Faery

Ang pagbabago ay hindi magagawa ng iilang mga tao lamang. Kailangan natin ang buo at sama-samang pagkilos. Bakit ba naging matagumpay ang People Power? Ito ay dahil ipinakita ng mga taumbayan na nagkakaisa sila sa iisang layunin: ang mapatalsik ang diktador na si Marcos. Kalauna’y nagtipong muli ang mga mamamayan upang muli na namang paalisin ang jueteng lord na si Erap. Ang mga ganitong pagkilos ay ebidensya ng lakas at kapangyarihan ng mga nagkakaisang mamamayan.

Masisimulan natin ang makabuluhang pagbabago na magpapalaya sa ating mga sarili kung lahat tayo ay magtutulungan upang makamit ang ganitong uri ng layunin.

Paulit-ulit na sinasabi sa aming diskusyon ang kahalagan ng pagkamulat ng masa at ang pag-oorganisa ng pagkilos. Ito ay dahil nasa masa ang kapangyarihan. Iilan lamang ang mga naghaharing-uri ngunit malinaw na minamanipula nila ang masa upang pigilan ang pagkagising ng kanilang mga diwang makabayan at mapaghimagsik. Sapat na ang mga pagkilos tulad ng People Power 1 at People Power 2 bilang sagot kung bakit. Ang mga yaman at kapangyarihan ng mga iilang tao sa posisyon ay walang-wala sa puwersa ng mga nagkakaisang mamamayan.  

Ang edukasyon ang susi at ang kayamanan. Ito ang susi na magbubukas ng mga oportunidad sa kaalaman at kahusayan. Ito ang susi na maghahatid sa atin sa tagumpay. Ito ang susi na magbibigay sa atin ng kayamanan, kayamanang babaunin natin hanggang sa ating pagtanda at ang tanging pamana na hindi maaagaw ng kung sino pa man.

Ngunit hindi lamang naman ng materyalistikong pag-unlad ang kayang ihandog ng edukasyon. May kakayahan din ito upang magpalaya ng mga kaisipan, paunlarin ang ating mga pagkatao at pasibulin ang isang kamalayang itataguyod ang interes ng masa. Hindi sapat ang edukasyong trabaho lamang ang kayang maibigay. Hindi sapat ang edukasyong ikinukulong lamang tayo sa kaniyang mga bisig. Hindi sapat ang edukasyong pinipigilan tayong lumago dahil ayaw tayong mamulat.

Ang edukasyon ay napakamaimpluwensyang kasangkapan sa pagpapalawak ng kaalaman, at pagpapalaya ng kamalayan. Ang edukasyong ating kailangan ay edukasyong itatawid tayo hindi lamang sa kahirapan kundi sa kamangmangan, palalayain tayo hindi lamang sa mga pananamantala kundi sa mga mananamantala na mismo, at payayabungin tayo bilang mga mamamayang aktibo sa pagpapalaganap ng makabayang pag-unlad.

Ang pagkilos tungo sa pag-unlad ay maitataguyod lamang ng mga malalaya at intelektwal na tao, mga taong may kritikal na pag-iisip at pagmamalasakit sa kapwa niya. Ang mga ganitong katangian ay kaya at dapat hubugin ng edukasyon. Ito ang dapat na itaguyod ng mga administrador upang mapaunlad ang ating bansa.

Dapat nating tahakin ang landas ng Cuba kung saan talagang nagbigay sila ng pondo at pagpapahalaga sa edukasyon.  Nabasa ko sa Internet, “Ordinary Cubans and government officials alike argue that people’s minds must be highly developed for them to contribute to a world free of fear, ignorance and disease. Education, ultimately, empowers human beings to become seekers and guardians of progress and peace.” Ang maling kamalayan, ang paurong na mga kaugalian, at ang pag-aaral na puno ng takot ay hindi magbibigay sa atin ng pag-unlad.

Ngunit bago iyon, dapat din nating tibagin ang pundasyong elitista at kapitalista na kumukulob sa ating sistema. At imbes na pagpapahalaga at pagtataguyod ng mga kaalamang makapagbibigay sa atin ng trabaho, dapat pagtuunan ng ating edukasyon ang pagpapaunlad ng maka-Pilipino at makabansang damdamin.

Ang kalagayan ng masa ang salamin kung ano ang estado ng bansa. Hindi maghihirap ang masa kung hindi mahirap ang bansa. Dahil sino ba ang masa? Sila ay ang mga manggagawa, mangingisda, magsasaka, mga propresyunal, mga estudyante at iba pa na bumubuo sa malaking bahagdan ng ating populasyon. Paano mo masasabing maunlad ang bansa kung iilan lamang naman ang nakaririwasa at namumuhay ng matiwasay? Ang pag-unlad ng bansa ay hindi sinusukat sa mga indibidwal na yaman kundi sa pangkalahatang kalagayan ng mga mamamayan nito.

Ang literatura ng uring anakpawis ay mga akdang “nagbabandila ng kabusabusan ng uring maralita,”  nagpapakita ng mga di makatarungang mga patakaran sa paggawa, ang reyalidad ng ating mala-piyudal at neokolonyal na lipunan. Ngunit hindi lamang ito simpleng mga sanaysay, tula o maikling kwento na puro daing o sigaw dahil sa kahirapan. Ang literatura ng uring anakpawis ay nagsusulong ng kamulatan at kamalayan na magdudulot ng pagkilos para sa pagbabago. Hindi lamang simpleng pagsulat, humihimok ito ng pagkilos.

Sa aming diskusyon ay napag-usapan kung gaano kahalaga ang pagsusulat ng mga manunulat na mula sa uring anakpawis. Isa itong pagkalas sa kaayusan kung saan ang mga manggagawa o magsasaka ay hindi na lamang basta mga manggagawa o magsasaka. Sa pagsusulat ay naipapamalas nila ang mulat na kamalayan kung saan hindi lamang tumatanggap sa kung ano lamang ang inihahain ng mga nasa itaas. Sa pagsulat ay narito ang pagtuligsa sa kaayusan, pagkuwestiyon sa mga polisiya, pagkalas sa mga paurong na kaugalian, at marami pang progresibong ideya.

Talamak ang literatura ng uring anakpawis ngunit hindi pa dumarating ang panahon na ang mga kapwa nila anakpawis ang nagbabasa ng akdang nakalaan para sa kanila, isinulat dahil at para sa kanila. Ngunit darating ito. Darating ang oras ng paggising at pagbangon ng mga natutulog na anakpawis.

Lubhang napakamakapangyarihan ang pagsulat. Sa kung paanong naghahayag ito ng katotohana’y maaari din nitong baluktutin ang katotohanan. Madaling manipulahin ang mga salita upang maghayag ng bagong katotohanan. Ngunit hindi maaalis ng mga mabubulaklak na salita ang alingasaw ng nabubulok nitong ganda. Sana nga ay dumating na ang panahong magsasawa na ang mga tao sa kasinungalingang isinigaw ng mga nasa itaas at imulat nila ang kanilang mga isip upang mabatid ang mga hindi nakikita ng kanilang mga mata ngunit nasa paligid lamang nila.

Ang kinang ng katotohanan ay madaling tabunan ng lupa upang hindi makasilaw. Ngunit walang ibinabaon ang nanatiling nakabaon lamang. Ito ay tiyak na lulutang sa itaas at ang kinang na binalot ng dilim ay muling liliwanag ng buong lakas. At sinumang masilaw ng liwanag na ito ay hinding-hindi makakalimot sa kanilang nakita, lalo na yaong mga nasa dilim.

Mahirap ang daan ng mga nasa liwanag, ngunit mas mahirap ang mangapa sa dilim. Mahirap ang gisingin ang lipunan sa paraang mahirap ding bumangon sa umaga. Ngunit hindi tayo dapat magpatalo sa tukso ng ating mga higaan. Kailangan nating kumilos. Kailangan nating palayain ang ating mga sarili mula sa ating mga sarili.

Sa loob ng napakahabang panahon, ang mga kababaihan ay nakaranas ng kalupitan at kabastusan mula sa kaibang kasarian. Dinomina ng mga lalaki ang ating mundo. Ang mga lalaki ay pinalago ang kanilang mga sarili bilang mga propesyunal, mga padre de pamilya, mga dalubhasa sa kung ano-ano. Samantala, ang mga babae ay itinago sa mga tahanan, ikinulong sa kalayaang kaloob ng kaniyang pamilya at kalauna’y kaniyang asawa, at iginapos sa mga paniniwalang sila ay mas mababa.

Labis na malakas ang istrukturang patriyarkal dito sa ating bansa. Kahit sabihing nagkakaroon na ng pagbabago sa pagtrato sa kababaihan, nananatili pa ring mas mababa ang tingin sa mga kakayahan ng mga kababaihan. At ang mas nakakalungkot pa ay ang katotohanang ang mga babae pa minsan ang unang humuhusga sa mga kapwa nila babae. Ngunit ito naman ay dahil sa kaugalian at kulturang itinanim sa mga utak nila ng ating istruktura. Sabi nga ni Isagani Cruz, “ang paggagawad ng gahum ng uri ng mga lalaki ay hindi dinadaan sa santong paspasan, kundi sa pamamagitan ng maling kamalayan.”

Ang ating pundasyon, na pinatibay ng maling kamalayan, ang isa sa mga dahilan ng ating kabiguan kung bakit di pa rin tayo makawala sa kapit ng patriarka. At dahil sa ating mga kaugalian, hindi lubos na makalaya ang mga kababaihan sa kanilang mga tahanan. Ano ang maling kamalayan na ito? Ito ang kaisipang natural na mas mababa ang babae sa lalaki kaya dapat lamang ang mga nagpapababang trato sa kaniya. At maging mga babae, maka-lalaki na din ang pag-iisip kung saan wala silang boses upang lumaban sa kabastusang kanilang kinakaharap o wala silang kamalayan upang malaman na inaapi na pala sila dahil nakatatak sa mga utak nila na natural na mas malakas at mas mataas ang mga lalaki kumpara sa kanila.

Ang laban ng kababaihan ay paglaban hindi lamang sa kahirapan ng buhay kundi sa mababang pagtingin ng lipunan sa kanya. Narito ang laging pagkwestiyon sa kaniyang kakayahan bilang indibidwal at pagkumpara sa kung ano ang kaya niyang gawin bilang babae. Sabi ni Maya Santos, National Spokesperson ng Gabriela Youth-PUP, makikita mo raw ang tunay na kalagayan ng bansa sa kalagayan ng mga kababaihan. Dahil sino ba ang mga babae?  Sila ang nagluluwal, nag-aaruga, nagpapalaki at isa sa mga humuhubog sa pagkatao ng isang bata ngunit napaka-ironic na napakahalaga ng gampanin nila sa lipunan ngunit napakababa ng posisyon nila sa mismong lipunang inaalagaan nila.

Likas ba sa mga Pilipino ang ganitong mababang pagtingin sa mga babae? Sabi ni Antonio Tujan, Jr., “these values and traits are not immutable in the national character but are rooted in our social structures.” Hindi lalaganap ang ganitong pagtingin kundi sa tulong ng pop culture na nagbibigay sa masa ng mga pagpapahalaga at paniniwalang hindi nila matutukoy na nakakasama pala. Ang mga kinaugalian natin na nagdidikta sa kung ano ang dapat tulad ng mga kasabihang ang babae ay hanggang bahay lamang, ang mga babae ang dapat gumagawa ng mga gawaing bahay at nag-aalaga  ng mga anak, maging sa bibliya kung saan kailangang magpasakop at sumunod ng babae sa kaniyang asawang lalaki ay malinaw na mga nagpapahiwatig na hindi pantay ang pagtingin sa kababaihan at nagpapalakas ng pagdomina ng lalaki.

Hindi natin maaaring panatilihin ang ganitong mga kaugalian. Mga problema lamang ito. Ito ay ang mga baobab sa lipunan na kailangan nating bunutin sa lupa upang hindi masira ang ating munting planeta, ang Pilipinas. Ang mga mabubuting halaman lamang ang maaaring patubuin sa hardin. Kung ito ay masama, dapat agad itong patayin sa oras na makitang masama ito. Ngunit makakaya pa nga ba natin itong mabunot kung lumaki na sila ng sobra? Ang sagot ay hindi ito imposible. Ngunit mahirap ito. At kakailanganin ang tulong ng lahat upang hilahin sa lupa ang ugat ng mga baobab na ito. Hindi magagawa ng iilang Pilipino ang mabago ang mundo.

Ang mga pelikula ay hindi lamang simpleng pang-aliw sa marahas na reyalidad. Dati, iniisip ko na ito ay labas sa reyalidad ng mundo, mga piksyon lamang, mga dramang hindi naman makatotohanan. Ngunit kahit pala imahinasyon, may halaw pa rin sa katotohanan; may kapit sa reyalidad. Ang mga pelikula at dula ay hindi mga simpleng palabas sa entablado na itinatanghal. Kung susuriing maigi at kritikal na titingnan, makikita sa ating mga pelikula ang mga pagpapahalagang itinanim ng mga mananakop natin, isama na din ang mga nasa naghaharing-uri, upang sementuhin ang kanilang impluwensiya sa ating kamalayan.

“Ang dula at ang pelikula ang pinakamabisang tagapagpalaganap ng mga pagpapahalagang siyang bumubulag sa masa at nagpapatamlay sa kanilang pagpapasiyang maka-igpaw sa kahirapan.” May taglay na kapangyarihan ang mga pinapanood natin upang papaniwalain tayo sa mga napapanood natin at ikulong sa kung ano lamang ang ipinapakita ng nagpapalabas. At kung walang kamalayan ang nanonood, hindi na niya ike-kwestiyon ang kaniyang mga napapanood.

Ang paggamit sa mga dula at pelikula bilang panghubog sa kamalayan ay maiuugat pa noong pananakop ng mga Espanyol. Ang mga Espanyol at mga Amerikano, gaya ng binanggit ni Tiongson, ay aktibong minanipula ang mga values sa ating mga pelikula at dula na kinalaunan ay naging bahagi na ng tradisyon sa pelikulang Pilipino. Ilan sa mga pagpapahalagang ito ay ang pagtangkilik sa mga mestisong bida, mga karakter na inaapi sa umpisa ngunit nagtatagumpay sa huli at ang walang katapusang masayang wakas para sa mga bida. Kung susuriin ang mga ganitong pagpapahalaga ay nagiging malinaw na bias sa mga mananakop, at may pagmamanipula.

Nasabi kong may bias o pagkiling sa mga mananakop dahil ang mga bida ay malinaw na nagtataglay ng mga katangiang hindi Pilipino, mula sa kulay ng balat, hanggang sa katangkaran. At dahil lubhang sinasamba ang mga pelikulang ito, isinabuhay ng mga Pilipino ang mga pagpapahalaga na sa mga dula at pelikula nila madalas na nakikita.

Sa akda ni Tiongson ay sinuri nya ang mga dula at pelikulang Espanyol at Amerikano noong panahon ng pananakop nila sa ating bansa. Gusto ko lamang idagdag na ginamit din ng mga Hapon ang ganitong estilo ng pang-aliw bilang taktika ng pang-aakit upang mapaamo ang mga Pilipino. Ang mga pelikula noong panahon na iyon ay dumaan sa pagsusuri ng mga Japanese at karaniwang ang mga pinahihintulutan ay mga pelikulang maka-Hapon. Ngunit dahil sa kaibahan ng lenggwahe ay hindi naging matagumpay ang ganitong patakaran. Ang mga dula naman ay kakikitaan ng tipong pagtakas sa katotohanan sa pamamagitan ng pagkiling sa romansa, awitan at pantasya sa halip na mga panlipunang paksa. Ang kinaiba lamang ng mga dula noong panahon ng pananakop ng mga Japanese ay ang paggamit ng wikang Tagalog imbes na mga wikang banyaga sa mga dula dahil itinaguyod ng mga Hapon ang isang bagong kulturang Pilipino bilang mamamayang Oriental.

Tatlong lahi, iba’t ibang panahon ngunit iisang pamamaraan. Dito pa lamang ay makikita na natin kung gaano ka-epektibo ang mga pelikula sa pang-aakit at paghubog ng kamalayan. Dahil kung hindi, bakit mula sa panahon ng mga Espanyol hanggang sa pagdating ng mga Hapon at sa muling pagbabalik ng mga Amerikano ay talamak ang mga pelikulang pang-aliw na may mga parehas na tema: eskapista sa katotohanan?

Ang mga itinanghal na palabas ng mga mananakop ay tinagurian kong komedya. Ito ay dahil naging matagumpay ang wakas nito: nagawa nila ang kanilang pakay na gamitin ang entablado bilang taktika ng pang-aakit at pagpapaamo. Ito ay nagbunsad kinalaunan ng trahedya sa atin: kahit wala na ang mga mananakop dito sa bansa, patuloy na nabubuhay sa ating mga pelikula’t dula ang mga iniwang ideolohiya ng mga mananakop. Ang ganitong trahedya ay hindi lamang naman makikita sa ating mga pelikula, nakaugat na din ito sa ating kaayusang panlipunan.

Hindi naman masama ang mag-aliw o ang katangiang pang-aaliw sa mga palabas. Ngunit gaya ng sinabi ni Tiongson, “… paano nga ba uunlad ang ating bansa kung ayaw harapin ng Pilipino ang mapapait na katotohanan ng kanyang lipunan, kung lagi na lamang siyang nagkakandarapa sa mga palabas na panay hagikhikan, atungalan at indakan?” Kung pilit nating tatakasan ang marahas at mahirap na buhay imbes na harapin ito at kumilos para itaguyod ang pagbabago, walang mangyayari sa buhay natin. Kung pananatilihin natin ang mga nakasanayan, walang mangyayaring pagbabago. Ang pagbabago at pag-unlad ay hindi natin makakamit kung pananatilihin natin ang mga kaugaliang paurong at mga paniniwalang hindi mapagpalaya.

Dati: Bilog ang mundo. Ngayon: Blog ang mundo. Hindi na lamang tayo citizens of the world. Karamihan sa atin ay mga netizens na rin. Netizens na nag-eexist sa isa pang mundo sa loob ng mundong ginagalawan natin.

Sa pag-usbong ng ganitong klase ng mundo, nabago ang mga limitasyon ng tinatawag nating private at public space. Sa katunayan, unti-unting nawawala sa mga tao ang konsepto ng private space. Lahat ay maaari ng i-share o ilahad online. At syempre kapag inilahad mo na sa public platforms tulad ng blog sites, hindi mo na ito maaaring ariin bilang pribado lalo pa at pinost mo ito sa pampublikong blog. Bakit mo nga naman ipopost ang isang bagay na ayaw mo namang ipaalam sa iba? Isa itong irony sa pagbablog: ang paglalahad sa publiko ng isang bagay ngunit pag-ayaw sa pangingialam ng publiko. Na hinding-hindi maiiwasan dahil interaktibo ang blog at anumang uri ng impormasyon na available online ay for public consumption.

Ginagamit ang pagbablog sa maraming dahilan: marahil para sa simpleng pagsasalsal lamang (o pagpapapansin, ayon kay Randolf David), o para sa pakikibaka, na ayon kay Eliserio ay “ang katangian ng blog na may subersibong potensyal.” Ngunit ano pa man ang dahilan, ang blog ay “mapagpalaya”. Mapagpalaya ito dahil kahit ano maaari mo ng isiwalat o ipahayag. Kahit nakakasakit, o malaswa, laganap sa platapormang ito. Ang sensurya, bagaman pinapairal pa rin sa blog, ay hindi kayang suriin at sakupin ang kalahatan ng blog.

Isang magandang halimbawa ng subersibong potensyal ng blog ay ang mga posts na may #NeverAgainNeverForget. Ang paggamit ng hashtag ay lubhang sikat ngayon. Sa paggamit ng hashtags ay naigu-grupo ang mga parehas na ideya o mga paksang iisa ang tema upang kahit maghihiwalay ng paglathala ay mahanap pa rin sa pagkakataong may maghanap sa paksang ito. Ganito rin ang ideya ng hypertext na ikinumpara ni Elizerio sa mga rhizomes.

Sa kabilang banda, hindi lang pagiging mapagpalaya ang maaaring itaguyod sa blogs. Maaaring kabaliktaran: huwad na kalayaan. Lalo na sa panahon ngayon, laganap ang fake news sa social media. Kaya ang mapagpalaya dapat na pagbablog ay ginagamit din upang manloko, magkubli at ilihis ang atensyon ng mga tao sa maling impormasyon o papaniwalain sa maling ideya.  

Isang malaking hamon ngayon sa lahat, lalo na sa mga kabataan, ang maging kritikal sa pagtingin sa mga nababasa at nakikita nila. Hindi maaari na “accept, accept, accept tapos apply, apply, apply” na lamang lagi. Gawaing katangahan at katamaran lamang iyon. Hindi rin tayo dapat nagpapasisilaw sa madaming sahog ng palabok na blog o lubos na mahumaling sa atensyon o panandaliang kasikatan na kaakibat ng mga kontrobersyal na posts.

Ikaw ang gumagamit ng wika. Ngunit posible bang baligtad: ang wika ang gumagamit sa iyo.

“Ang Ingles ay hindi lamang isang paraan para makapag-usap; ito rin ay paraan para makapaghari.” Hinahati tayo ng wika. Narito ang mga pinagpipitagang hari: mga Ingleserong ang accent ay animo’y tubong Amerika, sa tatas magsalita at sa confidence sa pagsasalita. Sa kabilang banda naman ay ang mga inaapi: mga baku-bakong magsalita ng Ingles, madalas nahihiya at wari’y di alam kung ano ang sinasabi. Ang mga Pilipinong maka-Ingles ay pinapalakpakan ngunit ang hindi masalita ito ay pinagtatawanan. Ang Ingles ang hari. Sinumang hindi umabot sa istandard ng hari ay dapat supilin.

Nakatatak na sa ating lipunan ang pagyakap sa paghaharing ito ng wikang banyaga. Na dapat lamang ang pagpapahalagang ito dahil ang Ingles ay wika ng mga umuunlad, ng kayamanan. Ngunit pinabubulaanan ito ng mga buhay na patotoong isa itong malaking X. Tingnan mo na lamang ang mga bansang Japan, Thailand, Cuba. English speakers ba sila? Oo. Pero Ingles ba ang dahilan ng pag-unlad nila?

“Ang Ingles ay ang susi sa kaunlarang pang-ekonomiya.” Ilang taon na bang hinahasa sa mga paaralan ang ating kakayahang magsalita ng Ingles? Ilang estudyante na ba ang grumadweyt na dumugo ang ilong at sumakit ang ulo dahil sa pag-iintindi sa wikang ito? At ilang trabaho na ba ang nag-interbyu sa mga aplikante gamit ang banyagang wikang ito? Marami. Sobrang rami na. Binansagan ang ating bansa bilang pinagmumulan ng mga taong magagaling mag-Ingles. Mataas ang istandard natin patungkol sa pag-aaral at pagsasalita ng wikang Ingles. Ngunit maunlad ba tayo?

Kung ekonomikong pag-unlad, malamang hindi. Ligwak pa rin ang ekonomiyang Pilipino sa kabila ng husay nito sa Ingles. Hindi pa rin tayo nakikipagsabayan sa mga bansang mauunlad, bagkus naungusan pa tayo ng mga bansang dati ay kapantay lamang natin. Ngunit maunlad naman tayo. Maunlad tayo sa Ingles na umabot na sa puntong utak-Ingles na rin tayo. Tumatangkilik ng mga produktong mula sa Amerika, nahuhumaling sa mga idolong Amerikano, nag-aastang Amerikano at higit sa lahat, nagsasalita na parang Amerikano.

“Ang sagot ay pagpapalakas ng wikang pambansa… Pambansang wika [na] maaari lamang maging Filipino… Gusto rin nating palakasin ang Ingles – bilang pangalawang lenggwahe.” May sinabi ang mga Ingles ukol sa pag-ibig “Love yourself; you can’t give something you don’t have in yourself”. Kung bigay ka lamang nang bigay, walang matitira sa iyo. Mauubos ka. Ganun din sa wika. Nakakalimutan natin ang ating sariling wika, ang wikang nag-ugat sa ating mga ninuno, dahil patuloy nating niyayakap ang wika ng iba na walang matatag na pundasyon kung ano nga ba ang wika natin. Kaya nakakalimot tayo. Dahil ang lalagyang walang laman ay nilalagyan samantalang ang puno na ay nag-uumapaw pag nilagyan pa. Ang konting tubig sa baso ay lulunurin ng bagong salin na tubig. Samantalang ang tubig sa punong lalagyan ay mananatili sa lalagyan.

Wika ang gumagamit sa iyo. Ikaw ang gumagamit ng wika. Ikaw ang gumagamit. Ikaw.

Bakit nga ba umunlad ang mga bansang tulad ng Japan at Thailand? Dahil buo na sila saka sila nagmahal ng iba.

Tungkol uli sa edukasyon ang isyung tinalakay ni Lumbera sa isa nya pang akda, ang Edukasyon Para sa Iilan: Kung Bakit Asal-Mayaman si Pedrong Maralita. Dito ipinahayag nya kung paanong nagiging instrumento ang edukasyon upang manipulahin ng mga naghaharing-uri ang mga ideolohiya ng mga mahihirap upang mapaniwala ang mga mamamayan na hindi sila napagsasamantalahan. Isa itong konsepto ni Antonio Gramsci, isang Marxista, na tinatawag na hegemoniya.

Sa hegemoniyang ito na taglay ng edukasyon, nagiging maka-mayaman ang kaisipan ng mga mahihirap (kaya asal-mayaman). Na imbes na pansinin ang pang-aapi sa kanila, nagiging kapitalista ang kanilang pag-iisip dahil sa kagustuhang maging mayaman upang makuha at makatamasa ng mga pribilehiyong sa kasalukuyan ay afford lamang ng mga mayayaman. Kumbaga hindi nila nakikitang napagsasamantalahan sila dahil para sa mahihirap parte na ng buhay-mahirap na maghirap. At para makalaya dito kailangan nilang gumastos tulad ng mga mayayaman upang maabot yung lebel ng mga mayayaman at magkaroon ng chance na maging mayaman.

Progresibo sana ang ganitong sitwasyon. Nasabi kong progresibo dahil nagkakaroon ng kagustuhan upang umunlad. Subalit nagkakaroon ng pananamantala. Hindi progresibo kung iilan lamang ang umuunlad at patuloy na umuunlad samantalang nananatiling ligwak sa ibaba iyong mga nasa laylayan. Na hindi sapat na makapagtapos ka kahit sa mga pribadong paaralang pantangi. Ang mahihirap ay mahihirap pa rin sa paraang nadadala ng impluwensiya at kapangyarihang taglay ng mga mayayaman maging sa mga trabahong makukuha nila matapos makapag-aral. Ang skills ay masasabing pumapangatlo lamang sa kapangyarihan at kayamanan. Dahil ang mahihirap ay skills lamang ang kayang bitbitin, lagi silang nakapailalim doon sa mga mayayaman.

Ito ang sitwasyon sa Pilipinas. Iilang mga pamilya lamang ang may hawak sa mga lupain, sa kapangyarihan. Habang ang karamihan sa mga mamamayan dito ay patuloy na naghihikahos at nag-aasam na umangat at makaramdam ng ginhawa. Patuloy na naniniwalang ang susi sa pag-unlad ay ang tahakin ang landas na inilatag ng mga mayayaman.

Ngunit hindi naman hopeless case ang sitwasyon para kay Lumbera. Naniniwala si Lumbera, tulad ni Marx, na magigising din ang mga Pedrong Maralita (na sana nga ay mangyari na) dahil nakikita na ng mga ito na pawang kasinungalingan lamang ang daang maka-mayaman. At sa pagkamulat ng mga taong ito, sila ay makikibaka tungo sa “pagpapantay-pantay sa lahat ng tao sa lipunan”.

Ang “utopia” na ito ay masasabi kong napaka-ideal pa rin. Sapagkat sa estado ng lipunang Pilipino sa kasalukuyan, masasabi kong malayo pa ang tatahakin ng Pilipinas bago niya marating ang ganitong punto (na sana ay marating nya).

Naalala ko yung sinabi nung isa kong kaibigan nang mapag-usapan nila sa klase ang tungkol sa ganito ring paksa. Napagtanto nya na ang kahirapang ito ay bunga nga ng mga naghaharing-uri at ng mga colonializers, ngunit sa huli anong sinabi nya? Wala daw pag-asa sa ating bayan; talagang mas pipiliin nya na mangibang-bansa kaysa manatili sa Pilipinas. Ano daw ba ang magagawa nya?

Sinagot ko sya: Kung ang lahat ng Pilipino ay ganyan mag-isip, paano makakabangon ang Pilipinas? Kailangan nating makipaglaban at lumaban upang makalaya.

Sa sanaysay ni Bienvenido Lumbrera na “Edukasyong Kolonyal: Sanhi at Bunga ng Mahabang Pagkaalipin”, tinalakay niya kung paanong naging kuta ng mga imperyalista at kapitalista ang edukasyon upang ma-exploit ang mga Pilipino, na naging dahilan kung bakit malakas pa rin ang kapit ng mga Amerikano sa mga leeg ng mga Pilipino. Sa paggamit sa edukasyon bilang instrumento, naging pabrika ito ni Uncle Sam ng mga mura ngunit dekalidad na mga Juan. Edukasyong hindi pagpapaunlad at paghuhubog ng mga intelektwal para sa kaunlaran ng bayan kundi edukasyong nais magluwal ng mga empleyadong handa sa pakikibaka ng globalisasyon.

Tinakluban ng tinatawag na “kalayaan” ang katotohanang patuloy pa rin tayong tuta ng mga Amerikanong mananakop. Pinabango ang kanilang pamamaraan ng pang-aalipin upang kumonti ang mga nag-aalsa; ginamit nila ang edukasyon upang unti-unting baguhin ang pananaw ng mga Pilipino. Sabi nga ni Taft (na sinipi ni Lumbera): “(This policy) will develop wants on their part for things which in times of poverty they regard as luxuries, but which, as they grow more educated and as they grow wealthier, become necessities”. Sa pamamagitan na rin ng mga kapakanang materyal at intelektwal, mas lalo nilang napagtibay ang kanilang impluwensya. Sa ganitong pamamaraan, mas naging matindi ang kanilang kapit dahil naiba ang ihip ng hangin; mas naging epektibo ang pananakop sa pamamagitan ng lihim na pang-aalipin, imbes na paggamit ng dahas. Lihim dahil ginawa nila ito sa paraang hindi inisip ng mga Pilipino na sila'y alipin pa rin.

Idinesenyo nila ang ating edukasyon upang pasakan tayo ng mga butong unti-unting tutubo sa kaibuturan natin, butong lalago upang baguhin kung ano ang natural nating disposisyon sa buhay. Naging maka-Amerikano ang ating orientasyon. Natutong mag-isip sa istandard ng mga Amerikano habang nananatiling sadlak sa pagkaalipin. Ang mga ugat ng mga Amerikano sa ating bansa ay kasinglalim na ata ng Marianas Trench, mahirap sisirin pero posible.

Sa pagsusuri ni Lumbera sa ating Republika, isinawalat nya ang mga tutang presidente ng Pilipinas na tumulong sa panibagong pang-aalipin at panibagong pamamaraan ng eksploytasyon. Ginamit ko ang isinawalat bilang pagpapakitang isa akong bulag na ngayon lamang nakita ang katotohanan. Gaya ng nasabi ko na dati, passive ang pagtingin ko sa kasaysayan, tulad ng pagtingin sa bintana ng isang pasaherong nakasakay sa bus, tumitingin pero hindi nakakakita.

Nang mabasa ko ang tungkol sa pagiging sunod-sunuran ng mga pinakamakapangyarihang tao sa ating pamahalaan, nakaramdam ako ng pagkadismaya at pagkabahala. Pagkadismaya dahil Pilipino na mismo ang umaaksyon upang patuloy na maghari ang mga Amerikano sa kanyang sariling bansa. Bakit sila pumapayag at sumusunod kahit malinaw namang pananamantala lamang ang nagaganap? Nakakabahala din ito dahil hindi lahat ng tuta ay basta tuta lamang. Dito napaisip ako kung gaano nga ba kalakas ang impluwensya ng Amerika sa ating bansa at kung paanong naaatim ng mga Pilipinong patuloy na magpakatuta para sa among nanamantala.

Dito marahil papasok ang edukasyon. Sa pagbibigay ng edukasyon sa mga Pilipino, nagawang hubugin ng mga Amerikano sa paraang makabubuti para sa kanila ang kasaysayan, at sa huli'y nadamay na ang kaisipan tungkol sa kanilang pananakop. Animo’y nabaliwala ang mga pang-aalipin, pagnanakaw at pananamantalang ginawa ng mga mananakop na Amerikano. Tuwing nababanggit ang panahon ng pananakop ng mga Amerikano, hindi ko naiisip na sila’y mga walang pusong mananamantala tulad ng mga Espanyol. Bagkus, sila ang mga bayani na tumulong sa ating makalaya mula sa kadena ng mga Espanyol. Kahit pa para lamang tayong produkto na kanilang binili mula sa mga Espanyol upang maging opisyal ang kanilang pagmamay-ari sa atin, naging maganda ang tingin ko dito. Dahil para sa akin, ang mga Espanyol ay lubos na masasama kaya kahit sino pang dumating upang paalisin sila ay tatawagin kong bayani. Makikita sa kaisipang ito ang tagumpay ng pamamaraang ginamit ng mga Amerikano: sa pagkontrol sa mga ideyang humuhubog sa kaisipan ng mga Pilipino, nagawa nilang palitan ang mga damdaming nag-aapoy sa loob ng mga Pilipino. Imbes na galit dahil sa pananakop, ito ay naging pagtanggap at pagpapasalamat.

Balikan uli si Taft. Kanya pang ipinagmamalaki na kahit raw umalis na ang Amerika sa Pilipinas ay patuloy na gugustuhin ng mga Pilipino ang ugnayang Pilipino-Amerikano at hinding-hindi nanaisin ng mga Pilipino na putulin ang ugnayang ito. Marahil, isang kayabangan pero mukhang may pinaghuhugotan naman kasi si Taft. Makikita ito sa resultang inilahad ng Monroe Survey Report noong 1925, at maging sa kasalukuyan na rin. Nasasaad dito na ang edukasyong humubog sa mga unang Pilipino ay gumagamit ng mga librong ginagamit ng mga mag-aaral na Amerikano. Mahihinuha din napapaloob sa mga librong ito ay kulturang Amerikano, na taliwas naman at lubhang kaiba sa kultura ng mga Pilipino. Isa pang pag-aaral noong 1931 ang nagsabi na binago ng mga paaralan ang social standards pero nanatiling mababa ang economic standards ng mga Pilipino. Dito umano pumapasok ang pagnanais na makahanap ng lugar na pupunan sa mithiing matupad ang social standards at magbibigay sa kanila ng economic stability.

Kaya ang daming materialistic sa panahon natin. At saka masyado tayong bukas sa pagtanggap sa mga basura ng dayuhan dahil matindi ang paniniwala nating anumang gawang Amerikano ay mabuti at maganda. Sa ating pag-aaral ng mga maka-Amerikanong libro, mas lalo tayong namumulat sa ating kahirapan kaya mas sumisidhi ang pagkagusto natin sa mas marangya at mas matiwasay na buhay-Amerikano. Kahit pa kapalit nito ang pagkamatay ng ating sariling lipunan, gustong-gusto pa rin nating tangkilikin ang anumang bagay na maka-dayuhan.

Samantala, ipinakita ng libro ni Hayden na ang wikang Ingles ang naging daan sa paglalim ng koneksyon natin sa Amerika at kultura nito. Tama talaga si Lumbera ng kanyang sinabi na “Ang wikang Ingles bilang wikang panturo ang pinakamatibay na kawing, sa ating panahon, ng kadenang kolonyal na ibinibilid ng sistema ng edukasyon sa sambayanan”. Iba talaga ang pagpapahalagang ibinibigay natin sa wika ng mga Amerikano. Ginagamit natin ang English bilang wikang pangturo at wika sa pakikipag-ugnayan, sa halip na ating sariling wika o mother tongue.

Kaiba ito sa sistema ng edukasyon ng mga Hapon o Tsino kung saan ang Ingles ay karaniwan lamang ginagamit na wikang panturo sa asignaturang Ingles. Sa pagtuturo sa ibang mga subject tulad ng Math, Science o iba pa, sarili nilang wika ang kanilang ginagamit. Isa itong malaking patunay nang katatagan at kalaliman ng kapit ng orientasyong Amerikano sa ating mga Pilipino. Hindi na tayo isang kolonya ng Amerika, ngunit ang Ingles ay nanatili pa rin sa atin. Sa katunayan, malalim na rin ang koneksyon nito sa ating sariling kultura. Umaabot pa sa puntong mas malaki ang pagpapahalaga natin sa mastery ng wikang ito kaysa wikang Filipino.

Kahit sa kasalukuyan, lalo na sa kasalukuyan, mahirap alisin ang kapangyarihan at impluwensiyang taglay ng mga Amerikano. Dagdag pa na ang dami nating utang sa IMF-World Bank. Mas lalong ang hirap humiwalay. Ngunit kung hindi magigising ang mga kabataan, patuloy na magiging daan ng eksploytasyon at pang-aalipin ang edukasyon; kung walang gagawin ang ating pamahalaan, patuloy na magiging malakas ang impluwensiya ng mga imperyalista’t kapitalista sa ating bayan. Kahit pa change is coming, may nababago nga ba maliban sa death toll ng mga drug addict? Nababawasan ang mga salot sa lipunan pero hindi pa rin napupuksa ang mga kanser.

Please watch before reading: “Misedukasyon” https://www.youtube.com/watch?v=_ouvNEbDHLY

Una sa lahat, matagal na ang videong ito. Kaya wag ka ng magtaka kung medyo mababa ang camera resolution, in other words malabo at makaluma ang feel. Well, technically, luma na talaga sya. Pero kung natitiis nating balik-balikan ang mga pelikula ni FPJ o Robin Padilla o kung sino mang action star nung araw eh pagtyagaan na lang din natin yung video quality. Hindi naman yun mahalaga; tingnan mo yung tema. Ito yung mga klase ng palabas na hindi lang dapat superficial ang pagtingin o yung mababaw lang. Ito yung mga palabas na mapapaisip ka kasi yun naman ang gusto ng mga gumawa ng palabas, ang pag-isipin ang kanilang mga manonood.

At dahil dun, ito ako nag-iisip at nagbabahagi ng aking mga opinyon.

Sinimulan ang video sa isang kanta. Hindi OST nang isang pelikula o kantang mapapasabay ka na lang kasi relatable. Yung kanta na direkta na agad sa tema, sa problemang nais iparating ng palabas. Hindi ko mailagay dito yung kompletong lyrics ng kanta pero ito yung para sa akin ay mga pinakatumatak na linya, “Iskolar ng bayan bakit sobrang dami ang binabayaran mga hindi naman kailangan”, “Pangakong libreng pasilidad ngayon ay nasaan,” “…kaya’t parang gulay na inilalako”, at “Hindi nilalako ang edukasyon kaya’t totoo lang ang komersyalisasyon”.

Kung mapapansin, maaaring masabi na applicable ang ganitong sitwasyon ilang taon na ang nakararaan ngunit hindi na ito ang kaso sa ngayon. Ipinasa na kasi ang Republic Act No. 10931 o Universal Access to Quality Tertiary Education Act noong isang taon. Dahil sa batas na ito, nakakaranas na ang mga estudyante na tulad ko ng libreng tuition fee, kasama na ang miscellaneous fees, sa lahat ng mga State Universities and Colleges (SUCs), Local Universities and Colleges (LUCs), maging sa mga state-run Technical-Vocational Institutions. Sa kabutihang palad, napagtagumpayan na ng ating lipunan ang tungkol sa libreng edukasyon, to an extent I guess. Tungkol sa magiging resulta ng ganitong batas at hakbang, only time will tell.

Pero looking back, totoo din naman na laganap ang komersyalisasyon sa edukasyon. Nung junior high school ako, nagrereklamo lagi ang mga magulang ko dahil sa mga mahal na bayarin sa aking paaralan na isang state university sa aming lalawigan. Libre ang tuition fee pero ang mahal ng miscellaneous fees na binabayaran ko, umaabot ng mahigit 2,000 pesos bawat taon. Bukod pa dun, ang mahal din ng libro namin. Ayos lang sana kung natatapos namin yung buong libro, cover to cover kumbaga pero hindi. Swerte na kung makaabot man lang kami sa kalahati bawat subject. Hindi rin dun nagtatapos ang bayarin, may mga pa-activity din sila na may sinisingil din sila sa amin.

Bukod sa pagiging komersyalisado, binanggit din sa video na kolonyal ang ating edukasyon. Kolonyal in the sense na ang ating kasaysayan ay napapalooban ng mga dayuhang mananakop, na ang turo sa atin ay hindi tungkol sa pagiging malaya kundi sa pagiging mga alipin natin at ang kasaysayan ng ating mananakop bilang ating sariling kasaysayan. Ang kasaysayan ng Pilipinas para sa akin ay ganito: sinakop tayo ng mga Espanyol for more than 300 years. Nag-alsa ang mga Katipunero para sa ating kalayaan. Nasakop tayong muli ng mga Amerikano. Dumating ang mga Hapon na sumakop din sa atin. Nagbalik ang mga Amerikano. Tinulungan nila tayong itayo ang gobyernong tinatamasa natin sa ngayon.

With that in mind, wala akong ill feelings para sa mga Amerikano. I mean, okay sinakop nila tayo pero so what? Tinuruan nila tayo, binigyan ng edukasyon, tinulungang itayo ang ating sariling gobyerno, etc. Ang problema ko sa ganitong mindset ay ito: nagtayo na ng gobyerno sina Aguinaldo bago pa man makarating ang mga Amerikano. So technically, hindi ang mga Amerikano ang nagtayo ng gobyerno sa Pilipinas dahil kahit wala sila, on the way na tayo sa pagkakaroon ng sariling pamahalaan. Pero hindi ko yun naisip dati. Ang problema sa edukasyong naranasan ko, ipinaramdam sa akin na huwag mangkwestyon dahil totoo lahat ng nasa libro (maliban na lang kung may typo). Saka hindi ko talaga naisip na kwestyunin ang ating kasaysayan dahil kasaysayan natin iyon, bakit naman ituturo ng mali ang sarili nating kasaysayan?

Yun pala, isang kasangkapan ang edukasyon upang baguhin ang ating mga kaisipan patungo sa positibong pagtingin sa pananakop ng mga Amerikano. Paniwalain ang mga tanga na sya ay matalino na, never realizing na mali naman pala yung itinuturo sa kanya. Kaya hindi natin napapansin na mayroong mali dahil edukasyon ang ginamit ng mga Amerikano upang kontrolin tayo. Isang malaking patunay nito ay ang laganap na pagbibigay natin ng halaga sa wika ng mga Amerikano, ang Ingles.

Ang wikang Ingles ay itinuturing na napakahalaga sa buhay ng isang Pilipino. Kailangan na magkaroon ng mastery sa language na ito upang masabi na matalino at may mararating sa buhay. Ito ay dahil gamit ang wikang ito bilang panturo sa paaralan at sa mga trabaho. Tuwing interviews, Ingles ang gamit upang makipag-usap sa boss ng kompanya o trabahong sinusubukang pasukin.

Sa usaping trabaho naman, may malaking isyu din dito. Sabi nga sa video, nakaprograma ang ating education system upang humubog ng mga empleyadong kayang punan ang mga demands ng mga multinational companies, sa madaling salita, mga dayuhan. Ang ating panahong ginugugol sa paaralan ay wala lamang kundi paghahanda para sa magiging mga trabaho natin sa kinabukasan. Lumaki tayo na naniniwalang ang edukasyon ang susi para sa magandang kinabukasan. Totoo din naman. Pero mas tama sigurong sabihin na edukasyon ang susi para sa magandang trabaho. I mean, hindi ba madalas na ang mga kursong kinukuha ay yung mga in-demand at saka yung may mga sure na malaking kita?

Dagdag pa, laganap ang mentalidad na mas magaganda ang mga produktong Amerikano kaysa sa mga lokal. Makikita ito sa labis na paghanga sa mga kaklase, halimbawa, na may magulang na OFW. Ang magulang na ito ay nagpapadala sa kanyang pamilya sa Pinas ng mga kagamitan na kapag nakikita ng ibang tao ay laging naiisip na senyales ng pagiging mayaman ng pamilyang iyon. Na animo’y hindi alintana na domestic helper pala ang naturang OFW, na pinasosyal lamang naman na katulong dito sa atin.

Panghuli, ang edukasyon ay hindi lamang edukasyon na magtatawid sa atin tungo sa magandang kinabukasan. Nagiging salamin din ito ng estado sa buhay. At hindi lamang ang educational attainment ang batayan sa panghuhusgang ito, kaakibat nito ay ang tanong na: San ka nag-aral? Na parang nasusukat ang edukasyon base sa mga sulok ng mga sementadong gusali nito. Na balewala kung gaano man kataas ang mga grado mo batay sa Transcript of Records mo. Mas prioritized pa rin ang mga estudyanteng nagtapos mula sa ADMU, DLSU, UP, UST at marami pang ibang kilalang institusyon.

Sobrang nakakalungkot na matagal na panahon na ang lumipas ngunit ang estado ni Juan ay nananatili pa rin kung ano sya noon. May mga pagbabago naman, maliliit na pagbabagong di pa rin tinutugunan kung ano ang ugat ng problema.