal, clubje snobs is. 'De massa wil namelijk gewoon lezen,' beargumenteert ze. 'Er is daar geen sprake van een hoge of lage cultuur. Kijk bijvoorbeeld naar fan-fiction, zie hoe actief die wereld is. Er is daar geen sprake van winst- of verdienmodellen, toch zijn er honderden mensen actief. Het is in de literatuur enkel de elite die op zoek gaan naar de grenzen. Is dit hele gesprek, vraagt ze, eigenlijk geen preaching to the choir?’

Voorzichtig knikt het panel, de boekwereld is inderdaad veranderd, en beweegt de markt wel genoeg mee? Is er niet sprake van een zogenaamde “Griet-op-den-Beeckisering” van de markt? Hebben de bestsellers niet de overhand? Joosten knikt, maar komt tot de slotsom dat het niet enkel kommer en kwel is in de boekenwereld. Hij neemt als voorbeeld uitgeverij Prometheus: 'Niet alleen is het maken van boeken goedkoper geworden, ook de productie gaat terug de bedrijven in. Niches zijn makkelijker te bereiken dan ooit, dit levert ook weer nieuwe mogelijkheden op.'

Joost Oomen en Helena Hoogenkamp dragen voor voorafgaand aan het gesprek met Fresku.

Fresku

Fresku komt naar het Wintertuinfestival om te delen, zegt hij. ‘Ik krijg heel vaak achteraf nog berichten met vragen, dat is zo zonde, want ik ben er nu. Vraag maar gewoon’. Voor een volle zaal zit hij ontspannen op een barkruk en complimenteert sommige bezoekers met dat ze een biertje hebben meegenomen de collegezaal in. Met een ‘proost’ en een slok van zijn water kan het college beginnen.

Aan de hand van fragmenten uit Fresku’s carrière bespreken interviewer Dennis Gaens en de rapper hoe hij is gekomen waar hij nu is. Te beginnen met deel van het nummer Brief aan Kees, een kritisch nummer, zowel naar de Nederlandse rapwereld als naar Fresku zelf. Het is gelijk al te zien dat hij het niet erg vindt om open te zijn naar het publiek. ‘Toen ik dit nummer schreef, woonde ik illegaal in iemands schuur, werkte ik in een fabriek en had ik last van stress omdat ik niet wist of ik een vast contract kreeg’, begint hij. ‘Na het werk, ’s nachts, maakte ik muziek. Ik had het gevoel dat ik drie keer zo hard werkte als de rest omdat ik altijd moe was.’ Toen het nummer werd opgepikt door de genoemde Kees (de Koning), begon zijn leven direct te veranderen, vertelt hij.

Maar de kritische noot in zijn nummers blijft, al zou je dat niet zeggen als je Fresku vanavond ziet zitten. Als Gaens hem ‘het geweten van de Nederlandse hiphop’ noemt, grijnst hij bescheiden en zegt: ‘nou, dan ben ik tenminste één keer zo genoemd’. Vervolgens steekt hij een vurig betoog af over het idee dat het glas halfvol of halfleeg zou zijn. ‘Iedereen hoort gewoon een vol glas te hebben.’

Naast die kritische, geëngageerde kant, blijkt uit de fragmenten en verhalen van Fresku dat hij ook veel dingen doet omdat hij ze gewoon vet vindt. Zoals zijn sketches met het typetje Gino Pietermaai, of de documentaire Fresku 2.0. ‘Ik hoop dat mensen zien dat al deze dingen bij mij horen. Voor mij is het allemaal ik.’ Ook zijn verhouding tot afkomst blijkt uit meerdere kanten te bestaan. ‘Op Curaçao moest ik mijn Nederlandse kant afzwakken en toen ik terugkwam in Nederland, was ik te Antilliaans. Toen ben ik gaan kijken wat ik leuk vind aan Nederlander zijn, en wat aan Antilliaan zijn. Zo heb ik bepaald wie ik ben.’ Hij grinnikt als Gaens opmerkt dat hij dus eigenlijk zijn leven bij elkaar samplet, zoals in zijn muziek. ‘Ja, misschien wel.’

Tussen neus en lippen door zegt Fresku veel dingen die het publiek mee naar huis kan nemen en aan de vragen, reacties en zelfs bedankjes voor bepaalde nummers uit het publiek te horen zal het dat ook doen. Wees jezelf, doe dingen omdat je ze vet vindt om te doen en leef met je antennes aan. Merk dingen op die je raken en doe daar iets mee. ‘Je hebt de kans om een journalist te zijn die niet objectief hoeft te zijn. Dat is toch heel mooi?’