Prema analizama izvršenim za potrebe izrade Prostornog plana Crne Gore do 2020. godine  utvrđeno je da je stepen urbanizacije dostigao 62,8% za čitavu Crnu Goru, sa znatnim regionalnim varijacijama uz jačanje trenda suburbanizacije, što dovodi do formiranja naselja koje karakteriše "monofunkcionalnost, pretjerana potrošnja prostora, niska infrastrukturna opremljenost i znatni negativni uticaji na životnu sredinu." Poseban problem na koji se u analizama ukazalo predstavlja bespravna i neplanska izgradnja naselja kao osnovni faktor ugrožavanja prirodnih resursa i privrednog razvoja. Naročito je problematična bespravna izgradnja na najatraktivnijim područjima praćena nepoštovanjem većeg broja tehničkih, saobraćajnih, ekoloških i drugih zahtjeva i zanemarivanjem javne koristi. Nastavljen je i trend prenamjene poljoprivrednog zemljišta, npr. za stambenu izgradnju, intenzivna prodaja zemljišta stranim državljanima, na najatraktivnijim lokacijama koju prati agresivna gradnja novih objekata koji se nerijetko grade bespravno i bez poštovanja graditeljske tradicije.[1]

 Ekonomijom Crne Gore dominiraju građevinske kompanije koje ulažu u zemljište,  u izradu, izmjene i dopune DUPova, pregovore i špekulacije sa institucijama vlasti i lokalnim zajednicama, da bi na kraju na osvojenom zemjištu izgradili stambene blokove velike gustine, niskog kvaliteta gradnje i prostora, ekonomski i energetski neodržive, a koje sve manje gradjana može sebi da priušti.

  Kompanija Čelebić: Planirani i izvedeni izgled stambeno poslovnih zgrada Čelebić - City Kvart

Foto: celebic.com

  Prema zvaničnim podacima Uprave za nekretnine broj podstanarskih domaćinstava u Crnoj Gori je 18.425, odnosno oko 60.000 lica.[2]

Alastair Parvin u svojoj raspravi o tržištu nekretnina u Velikoj Britaniji govori o globalnim problemima: Ukratko, patimo od nedostatka stanova što pokušavamo da riješimo izgradnjom još stanova[3]. Izgradnja još stanova je, međutim, liječenje posljedice, a ne uzroka krize, jer, paradoksalno, prema podacima MONSTAT-a u Podgorici je evidentirano 12.700 trajno ili privremeno nenastanjenih stanova, što čini 17,4% stambenog fonda glavnog grada (u ovaj broj nisu uračunati tzv. stanovi za sezonsko korištenje kojih ima 3754, odnosno dodatnih 5,2%). Broj praznih stanova u cijeloj Crnoj Gori je 58 000 prema  popisu stanovništva iz 2011. Godine.

 Uzrok krize uglavnom ne leži samo u izgradnji, već i u posjedovanju zemljišta, a zemljište je neobnovljivi resurs države. “Stvaranje” građevinskog zemljišta odnosi se na njegovo pretvaranje iz poljoprivrednog u građevinsko, a taj proces se odvija kroz izmjene i dopune DUPova: usvajanjem dokumentacije od strane skupštine opštine, uz obavezan proces javne rasprave (koji je jedini mehanizam kojim građani mogu da utiču na to koje zemljište, kad i u čijem interesu će biti transformisano u građevinsko). Osnovni problem ove transformacije leži u činjenicama:

1) sistemi komunikacije svih aktera (institucija sistema, investora, javnosti i struke) u procesu proizvodnje građevinskog zemljišta i uspostavljanju balansa između njihovih interesa su loši što proizvodi nepovjerenje, špekulacije i međusobno kočenje efikasnog upravljanja prostorom;

2) bez obzira na količinu kapitala i zemljišta u svom posjedu – privatni investitor jednostavno ne može da izgradi stambene jedinice dovoljno brzo da smanji rast cijena stanova koji zauzvrat reguliše rast cijene zemljišta.

 Između ostalog, Parvin zaključuje i da suštinski problem nije čak ni u nedostatku zemljišta, već je taj nedostatak upravo osnovni ekonomski uslov unutar kojeg nastaje pravo tržište, a to tržište ne trguje zemljištem nego načinom na koji se do njega dolazi – dugom.[4]

Sada u igru ulaze banke

Da bi investitor došao do kapitala za izgradnju stambenog objekta mora od banke da podigne kredit – visokorizični dug, jer promjenljivost ekonomije ne garantuje da će prodajom nekretnina taj dug vratiti. Nakon plaćanja troškova nabavke i adaptacije zemljišta, plaćanja infrastrukture, komunalnih i drugih naknada, sami troškovi izgradnje, naravno, bivaju minimizovani – uštedom na kvalitetu gradnje, na kvalitetu životnog prostora i izgradnjom velikog broja standardnih, identičnih stambenih jedinica. Cijena gotove stambene jedinice koju korisnik plaća je daleko veća od cijene njene izgradnje, ostavljajući investitoru na taj način priličnu marginu profita.

Zetagradnja doo: Stambeno poslovne zgrade Zetagradnja - City Kvart (gore)  i Momišići A (dolje)

foto: zetagradnja.com

  Sa druge strane, da bi korisnik kupio jednu od tih stambenih jedinica mora takođe da podigne kredit, čime investitoru nadoknađuje sve troškove, srazmjerno veličini svoje stambene jedinice, smanjujući rizičnost njegovog duga – odnosno preuzimajući njegov dug za izgradnju stambenog bloka. Na taj način tržište duga opstaje – jer svima će uvijek biti potreban stan, a dok god postoji potreba za stanom, biće i potrebe za dugom. Zaključak je da ono što korisnik otkupljuje nije stan, već dug koji investitor ima prema banci, dok je taj stan samo njegovo pokriće.

Ovo tržište je matematički neodrživo, jer rast cijena uslovljava rast duga, a rast duga zauzvrat uslovljava rast cijena nekretnina što geometrijskom progresijom vodi slomu, nakon kojeg država mora da se zaduži ne bi li smirila i restruktuirala ovo tržište.

Prema podacima Monstata, prosječna cijena kvadrata stana u Podgorici u 2015. godini je bila 1.080,00 €, u Budvi je 1.594,00 €, dok je u Nikšiću 561,00 €. S obzirom na činjenicu da izgradnja, uslovi, komunalni i drugi troškovi staju isto – možemo zaključiti da cijena izgradnje kvadrata stana ni u Podgorici ni u Nikšiću ne može biti veća od 500,00 €. Primjer iz regiona koji ovo potvrđuje je konkurs slovenačkog stambenog fonda koji je sproveden kao Vladin projekat pristupačnog kolektivnog stanovanja za mlade porodice kojim je pobjedničko rješenje Ofis Arhitekata izabrano na osnovu dobrog balansa između bruto izgrađene i prodajne površine, postignutog kvaliteta životnog prostora i ekonomske održivosti, a koji je predviđen, izgrađen i prodat po cijeni od 600 € po kvadratu.

  Ofis Arhitekti: Pobjedničko rješenje konkursa Slovenačkog Stambenog Fonda, Slovenija, Izola

foto: ofis-a.si

  Uzevši u obzir da se kamatna stopa za stambeni kredit u Crnoj Gori kreće od 5,14% do čak 12%, na pozajmljenih 50.000,00 €, korisnik kredita dužan je da vrati 87.459,00€ (Podaci Societe general banke za stambeni kredit efektivne kamatne stope od 5,14%). Drugim riječima, za stan od 50 kvadrata čija građevinska cijena iznosi 25.000,00 €, korisnik mora podići kredit od 50.000,00€ koje će dati investitoru, a biti u obavezi da banci vrati 87.459,00€, odnosno, korisnik će oplatiti 3 takva stana. Mjesečni anuitet kojim korisnik vraća ovaj kredit iznosi 290,00€ , pri čemu je prosječna plata u Crnoj Gori za februar ove godine, prema podacima Monstata 491,00€.

Dakle, da bi obezbjedio sebi krov nad glavom, korisnik 25 godina otplaćuje banci dug koji čini:

1) Cijena izgradnje stana u kojem živi,

2) Cijena još jednog takvog stana koji ostaje investitoru,

3) Cijena još jednog takvog stana koji u kamati ostaje banci.

  Taj krov nad glavom je standardna jedinica koja postaje sve manja, niskog građevinskog kvaliteta, sve nižeg kvaliteta prostora, male energetske efikasnosti, slabe zvučne i termo izolacije, a sa visokim računima za struju, nelogične osnove, diskutabilne insolacije, udaljene od igrališta, zelenih površina, škola i zdravstvenih ustanova itd., ukratko – nije dom.

Kompanija Nikić: Poslovni centar “Nikić” sa 74 stambene jedinice

foto:kroling.me

Da rezimiramo: Građevinskoj kompaniji je kvalitet gradnje i kvalitet životnog prostora stambene jedinice koju gradi faktički nebitan, jer te stambene jedinice predstavljaju samo pokriće za dug (pod hipotekom banke), a koji će korisnik kupovinom od investitora da otkupi. Na taj način građevinska kompanija ostaje u plusu za dotičnu razliku u građevinskoj i prodajnoj cijeni (koja je u Podgorici 100%), a banka koja kupca kreditira za kupovinu stana od te iste građevinske kompanije – za dvije kamate, prvu od duga investitora za izgradnju stanova i drugu od duga korisnika za kapital za otkup stana (za oba duga pokriće je ista nekretnina).

Interesantna informacija kojom možda ne barataju svi je da kamata na stambeni kredit u stabilnim tržištima zemalja centralne evrope ne prelazi 2%, dok iste banke u Crnoj Gori, kao rizičnom tržištu, obezbjeđuju svoj interes držeći kamatnu stopu na sadašnjem nivou.

Rezime polako ali sigurno vodi zaključku da ovo tržište opstaje, odnosno visoka cijena nekretnina se održava, što znači da se to nekome isplati. Kome?

U ovoj računici građevinska kompanija i banka su u izuzetnom plusu. Kupci stanova od građevinske kompanije se dijele u dvije grupe: one koji moraju da se zaduže kod banke da bi otplatili svoj stan i one koji će stan kupiti za keš. Oni koji posjeduju keš uspjevaju da eliminišu banku iz jednačine, smanjujući cijenu stana za trećinu (oni ne plaćaju 3 stana, već samo 2).

To implicira da tržište Crne Gore očigledno ima dovoljno veliki obrt gotovine da podrži ovakvu inflaciju. Ova gotovina dolazi iz 3 izvora:

1) Stranih kupaca

2) Prodaje nasljeđene nekretnine

3) Sive ekonomije

Centralna Banka nikad nije objavila koliki je obrt gotovine u Crnoj Gori. S druge strane, procjenjuje se da siva ekonomija iznosi 31%.

Ovakvim tržištem i njegovim posljedicama najviše gube građani koji nemaju nasljedstvo i ne bave se sivom ekonomijom, takozvani “pošteni građani” koji plaćaju ogromne i rastuće cijene, po previsokim kamatama, koje ne mogu sebi da priušte, za loše stanove.

Pitanje je samo vremena kad će ovako koncipirano tržište nekretnina propasti. U tom slučaju scenario je sljedeći: građani više neće moći da plaćaju svoje umnožene dugove bankama, priliv novca u banke će se smanjiti ili prestati, to će ih učiniti nelikvidnim i nesolventnim, (paralelno banke će na račun duga oduzeti djelimično otplaćene stanove korisnika kredita stvarajući alarmantan broj beskućnika), depoziti i štednja građana dolaze u opasnost, tada država mora da priskoči u pomoć i spasi banku pumpajući u nju novac poreskih obveznika iz državnog budžeta – opet su jedini na gubitku građani. Korisnici kredita pored nepovratnog gubitka sredstava već uloženih u nekretninu ostaju i bez te nekretnine – postajući beskućnici.

  Posljednji ovakav slom tržišta nekretnina (slom hipotekarnih kredita) u SAD doveo je 2008. godine do globalne ekonomske krize. U tom kontekstu Paul Finch, u svom upozoravajućem članku Architects: resist market ideology – or you’ll end up like bankers, za The Architects’ Journal, kaže da su upravo profestionalci i stručnjaci koji su trebali da budu “Pretorijanska straža” kapitalizma aktivno i namjerno učestvovali u korumpiranim radnjama koje su do sloma dovele, a da među te profesionalce i stručnjake osim bankara i ekonomista spadaju i arhitekti.[5]

       Arhitektonska struka ima znanje i sposobnost da ovaj prijeteći scenario uvidi, amortizuje i spasi ono što se spasiti da, međutim evidentno je da se to u Crnoj Gori ne dešava. Arhitekti su postali sredstvo legalizacije volje privatnih investitora za sitan novac, a u cilju podrivanja tržišta nekretnina. Christine Murray iskorištavanje situacije međusobnog potkopavanja u arhitektonskoj struci živopisno sažima u članku Developers are cashing in while architects undercut each other.[6]

U ovoj tranziciji koja se sastoji od najgoreg iz oba društveno-ekonomska sistema, tržište nekretnina se neće sa praskom survati na banke, na privatne građevinske kompanije, na državu ili čak na bogataše koji posjeduju keš koji čuvaju u nekretninama – već na najniži sloj piramide – na građane. U tom slučaju treba javiti profesorima na fakultetu da je arhitektura prestala da bude humana i čovjekomjerna, a građanima da sistem neće učiniti apsolutno ništa za njih.

 Međutim i u toj takvoj, ne baš blistavoj, budućnosti stvari mogu biti predumišljene i donekle spašene. Primjeri iz Evrope i regona pokazuju da postoje mehanizmi amortizacije, saniranja i rehabilitacije sloma tržišta nekretinina ili njegovih aspekata, a o njihovim dometima i uspješnosti će biti riječi u drugom dijelu ovog teksta.

tekst:

Jelena Rabrenović

_______________

[1] Nacionalna stambena strategija Crne Gore za period od 2011. do 2020. godine Institut za građevinarstvo d.o.o. Podgorica

[2] Prema zvaničnim podacima Uprave za nekretnine, po dva stana ima  44.744 građana Crne Gore, tri stana 13.120, četiri 4.976, a pet i više 1.795 građana.

[3] Parvin, Alastair. “Housing without debt: Our flawed housing economy, and what we can do about it” Medium. n.p. 16.02.2016. Web. 16.02.2016.

[4] Parvin, Alastair. “Housing without debt: Our flawed housing economy, and what we can do about it” Medium. n.p. 16.02.2016. Web. 16.02.2016.

[5] Finch, Paul. “Architects: resist market ideology – or you’ll end up like bankers.” The Architects’ Journal. n.p. 10.02.2016. Web. 06.03.2016.

/Historia non facit saltum.- Istorija ne pravi skokove./

Istorija nije registar krvavih bitaka, biografija nekolicine velikih ljudi, niti kvantitativni izraz naše prošlosti, već prikaz razvoja ljudskog duha. Ali mi često uobličavamo prošlost, da bi odgovarala našim zahtjevima za budućnost. Zato istoriju treba da pišu filozofi.  Iz istog razloga, razvoj arhitekture bi u najmanju ruku trebali opisati- sociolozi. Jer se ova ‘teška umjetnost’ u struci nerijetko precijenjuje, a u javnosti potcijenjuje, istoričari umjetnosti često zanemaruju tehničku dimenziju, a sami arhitekti odlikuju se upitnom objektivnošću. Arhitektura pred društvom ipak drži ogledalo. Hajde da to i dokažemo.

Živimo u dobu demokratije (ili njenog kvazi izraza), odnosno u društvenom sistemu u kojem većina odlučuje, rješava probleme, formira i sprovodi zakone. Ono što se ipak često zaboravlja jeste da ovakav poredak a priori ne znači da su svi ljudi jednaki. Medju jednakima neki su jednakiji, što bi rekao Džordž Orvel. Suština demokratije leži u sledećem: svi ljudi ne mogu biti jednako moćni, ali mogu biti jednako slobodni.  Kako bi se ta jednakost slobode mogla izraziti u životu, u prostoru, u životnom prostoru?

Banksy, Segregation wall, Palestine 

Jedan od osnivača sociološke nauke, Herbert Spenser, je pokušao na biološkoj osnovi da objasni stvarnost, njene relacije, pojavnost i uopšte način kojim sa njom komuniciramo. Društvo je po njemu jedan organizam, koji posjeduje kao i svaki drugi- organe za ishranu, krvotok, koordinaciju i reprodukciju. Dok takav organizam raste, on postaje složeniji, a samim tim i njegovi djelovi razvijaju veću međuzavisnost. Njegov model grupisanja materije, nauštrb kretanja i obnuto- tj. inteziviranu dinamiku prilikom disolucije odnosno dezintegracije mase, može se sa izvanrednom podudarnošću primijeniti na našu građenu sredinu. Po Spenseru, homogena masa je neodrživa. Na primjeru ljudske naseobine, moglo bi se reći da to znači da zajednica bez diferenciranih uloga i funkcija u društvu ne može opstati, misleći na zajednicu u kojoj su svi članovi nosioci istih karakteristika. Tačnost ove tvrdnje može se dokazati jednostavnim praćenjem razvoja urbanih sredina kroz vrijeme (sjetimo se da primitivna plemena rijetko kada rastu, češće izmuru nego razviju složeniji sistem, ograničava ih nedostatak hijerarhije). Od prvih grupacija objekata za stanovanje koja nazivamo naseljima, do gradova, sistem se ne razlikuje u biti, već u proporciji. Metode funkcionisanja male zajednice, uspješno se apliciraju i na veću. Kada se homogenost-tj. istovjetnost članova grupe, počne pretvarati u stabilniji sistem heterogene strukture, odnosno kada se dijelovi zajednice počnu ujedinjavati u potkategorije prema svojoj funkciji- sposobnostima, zajednica raste- jer se izrazava veći stepen individualnosti podjedinca, a samim tim i njihov efikasniji doprinos. Taj doprinos se prije svega ogleda u afirmaciji radne snage, odnosno mogućnosti pojedinca da kroz proizvodnju, produktivan proces postane dio kolektivnog djelovanja. Vil Djurant tvrdi da su se u istoriji suštinski odigrale samo dvije velike revolucije, a to su momenti nastanka poljoprivrede, a kasnije industrije.  Ovo je dijelom i odgovor na pitanje o  neuspješnosti ideala komunizma svuda u svijetu (misleći na jednakost u posjedovanju dobara), a i u našoj najbližoj sredini. Demokratija dakle zahtijeva individualnost, kao premisu opšteg napretka.

Grad je stogo strukturiran tako da se njegove zone jasno raščlane, u prostornom i sociološkom smislu. Tako nesmetano svaka može da obavlja svoje dužnosti. Diferencijranje centra od perifernih djelova vrši se spontano, ali uz jasnu logičku postavku - komercijalne aktivnosti, glavne ekonomske i administrativne djelatnosti formiraju neku vrstu centralnog nervnog sistema grada, saobraćaj obrazuje komunikacione tokove koji dijelove povezuju u cjelinu, a periferne, glavninom- stambene zone, lociraju se tako da budu povezane sa centralnim djelatnostima, ali i ruralnim područjem kako bi se mogle neometano širiti. Ovaj model grada, razumije se, predstavlja uopštenu predstavu socio-ekonomskih, istorijskih i kulturnih faktora koji formiraju ljudsku zajednicu, a koji se u stvarnim okolnostima neprestano prilagodjavaju sredini i manje ili više odstupaju od opisane strukture. U odnosu na razmjere odstupanja, određene urbane sredine mogu potpuno izgubiti karakteristike, pa i promijeniti sam naziv- brojni su primjeri ogromnih naseobina koje se zbog nedostatka osnovih osobina grada, gradom i ne mogu oslovljavati.

Andre Rocha- Favela on the road 

Čim se izgubi ili oslabi komunikacija među dijelovima, cjelina slabi i na kraju se dezintegriše- prenaseljeni gradovi imaju tendenciju da se raščlane u nekoliko manjih- što nazivamo policentričnošću. Goruća pitanja današnjice vezana su mahom za metropole, koje nekontrolisano rastu. To su područja gdje organi našeg velikog organizma počinju mijenjati svoju funkciju silom prilika, čime se narušava ravnoteža i ugrožava opstanak. Pretjerana urbanizacija, koja se svuda u svijetu sprovodi još od bljeska industrijske revolucije, između ostalog izaziva pojavu urbane segregacije, koju ovdje pominjemo jer otjelotvoruje sve suprotnosti društvenog sistema demokratije. Ilustracija - na mjestima susreta razlicitih socijalnih slojeva, posebno ekstrema bogatstva i siromaštva, danas se podižu i fizičke prepreke - zidovi. Osim bolne spoznaje o neravnomjernosti podjele novca i moći, u ovim mjestima se uviđa da ni sloboda nije svima jednako dostupna. Rast urbane strukture je dobar samo do onog trenutka kada jednako snabdijeva dobrima sve svoje segmente. U teoriji, nijedna demokratska zemlja ne bi se mogla smatrati takvom ako igdje na njenoj teritoriji postoje divlja naselja (favele, geta…), u kojima ljudi žive bez osnovnih egzistencijalnih uslova, na rubu zakona ili sa “one” njegove strane. Moral koji je inače nepouzdan opšti sporazum, postaje naročito varijabilan u uslovima stalne klasne borbe. Ipak, neprestano takmičenje za poboljšanje svog socio-ekonomskog položaja, glavni je podstrek za razvoj kreativnosti, sposobnosti, ideja i opšte progresa pojedinca. Moramo razumjeti da se umjesto čovjeka u ovu ulogu može smjestiti i grad, ali i cijela država.  Zato bi se jednakost sloboda kroz naš prostor mogla izraziti samo poštujući nekoliko osnovnih normi:

1.      Prostor je resurs koji je svima dostupan, ali i potrošan.

2.      Komunikacioni tokovi moraju biti za sve otvoreni.

3.      Zakon mora podržavati građanina, nezavisno od njegove uloge u procesu korigovanja prostora- nema povlašćenih.

4.      Da bi poštovali svoj prostor, a shodno tome tradiciju, nasljeđe i kulturu, ljudi ga moraju makar u osnovnoj mjeri poznavati. Ništa ne oslobađa kao obrazovanje.

Tema podesna za dalju razradu i vjerovatno širu polemiku, ipak može dati potvrdu da je Korbizje bio u pravu kada je u onoj velikoj dilemi Arhitektura ili revolucija?, izabrao ovu plemenitu djelatnost. Kroz arhitekturu se može izraziti svako socijalno stremljenje, a tako i sunovrat. Najteži korak je ipak - suočiti se sa ogledalima koja pred nama drže sopstveni gradovi.

U praksi sam se mnogo puta nalazio pred problemima koje nisam mogao da rešim. Često su oni proisticali iz stanja u kojem se nalazi određeni objekat. Najčešće smetnje su bila projektantska rešenja za koja je najvažnije arhitektura. Ona često ne vode račune ni o ninimalnim uslovima za funkciju, na primer, krova.

Navodim  primer hotela „Podgorica“ u Podgorici, izveden pre gotovo 30 godina, ni jednog časa ne želeći da umanjim vrednost njegovog arhitektonskog rešenja. Možda čak nisam merodavan, ali mislim da na ovim prostorima nema objekta koji je tako pristao i uklopljen organski uz postojeći prirodni ambijent kao što je hotel „Podgorica“. On sam liči na moračke pećine, i čovek bi pomislio da ga tu nije posadila ljudska ruka, nego da je iznikao iz obale Morače i njenih pećina. Zbog poštovanja prema tom objektu, i njenom autoru (arhitekt Svetlana Radević), sva moja rešenja na krovu su bila potčinjena tako da ničim ne narušim njegovu arhitekturu (taj objekat je, kao što je poznato, dobio veoma prestižnu jugoslovensku nagradu – Nagradu Borbe za arhitekturu).

Ukupna dužina hotela „Podgorica“ je 126m. Sobe su rešene kao njegov prizemni deo, a na višem su kotlarnice, trafostanice, saloni, kuhinja, restoran i ostali prostori. Kad se tome doda da je hotel izgrađen iznad obale Morače – čije su obale sastavljene od pećina i konglomerata, a bez dovoljno dilatacija koje su ovi uslovi i propisi tražili – skupljanje atmosferske vode s krova na tako razuđenom objektu rešeno je s dosta šahtova i velikim razvodom. Zbog velikih padavina i slabog održavanja, dolazilo je do zagušenja i prodiranja vode u prostorije. Odvođenje vode s krova rešeno je s malim brojem slivnika nepropisnog prečnika, zbog čega je dolazilo do zagušenja-začepljenja i podizanja nivoa vode koja je prodirala preko atičkih zidova u prostorije i zidove. Odvod je rešen skriveno, kroz zidove.

Rešenje za krovne površine je takvo da su svi konstruktivni zidovi, provučeni iznad krova, različitih visina (0,50 – 1,80m). Oni su po krovu izvedeni u cik-cak položaju. Iznad svega, ti zidovi nemaju holkela, i svi su obloženi oblucima iz Morače (10-25cm, vidite sliku 52). Čela atičkih i drugih zidova nisu zaštićena (poklopnim pločama ili limom). Na čelima, tamo gde sam mislio da voda prodire, postavljene su montažne betonske ploče (podražavanje postojećeg rešenja, vidite crtež 53).

Na crtežu 54 vidi se da zdovi nemaju holkela, nego su obloženi oblucima. Nije bilo detalja izvedenog stanja, iz kojeg bi se videlo da je, eventualno, hidroizolacija iz polja provučena u vidu holkela ispod oblutaka. Jedini način da se taj problem reši – računajući na raspoložive mogućnosti – bilo je premošćavanje horizontalnog dela hidroizolacije sa vertikalnim zidovima obloženim oblucima.

Iako u ovo nisam bio siguran, pribegao sam tom rešenju koje postojeće stanje narušava u najmanjoj mogućoj meri. Nisam bio uveren da voda ne prodire istim putem kojim je to činila i do tada. (Ne okrivljujući nikaoga za to, sva moja rešenja su do sad delimično uspevala zato što sam ih davao delimično i za mesta koja su prokišnjavala; često je to diktirao korisnik, pravdajući to nedostatkom novca).

Dakle, vlaga je prodirala i kroz prozore i fasadu hotela „ Podgorica“ (fasada je takođe obložena oblucima). Sve je pripisivano krovu. Između svih problema, koji su samo uzgredno pomenuti, ostali su mnogi drugi, s ništa manjim „učešćem“. Koliko god sam mogao, branio sam objekat od ideje da se pokrije limom i na taj način estetski oskrnavi a njegova originalna arhitektura nepopravljivo naruši. Na slici 55 vidi se krov sa svojom prepoznatljivom arhitekturom, ali da li ga je mogućno popraviti? U Kolašinu je 1975. Godine izgrađen Dom revolucije. Taj objekat je tipičan po tome što je zadovoljio samo jedan sulov; da odražava i podržava Revoluciju, a što se tiče uslova korišćenja – napravljen je tako da nije upotrebljiv ! Na Domu su,inače, izvršene tri sanacije protiv vlage, i nijedna nije uspjela. Žalim što o ovom objektu nemam još više saznanja i podataka, ali imam najvažniji: da je u komisiju za projektno rešenje protiv vlage( u kojem je nosilac bio jedan naš univerzitetski institut) bio određen član Saveza boraca iz Kolašina?! Zato i mogu da tvrdim, s ne malo žaljenja zbog tolikog bačneog novca i raznih harčenja, da nema te tehnologije i znanja u ovoj oblasti koja ovakav objekat može zaštititi od vlage i propadanja i pretvoriti ga u ono za šta je namenjen.

Tekst: Momčilo Radović

Iz uvoda

Crnogorsko iskustvo nosi i nekoliko specifičnosti kada je ova nagrada u pitanju. Dvostruki raritet ostvarila je arhitektica Svetlana Radević. Prvo, činjenicom što je jedina žena koja je dobila Saveznu nagradu lista „Borba“, a s druge strane postala je laureat u tridesetoj godini života.

Dolazak Savezne „Borbine“ nagrade u Crnu Goru predstavljao je veliko ohrabrenje za njenu arhitekturu i jednu od najvećih promocija sveukupne kulturne scene. Svetlana Radević je ovom nagradom poslala poruku da je velika arhitektura i ovdje moguća, ali je svojim kontinuiranim radom upozorila da nije dovoljno biti samo ljubitelj arhitekture, već da se za takav uspjeh, pored intuicije i talenta, zahtijeva permanentan rad i veliko odricanje.

Crna Gora baštini još jedan objekat koji je dobio Saveznu nagradu lista „Borba“ 1985. godine. Riječ je o Hotelskom kompleksu „Slovenska plaža“ u Budvi, slovenačkog arhitekte Janeza Kobea. Takođe, jedno djelo crnogorskih arhitekata nagrađeno Republičkom nagradom „Borbe“ nalazilo se izvan njenih granica. Riječ je o Hotelu  „Galeb“ u Kuparima kraj Dubrovnika, djelo Milorada Petijevića i Katarine Đivović.

U Crnoj Gori se pored jedne Savezne nagrade nalaze i dva objekta koja imaju Republičku nagradu. Jedan je hotel „Kamelija“ u Tivtu, djelo Ahmeda Đuvića, a drugi je hotel „Rivijera“ u Petrovcu na moru arhitekte Mihaila Mitrovića. Arhitekta Milan Popović je crnogorsku „Borbinu“ nagradu dobio pet puta, što predstavlja rekord u svim republikama bivše zajedničke države.

Kada je učešće Crne Gore za nagradu „ Borbe“ u pitanju tu je i jedan neslavan rekord. Od ukupno 26 ciklusa nagrade (1965-1990), Crna Gora nije učestvovala u deset. Jedan period apstinencije se može pravdati razornim zemljotresom ali cjelokupan svakako ne, jer su i u tom periodu realizovana značajna djela. To samo govori o krizama struke na crnogorskom arhitektonskom nebu, koje su nanosile trajnu štetu kako pojedincima, tako i cijeloj profesiji, što ova hronologija, između ostalog i dokazuje.

Godine u kojima nije bilo crnogorskih predstavnika obrađene su prikazima laureata iz drugih republika i saveznim pobjednicima, kako bi se pratio kontinuitet dešavanja na arhitektonskoj sceni na prostoru SFRJ i mogle napraviti komparacije sa djelima arhitekture koja je istovremeno nastajala na crnogorskom tlu, a ostajala, često nepravedno, izvan očiju javnosti.

1968. će Crnoj Gori donijeti Saveznu „Borbinu“ nagradu za Hotel „Podgorica“ u Titogradu, realizovan 1967. godine, autorke Svetlane Radević.

Iako je nagrada podijeljena sa slovenačkim laureatom Milanom Miheličem za Robnu kuću u Osijeku, to ne umanjuje njenu vrijednost.

Iz sadašnjeg ugla se može tvrditi da je crnogorska arhitektura napravila neočekivan i snažan iskorak koji se nije ponovio do današnjeg dana.

Pored Hotela „Podgorica“, za crnogorsku nagradu bila su kandidovana još dva djela.

Žiri je radio u sastavu arh. Milan Popović (predsjednik) i članovi: arh. Dušan Laličić, arh. Vasiliije Đurović, Dragutin Vujanović (književnik) i Borislav Vojvodić (novinar).

Izvod iz zapisnika žirija otkriva da se posebno ocjenjuje (...)“ispravnost arhitektonskog postupka uklapanja objekta u ambijent, naročito s obzirom na osjetljiv lokalitet. Time su ostvareni visoki prostorni kvaliteti, a postignut je i savremeni humani tretman problema utilitarnosti. Detalj je pažljivo negovan, a materijal okoline srećno je korišćen na eksterijeru i enterijeru”

Zaslužuje podsjećanje da je Hotel “Podgorica” produkt prvonagrađenog konkursnog rješenja Svetlane Radević, koja je na taj način obezbjedila realizaciju objekta, što mu daje dodatnu vrijednost. U odnosu na predviđenu lokaciju konkursnim rješenjem, hotel je primaknut bliže mostu, na oštriju padinu, čime je dobio na dinamici i boljim vizurama, usmjeren na površinu rijeke. Pored toga, ovaj potez se pokazao izuzetno produktivnim jer je jasno ostvaren dijalog sa ruševinama Kule Stare varoši na suprotnoj strani rijeke. Ta korespondencija je ojačana korišćenjem lokalnog kamena i riječnog oblutka prisutnog u obje građevine.

Već prvi pogled na osnove objekta ukazuje na pomalo zbunjujuću originalnost komponovanja, koja proističe iz suptilno prostudirane relacije sa terenom i rijekom.

Dodjela Savezne nagrade “Borbe” Svetlani Radević, imala je značajnu ulogu ne samo za promociju arhitektonske struke, već je usmjerilo pažnju javnosti prema arhitekti – stvaraocu i kreativnoj ličnosti uopšte.

Za Svetlanu Radević, najmlađeg laureata u cjelokupnom ciklusu Saveznih nagrada “Borbe” ova nagrada predstavljala je ne samo veliko priznanje već i obavezu. I nakon Hotela “Podgorica” ostavila je značajan trag u crnogorskoj arhitekturi, stalno istražujući nove koncepte. Ovakav uspjeh teško je bilo ponoviti ne samo njoj, nego i svim crnogorskim poslenicima arhitekture do današnjih dana.

Analizirajući objekat “Labud plaže” Vukote Tupe Vukotića (nastao 1960. godine), sa konzolnim terasama i slomljenim parapetima koji streme prema Morači, može se reći da Hotel “Podgorica” u određenoj mjeri duguje ovom objektu. Takođe, upotreba oblutka kao materijala prisutna je na prvoizgrađenom objektu. Nije rizično ustvrditi da je ovdje počela da se uspostavlja linija jedne škole arhitekture, koja se nije upečatljivije nastavila.

Iz drugih republika, pored Robne kuće u Osijeku arhitekte Milana Miheliča, za Saveznu nagradu konkurisali su: iz Makedonije Osnovna škola “Mirče Acev” u Skoplju, autora  Blagoja Micevskog, iz Hrvatske Hotelski kompleks u Uvali Skot kod Kraljevice, čiji je autor Igor Emili. Srbija je na ovu smotru poslala Centar mjesne zajednice u Novom Beogradu, djelo Uroša Martinovića. Iz Bosne i Hercegovine je za Saveznu “Borbinu” nagradu pristiglo djelo realizovano u Crnoj Gori, Hotelsko-paviljonsko naselje “Kamelija” u Donjoj Lastvi kod Tivta, koje potpisuje arhitekta Ahmed Đuvić.

Kako stoji u izvještaju žirija, u startu su se izdvojila dva djela (Hotel “Podgorica” iRobna kuća u Osijeku) koja su podijelila prvu nagradu. Žiri je zapisao: Arh. Svetlana Radević je u datim prostornim okolnostima karakterističnog podneblja, dinamički ritmovnim pokrenutim elementima ostvarila visoki arhitektonski kvalitet. Uspešnom primenom prirodnih materijala dostignuto je jedinstvo spoljne i unutrašnje arhitekture sa okolinom.

Za Robnu kuću u Osijeku, u obrazloženju žirija, piše: Arh. Milan Mihelič realizovao je delo koje se posebno ističe jedinstvom  konstruktivnog, funkcionalnog i likovnog. Savremenim sintetskim postupkom i primenom industrijskih elemenata na objektu izrazito urbane funkcije ostvario je arhitekturu visokog kvaliteta u celini i detalju.

Jasno je da je riječ o dva dijametralno suprotna projektantska postupka, koje je žiri ocijenio ne dajući nijednom prednost. Dijeljenjem prve nagrade odao je priznanje dobro ostvarenim ciljevima i time ostao na visini zadatka, što je sigurno učvrstilo poziciju ove nagrade.

Tekst: Rifat Alihodžić

When Podgorica was promoted to become Montenegro’s capital in 1948 and was renamed Titograd – in each constituent republic of post-war Yugoslavia there was at least one location named after Tito – also the need for hotels rose. Economically the country managed to recover thanks to the influx of money from international sources, particularly after the end of the 1950s; parallel to urban planning an extensive public building program was started within the scope of which among others the “Podgorica” hotel was erected.

Arrangement and building technology reveal the architect’s playful and poetic approach to Montenegro’s resources. The integration into the natural terrain on the Morača and the use of river gravel as impressive motif derived from the country’s traditional building tradition dialogue with the reinforced concrete structure and the modern design of the interior spaces.

Prevod:

Kada je proglašena glavnim gradom Crne Gore, 1948. godine, Podgorica je preimenovana u Titograd (u svakoj od republika poslijeratne Jugoslavije postojao je bar jedan lokalitet nazvan po Titu), a pojavila se i potreba za novim hotelima. Ekonomski gledano, zemlja je uspjela da se oporavi zahvaljujući prilivu novca iz internacionalnih izvora, naročito krajem 50tih godina; paralelno sa time počinje urbano planiranje obimnog programa javnih objekata, u sklopu kojega je, između ostalih, podignut i hotel “Podgorica”.

Projektovanje i tehnologija gradnje otkrivaju razigran i poetičan pristup autora crnogorskim resursima. Integracija u prirodni teren Morače i upotreba riječnog oblutka kao impresivnog motiva potiče od dijaloga tradicionalnog graditeljskog umijeća sa armirano betonskom strukturom i modernim dizajnom unutrašnjih prostora.

Tekst: Katalog MONTENEGRO: Kontrast Landschaft, Architektur Kontext

Titograd. - Prijatno je sresti starog druga, pogotovo kad taj drug svojim stvaralaštvom čini čast gradu, Republici, pa i Jugoslaviji. Svetlana Kana Radević, titogradski arhitekta, imala je nedavno priliku da se izložba njenih radova nađe u prostorijama Centralnog doma Saveza arhitekata SSSR, u kome do sad nije gostovala ni jedna žena arhitekta. Ta posebna čast pripala joj je jednostavno zbog činjenice da su njeni projekti hotela u Titovom Užicu, Titogradu i Mojkovcu ostali u Društvu arhitekata izuzetno zapaženi. A povod za razgovor je i jugoslovensko priznanje Svetlani Radević - njen projekat hotela “Podgorica” u Titogradu, koji je i danas njegov svojevrstan simbol - prva jugoslovenska nagrada “Borbe”. Ona je jedini crnogorski arhitekt koji je zaslužio ovo visoko priznanje.

Mnogo je priznanja a malo saznanja šire javnosti  o ovom vrsnom stvaraocu. Ona je trenutno slobodan umjetnik. Zašto? Njeno obrazloženje glasi:

“Ovakav status omogućava mnogo veću slobodu nego kad je čovjek radno vezan”. To se odnosi samo na kreaciju, a sve ostalo je krajnje neizvjesno, čak i za stvaraoce kakav je u arhitekturi Kana Radević - rekli bi smo i mi.

Istina, ona ima specifično viđenje stvaralaštva svoje struke u Crnoj Gori tvrdnjom da je ova Republika uvijek imala kreativan potencijal, ali nikad dovoljno iskorišćen. Ima dovoljno objekata, ali u odnosu na arhitektonsku produkciju nedovoljno kvalitetnih. Razlog je jednostavan: sudbina arhitekture je u dva investiciona puta: prilikom biranja i eksploatacije. Investitori nijesu učinili napor da pravi posao dođe u prave ruke, a najmanje su, što je apsurd, uposleni najkreativniji arhitekti.

Titograd je - tvrdi kana Radević, najtipičniji za hronologiju takvog razvoja jedne velike urbane sredine. Bilo bi logično da se povežu cjeline, da se struktuira prostor. Bez pješačke zone nema pravog grada. Bilo bi logično da tri cjeline: Stara Varoš, Nova Varoš i Grad preko Morače, kako kažu njegovi žitelji, imaju svoje osobenosti i komunikaciju. A toga baš nema. Tkivo Stare Varoši je razoreno, ostali su samo fragmenti koji imaju ambijentalnu vrijednost i još postoji šansa da se makar i takvi sačuvaju. Izuzetna topografija ovoga grada, njegove rijeke i brda, tipičan su primjer urbanog i arhitektonskog promašaja.

Nažalost, nastavlja svoju priču Kana Radević, tržišna ekonomija arhitekturu dovodi do tragike, jer niske cijene pružaju šansu onim nesposobnim nudeći im posao za male pare a bez ikakvih posljedica. Istina, sada stvarno vlada besparica, nema mnogo investicija, pa nema ni posla, ali to može da bude i velika prednost. Investiciono zatišje treba iskoristiti za studioznija projektovanja, bez ad hok rješenja.

Stanje u kulturi glavnog grada Crne Gore je krajnje zabrinjavajuće. Započeti a nezavršeni objekti (Moderna galerija, Leksikografski zavod), jedna od najboljih muzičkih akademija u zemlji je u baraci, Titograd nema muzeja, a neprocjenjivi umjetnički fond je u depoima i u zaista nepovoljnim uslovima sklon propadanju. Dokle? - pita Kana Radević. Akcija za izgradnju, odnosno revitalizaciju Crnogorskog narodnog pozorišta, ohrabruje. Prije svega jer se pokreće u izuzetno teškom materijalnom trenutku. Smoglo se u Titogradu snage da se bar u dogledno vrijeme riješi problem Crnogorskog narodnog pozorišta. Ipak čudi što taj objekat nije bio dio javnog konkursa. Očito da je i njegovu sudbinu odredila cijena projekta, što takođe smatram nedopustivim, kaže na kraju Svetlana Kana Radević.

Jedno na prvi pogled nepretenciozno i nemonumentalno djelo, hotel „Podgorica“ arhitekte Svetlane Kane Radević u trougaonom spoju svih aglomeracija Titograda, dobilo je po jednu prvu republičku i dijeljenu saveznu nagradu „Borbinog“ konkursa 67. Kao lični uspjeh mladog projektanta, to je bez sumnje svijetli trenutak njegove kreativne sposobnosti, ali više od toga, čini mi se, jedna perspektiva ratnoj tragici podleglog grada koji je počeo da se iz osnova izgrađuje na drukčijim koncepcijama. Prvi put otkako je zidarski čekić udario u kamen-temeljac novog grada na Morači i Ribnici našao se arhitekta koji je pogodio u osobenu žicu prirodne i istorijske karakteristike Titograda i pokazao „ispravnost arhitektonskog postupka uklapanja objekta u ambijent, naročito s obzirom na osjetljiv ambijent“ – kako ju je formulisala republička konkursna komisija. U dvadesetogodišnjoj hronici građenja glavnog grada Crne Gore – zaista pojava koja zaslužuje najveću pažnju! O djelu Svetlane Radević izrečeno je je već kompetentno mišljenje. Ostaje nedorečen izraz jednog grada kome se tako dugo bila zamela sopstvena likovna vrijednost da je tek ovom nagradom postala svima očevidna. Riječ je o sublimiranju u projektu „osjetljivog ambijenta“ – vrlina jednospratne istorijske arhitekture stare podgoričke varoši. Naslonjen na vjekovima isprobavano urbanističko i arhitektonsko nasljeđe, prema kome je obrnut licem, projekat je istovremeno dat u formama maksimalno prilagođenim najmodernijim zahtjevima funkcionalnosti i tehnologije materijala. Tako otkrivena stara fizionomija grada u projektu novog djela ne pokazuje se više kao ukleta, kako se do nedavno tretirala u generalnom urbanističkom planu Titograda, već kao pogođena komponenta savremene izgradnje. Zar se nije dugo čekalo da se, kao u komentaru jednog stiha iz Vergilijeve Enejide Sunt lacrymae rerum... (I, 462), zažali nad propuštenim mogućnostima?!

A one su bile izvjesne upravo u tom pogledu, - u poštovanju prirodnih i naslijeđenih osobina grada, grada na okonglomerisanim rječnim pećinama koje su milenijama dubile Morača i Ribnica. Pećinski konglomerat, nastajao vjekovnim spajanjem oblutaka i prirodnog kreča, i novi, načinjen pomoću cementa – to je arhitektonski simbol građevinskog materijala koji je Titogradu mogao odrediti varijantu oblikovanja po  kojoj bi smo ga lakše identifikovali u sopstvenom ambijentu. Građevinski materijal izvađen je iz majdanskih kopova aluvijalne formacije Ćemovskog polja. Baš to što je povezan sa tako rijetkom tektonikom tla preko ugrađenog elementa, izglačanog i izvajanog kamena s nekadašnjeg morskog dna, to vraćanje najelementarnijem tkivu iz kojega je satkana supstrukcija grada, njegove pećine, kao kapadokijske kuće i hramovi Irgiba i Gerema, izdubljene u mekom ali konzistentnom krečnjaku, ili kao rimske, napuljske i kojevske katakombe, ili kao palmirski hipogeji, ili kao kamen odeskih kuća, isječen iz podzemnih „kamenoloma“ toga grada... taj elemenat sui generis u građevinarstvu Titograda iznosi na površinu konstantan domaći materijal koji specifičnoj primjeni stiče sasvim drukčiji oblikovni efekat nego što daje u drugim geološkim sredinama.

Pravo je čudo kako se mimo intencija generalnog urbanističkog plana ovo djelo probilo do „istorijske“ komponente u prilagođavanju prostoru, rijekama, staroj gradskoj anglomeraciji i tvrđavi, kojima je okrenut, i jednoj epopeji od koje sve što je ostalo nije baš uvijek samo ružna prošlost, nego i poneki iskreni trenutak nadahnuća i čiste poezije. Ostala je bila da animira svojom apsolutnom slobodom projektovanja ulica, na mediteransko-orijentalni način, sa uvijek novim i nepononovljivim rješenjima, stara podgorička varoš u kojoj je svaka kuća i kapija bila originalno orijentisana prema sopstvenom „svjetlosnom“ izvoru. Isto kao što je pogled sa svakog prozora ulcinjskog grada mogao da potraži na pučini galiju koju željno očekuje gusareva ili mornareva porodica, tako da se iz kuća podgoričke Stare Varoši moglo gledati u sva okolna brda u kojima se vodila neprekidna borba za slobodu. Njena arhitektura je rješavala jednu enigmu istorije grada koja nije ostavila pismeno svjedočanstvo o tome da li je tvrđava na ušću Ribnice u Moraču izgrađena radi bezbjednosti varoši ili je varoš nastala u sjenci bezbjednosti tvrđave. Okrećući se oči u oči toj zagonetki, nagrađeno djelo je usvojilo, najuzdržljivije rečeno, bar premisu korektnog odnosa prema kulturnom nasljeđu.

Jedna komponenta za koju bi se trebalo založiti je kompletiranje ovog srećno započetog pokušaja prilagođavanja prirodnim i istorijskim relejima titogradske arhitekture sa pandanom na drugoj  strani rijeke – staroj gradskoj tvrđavi koju već dugo narod naziva Nemanjinim gradom. Ona je arheološki ispitana i za nju je predloženo adekvatno rješenje. Nečiji nehat ili nerazumjevanje godinama su kočili izvođenje jednog započetog posla, uklapanje Nemanjinog grada u živi organizam izgradnje Titograda kome stoji kao ruglo u samom centru grada.

Poslije Radevićeve egzibicije, koja je uvažena kao primjer za dublje razmišljanje i nove ambicije u građevinarstvu isprepletenom ostacima kulturnog nasljeđa, trebalo bi već jednom da se shvati da je Nemanjin grad Titogradu ono što i citadela staroj Budvi – oaza u pustinji jednoličnog novog urbanizma, koji je obezličio i jedan i drugi grad. U tu oazu bi se moglo pobjeći na osobit način – pogledom sa terasa novog titogradskog hotela, izronulim iz pećinskih obala rijeke kao himera stare Podgorice. Samo rekonstruisana titogradska citadela, konzervisana i uređena kao svojevrstan muzejski objekt, mogla bi da bude odgovarajući pandan tek podignutoj građevini.

Svetlana Radević je poštovala tu uzajamnost. Zašto da se tragom te nove inicijative ne istraje? Zašto da se ne uradi  ono što je prije nekoliko godina, kad je podnesen prijedlog za očuvanje i oživljavanje istinskih vrijednosti starog podgoričkog urbanizma i arhitekture, izgledalo prihvatljivo i izvodljivo, a sad evo, nanovo aktualizovano? Tek dopunjeno uređenjem Nemanjinog grada i njegovog ambijenta na suprotnoj strani Morače kao tražene i srećno nađene poente na kojoj bi se sa terasa novog hotela mogao da odmara pogled, zaustavlja misao i evokacija, oplemenjuje perspektiva i horizont – tek tako kompletirano nagrađeno djelo postalo bi osmišljeno do kraja.

Republičke nagrade “Borbe” u vidu plakete primili su za 1967. godinu Ahmed Đuvić u Bosni i Hercegovini, za hotelsko-paviljonsko naselje “Kamelija” kod Tivta; Igor Emili, za hotelski kompleks u uvali Skot kod Kraljevice u Hrvatskoj; Blagoje Micevski u Makedoniji, za osmogodišnju školu “Mirče Acev” i Uroš Martinović, za Centar mjesne zajednice u Novom Beogradu kao predstavnik Srbije.

Savezni žiri na čijem je čelu bio Miloš Savić iz Novog Sada imao je sljedeće članove: M. Danojlić, “Borba”; D. Dimitrov, Skopje; R. konstantinović, Beograd; V. Kraljević, “Borba”; J. Kregar, Ljubljana; M. Krsmanović, Beograd; M. Kušan, Sarajevo; J. Milanović, “Večernje Novosti”; S. Miljković, Beograd; V. Mušič, Ljubljana; M. Popović, Titograd; S. Simoski, Skopje; S. Stanič, “Borba”; i J. Uhlik, Zagreb.

U obrazloženju žirija za dodjeljivanje Savezne nagrade “Borba” Milanu Miheliču kaže se da je ovaj ljubljanski arhitekt realizovao u Osijeku objekat jedinstvene konstruktivne, funkcionalne, i likovne vrijednosti. Primenjeni su industrijski elementi i ostvarena je arhitektura visokog kvaliteta u celini i u detalju.

Mlada Svetlana Radević iz Titograda primenila je prirodne materijale ostvarujući jedinstvo spoljne i unutrašnje arhitakture sa okolinom. Karakteristično podneblje i pomenuti elementi daju visoki kvalitet hotelu “Podgorica”. To su bili razlozi za dodelu ovako visokog priznanja za ovaj objekt.

Smatrajući da je kod ovakvih nagrada vredno čuti obrazloženje bar koliko i upoznati nagrađena dela, donosimo deo ocene, koju je poslao republički žiri Slovenije za rad Milana Miheliča:

“Delo ističe savremeni zahvat u rešenju arhitektonskog zadatka kako u funkciji tako i u dostignutom oblikovnom izrazu arhitekture. Sastav konstruktivno izraženog betonsko-čeličnog skeleta i lagane aluminijumske ljuske pokazuje organsku arhitektonsku celinu. Izuzev u livelju betonskih oslonaca u prizemlju, zgrada Robne kuće u Osijeku sastavljena je od nosača i obložena elementima industrijske proizvodnje. Na ovaj način je i tehnološki zahvat usklađen sa izrazom arhitekture”.

Za hotel “Podgorica” republički žiri je naglasio “ispravnost arhitektonskog postupka uklapanja objekta u ambijent, naročito s obzirom na osjetljiv lokalitet. Time su ostvareni visoki prostorni kvaliteti, a postignut je i savremeni humani tretman problema utilitarnosti. Detalj je pažljivo negovan, a materijal okoline srećno je korišćen na eksterijeru i enterijeru” To je donelo projektantu Svetlani Radević republičku nagradu i kasnije deobu savezne nagrade “Borbe”.

Treća nagrada “Borbe”, kao i republičke nagrade, koje su i ovoga puta dodeljene, izazvala je veliko intersovanje ne samo stručne javnosti. Izložba koja je priređena u galeriji Kulturnog centra Beograda treba da obiđe i druge republičke centre. Rad žirija je bio javno sniman za treći program radio Beograda. Na taj način najšira kulturna publika je imala prilike da se bliže upozna pre svega sa kriterijumima za vrednovanje dela arhitekture, što nam se čini od izuzetnog značaja.

Time “Borbina” nagrada za arhitekturu postaje moćno sredstvo ne samo za stimuliranje stvaralačkih napora naših arhitekata, nego i sredstvo prave i najvrednije popularizacije arhitekture u nas u času kada joj je to više no ikada u njenoj istoriji potrebno. Ako se zna da su brojna arhitektonska ostvarenja po republikama konkurisala za nagrade onda će se steći prvi utisak o značaju “Borbine” nagrade, koja iz godine u godinu postaje sve ozbiljnije i sve značajnije priznanje arhitekturi i arhitektima Jugoslavije. A toga je na žalost sve manje i manje.

Na stenovitim i strmim obalama uvek hladne i smaragdno-zelene Morače niklo je jedno novo zdanje koje svojim izuzetnim arhitektonskim i likovnim kvalitetima uliva veru u nove i sveže kreativne mogućnosti mladih stvaralaca na polju arhitekture, a kojih u glavnom gradu SR Crne Gore nije malo. Reč je o novopodignutom hotelu „Podgorica“, prvencu osobe koja je tek započela da korača mukotrpnim stazama arhitektonskog stvaranja. Treba naglasiti da je arhitakta Radević na konkursu za ovaj hotel dobila prvu nagradu a zatim i pravo realizacije.

Mnogi naši gradovi, a republički centri pogotovu, poseduju fondove iz kojih nagrađuju izuzetno uspele napore i rezultate u oblasti kulture, umetnosti i drugih po društvo korisnih delatnosti. Titograd takve nagrade dodeljuje svakog decembra, na dan oslobođenja grada. Za žaljenje je činjenica da oni koji su, prošlog decembra, o ovome odlučivali nisu bili svesni vrednosti navedenog objekta, ili su ga možda nehotimice lišili zasluženog javnog priznanja. Ne mogu da verujem da u jednom žiriju ovakve vrste, koji odlučuje o dodeljivanju tako značajnih pohvala, nije bilo ni jednog arhitekte (ako je takav slučaj, onda je to neoprostiva slabost i neangažovanost Saveza arhitekata Crne Gore da ne sudeluju u takvom radu), a ako ga je bilo onda sam veoma sumnjičav i rezervisan u njegovo poznavanje istinskih vrednosti savremene arhitektonske misli.

Jer, neosporna je činjenica da se radi o jednom izuzetno uspelom arhitektonskom ostvarenju. To je tvorevina, koja je namerno i svesno raskrstila sa uhodanim i šematskim arhitektonskim rešenjima koja najčešće proizilaze iz rutinske upotrebe šine i lenjira. Ovde se radi o naporu i traženju, koji je kako u svom osnovnom konceptu podele primarnih hotelskih funkcija, njihovom oblikovnom oformljenju, postavljanju i povezivanju sa terenom, tako i detaljnoj obradi prilazio na jedan svojevrstan način u kome se u potpunosti uspelo.

Krupni kameni oblutak, koji Morača valja iz svog divljeg kanjona i kojim je stvorila obale svog dubokog korita u samom Titogradu, najlogičniji je grđeviski materijal kojim je ovo zdanje izvedeno. Primena ovog jedinstvenog materijala je sprovedena konsekventno i veoma sretno kako u obradi njegovog esterijera tako i enterijera.

Odsustvo polihromiije (prisutne su dve nijanse sivog: boja oblutka i prirodnog betona) ne predstavlja ni u kom slučaju siromaštvo ili nedostatak, jer zahvaljujući dubokim lođama, snažnim horizontalama betonskih ograda, smelim i daleko u prostor izbačenim konzolama terasa, kao i blago povijenim i fino zatalasanim kalkanskim zidovima, dobijen je objekat pun života, pokrenutih oblika i profinjenih detalja. Sagledavajući hotel u svom celokupnom izgledu u zajednici sa neposrednom okolinom, dobija se utisak da je projektant želeo baš tom jednostavnošću i malobrojnošću materijala da na jedan senzibilan način uspostavi prostornu povezanost svog dela sa još uvek nedovoljno prisutnim i monumentalnim ostacima Nemanjine Ribnice, koja se nalazi na suprotnoj obali reke.

Enterijeri su, kao što je već napred podvučeno (i to naročito opštih prostorija: kafana, restoran, barovi, holovi) uglavnom rešenim oblutkom (obrada zidnih površina), koji se izvesnom robustnošću veoma uspelo konfrontira cizelirano izvedenim drvenim tavanicama i podovima, prekrivenih velvetom od zida do zida, ili složenih od glatkih kamenih ploča.

U hotelskom delu, koji je prilične dužine, treba istaći prijatnu izlomljenost dugačke perspektive, koja bi mogla biti neprijatna, a postignuta je smicanjem (zapravo blagom pokrenutošću) hotelskog trakta. Na prelomnim tačkama hodnika dobijeni su mali saloni, koji su orijentisani na zelene vode Morače i na ostatak siluete stare Podgorice.

Hotelske jedinice su inače projektovane veoma racionalno sa suzdržanom merom luksuza. U unutrašnjoj obradi ovih prostorija treba istaći prijatno rešeno veštačko osvetljenje putem suptilno oblikovanih stonih svetiljki. Svaka od ovih jedinica poseduje duboku lođu, koja, pored oblikovnih vrednosti (profilacija ograde, koso zasečeni pregradni zidovi), ima prevashodno funkcionalnu ulogu: što uspešniju zaštitu od sunca u dobro poznatim žarkim titogradskim letnjim danima.

Terenski uslovi su nametnuli da se sva tri ulaza (hotelski, kafanski i ekonomski) nalaze na istom fasadnom frontu, što bi normalno trebalo da predstavlja nedostatak, međutim, to je spretnim raščlanjivanjem fasadnih ravni i odgovarajućim plastičnim oblikovanjem i prostornim naglašavanjem potpuno uspešno savladano, te o eventualnom nedostatku ne može biti ni govora.

Svakako da se i na ovom objektu mogu uočiti nedostaci, ali to su prvenstveno slabosti zanatske izrade i izvođenja uopšte, zapravo to su u manjoj ili većoj meri svi oni problemi koji već toliko vremena prate naše građevinarstvo i oni se kao nedostaci (pogotovu kod tvorevina ovakve vrste) niti mogu niti smeju uzimati u obzir kod donošenja suda o onim stvarnim vrednostima i idejama, koje stvaralac i u uslovima lošeg građevinskog izvođenja uspešno preneo sa papira u prostor.

Više žalim, nego što zameram, da terase kafane (koje se stepenasto spuštaju ka Morači) nisu malo više izbačene, još smelije nadnesene nad vode Morače.

Ponavljam da je prava radost susret sa ovakvim ostvarenjima, koja se izdvajaju iz sivila naše arhitektonske svakodnevice, doći u kontakt sa delom koje je izašlo iz okvira prosečnosti, koje je htelo da kaže nešto novo i koje je u tom pokušaju i eksperimentu sasvim i uspelo.

Biće nedopustiv propust ako kolege iz Saveza arhitekata SR Crne Gore ovo izuzetno delo ne kandiduju kao svog predstavnika u utakmici, koju svake godine organizuje naš ugledni list „Borba“ tokom februara za tzv. „BORBINU NAGRADU ZA ARHITEKTURU“, za dela ostvarena u toku prethodne godine širom cele naše zemlje.

Tekst: Zoran B. Petrović

Korbizije je govorio da se dobrom arhitekturum mogu izbjeći socijalne revolucije. Otac moderne arhitekture je možda malo i pretjerao, no posmatrajući projekte Svetlane Kane Radević, osjećamo da je vjera u entuzijazam i humanu misiju ove socijalne umjetnosti besmrtna. Povoda za razgovor sa jednom od najuglednijih jugoslovenskih arhitekata ima više. Ovih dana je završen njen projekat poslovne zgrade “Lovćeninvesta” u Titogradu, a zastupljena je u konceptualnoj antologiji jugoslovenske arhitekture ( 50 istaknutih arhitekata Jugoslavije). Izlagala je nedavno radove i skice u više gradova Sovjetskog Saveza, između ostalog i u Moskvi, i uskoro svoju funkciju treba da dobije još jedan njen “biser” - zgrada bivšeg Leksikografskog zavoda, preko puta Skupštine Crne Gore u Titogradu.

ČIN VOLJE

Izuzetno obrazovana (magistrirala u SAD, specijalizirala u Parizu i Salzburgu, boravila u Japanu, studirala i istoriju umjetnosti) Radević među svojim kolegama važi kao autor koji se strasno vezuje za istorijsko u čovjeku. kritika kaže da su joj djela svečanosti za oko, prizori pred kojima ne možete ostati ravnodušni. Možda zbog nametljivog stila, gotovo svaki njen objekat je izazvao polemike u javnosti. Jedni su za stav da se radi o savršenosti, drugi o promašaju. Ravnodušnih - nema. Kana Radević napominje da je to dobro, jer očigledno da njen rad “provocira”. Suština stvaranja i jeste u tome, jer se tako pokreću stvari, uvodi se nova estetika, kaže ona.

Arhitektura nije izolovana od tradicije, načina življenja jedne sredine?

Arhitektura je čin volje. Jedan isti objekat je javan (svojom fasadom) i privatan u isto vrijeme (onim što je iza fasade). Stari se gradovi, na primjer, više vole zbog memorije koju nose, tradicije, zbog mogućnosti učestvovanja i prihatanja istog sistema vrijednosti kad ja postane mi, a moje - naše.

PLATON O RĐAVOM GRAĐANINU

Kako ocenjujete arhitekturu naših većih gradova. Posebno Titograda, jer se u njemu najočitije ispoljava ubrzani urbano-građevinski razvoj?

U Titogradu postoji jasna hronologija razvoja, sa tri gradske cjeline. Postoje neke ambijentalne vrijednosti koje nose sve te karakteristike vremena u kojem su nastali pojedini urbani djelovi. Njih treba sačuvati zbog kontinuiteta grada. Titograd nije dobro strukturiran - nema pješačkih staza usljed čega ne postoji urbani mentalitet. Mislim da ne volimo svoj grad, ne identifikujemo se sa njim, za razliku od Rimljana, Parižana… Platon kaže: “Građanin koji ne učestvuje u stvarima svoga grada nije miran građanin, već rđav građanin”. Ja pokušavam da učestvujem u stvaranju svog grada.

Od svih faza arhitektonskog rada, koju najviše volite?

Najviše volim fazu realizacije. U gradnji aktivno učestvujem. Ono što je bila mašta tada postaje realnost. To je veoma izazovno. Prostor se definiše, objekat dobija konture. Suština arhitekture i jeste organizacja prostora. A njega prati forma koja daje identitet prostoru. Proces je istovremen, a ne u hronološkim sekvencama.

Unijeli ste prvi u Jugoslaviji poseban arhitektonski stil, takozvani “brutalizam”. Riječ je o korišćenju prirodnog neobrađenog betona. Na ovaj način izgrađenii su objekti Autobuska stanica i hotel “Podgorica” u Titogradu, stambeno-poslovna zgrada u Petrovcu na moru… Sada kao da mijenjate stil, uvodite neke nove tehnologije?

Poslijeratna gradnja je morala računati na vrlo skroman materijal. Samo na onaj koji je bio dostupan. Začetnik brutalizma je Le Korbizije i on je unio novu estetiku. Konstruktivni elementi su došli do izražaja. Objekti ove vrste afirmišu specifičnu izražajnost armiranog betona. Kasnije je taj pristup arhitaktonski kritičar i teoretičar, Englez R. Banham, definisao kao “brutalizam”. Danas je arhitektonska estetika umnogome promijenjena, uvode se novi materijali. Na poslovnoj zgradi “Lovćeninvesta” i objektu bivšeg Leksikografskog zavoda koristim kontinuirane staklene fasade. Ova tehnologija je tek prije tri godine prvi put izvedena u Belgiji.

ARHITEKTONSKO NASLJEĐE

Dakle, u arhitekturi smo već Evropa. Zanimljivo je da smo u njoj već početkom ovog vijeka koristili najsavremenija evropska dostignuća?

To je tačno. Nekoliko godina poslije izgradnje prvog objekta od armiranog betona u Parizu početkom ovog vijeka, na Cetinju je 1910. godine izvedena od istog materijala takozvana “kvadratna kuća”, preko puta bivšeg francuskog poslanstva, čiji je projektant bio Jovan Maguljani. Ova zgrada je kvalitetan primjer ranog kubizma. Bilo gdje da je u Evropi, bila bi akcentovana i uvažena. Kod nas je zanemarena kao što su i mnogi drugi objekti izloženi devastaciji.

Izgleda da arhitekte nemaju velikog uticaja na način korišćenja i čuvanje “njihovih” objekata?

Sudbina arhitekture je dva puta u rukama korisnika. Prvi put kada bira arhitektu, a drugi put u toku eksploatacije objekta. Tim činom ne dobija ili gubi samo istorija arhitekture, već svi mi korisnici ponajviše. Nije baš svejedno u kakvom prostoru živimo i radimo.

SMISAO ARHITEKTURE I UMJETNOSTI

A. Malro je rekao: “Umjetnost sam sreo kao antisudbinu”. To je divno rečeno. U ovako kriznim vremenima dobro je što postoji umjetnost. Ona je ta koja može da prevaziđe i nadvlada diobe svojim humanizmom. Arhitektura je veoma značajan okvir našeg življenja. U različitim arhitektonskim okvirima egzstiramo čitav život. Ja se nadam da će oni biti sve više po mjeri čovjeka.

Iako nosi najveće zasluge za usmjerenje razvoja nekog prostora, arhitekta-urbanista ne radi ništa sam, već uz pomoć ljudi čije je potrebe sposoban da prepozna u prostoru u kojem žive i proizvede projekciju tih potreba u budućnost, stvarajući uslove za lijep i komforan život. Posmatrajući ljude i njihove potrebe, koje se ogledaju u djelatnostima koje obavljaju, urbanista sprovodi organizaciju i sistematizaciju korisnog prostora vodeći računa o očuvanju održivosti prirode.

Privilegija da se 1950-ih i 1960-ih godina ovim pitanjima u Herceg Novom pozabavi jedan od velikana jugoslovenske moderne arhitekture i urbanizma Nikola Dobrović „natjerala“ me je da napišem ovaj tekst ne bi li i sebi i drugima dokazao da nije slučajno da ovaj grad smatram izuzetnim potencijalom.

Iako su ga studije prvo navele u Budimpeštu 1915. godine, pa ih je, poslije Prvog svjetskog rata, nastavio i završio u Pragu 1923. godine, gdje je i ostao da radi neko vrijeme, Dobroviću je ipak više odgovarala mediteranska  klima pa je stalno utočište od 1934. godine našao u Lapadu kod Dubrovnika gdje i nastaju djela koja su obilježila njegovu karijeru: Spomenik Viktoru Diku na ostrvu Lopud, Hotel Grand, takođe na ostrvu Lopud, vila Naprstek u uvali Srebrno kraj Dubrovnika, vila Vesna na ostrvu Lopud, kao i ostali projekti u istom regionu. Posmatrajući detalje tih objekata, koji počivaju na Dobrovićevoj ideologiji pomirenja tradicije sa modernom, možemo uočiti karakteristike njegovog arhitektonskog izraza koje djele i objekti koje je projektovao u Herceg Novom kao komšijskom gradu Dubrovnika.

Ovdje se prije svega misli na arhitektoniku i materijalizaciju objekata, ali i na uklopljenost objekta u ambijent lokacije, bila to gradska sredina ili ruralni pejzaž. Prepoznavanje i očuvanje karaktera ambijenta bila je i do kraja njegovog stvaralačkog opusa ostala bitna smjernica u Dobrovićevom radu.

Detalj ambijenta vile Vesna na Lopudu kod Dubrovnika za koju je N. Dobrović radio projekat 1939. godine. Kuća se nalazi na padini, orijentisana prema moru i uklopljena u primorski ambijent sa materijalizacijom i elementima karakterističnim za Dobrovićev arhitektonsti izraz.

Vjerovatno je momenat kad se Dobrović uključio u pitanje organizacije savremenog grada Herceg Novog bio kada se pokrenuo razvoj zdravstvenog turizma u Igalu, sredinom XX vijeka.

Jedan od  ljudi najzaslužnijih što je Igalo, od nekadašnjeg beznačajnog primorskog naselja u najzapadnijem kutku Bokokotorskog zaliva, preraslo u najveći i najpoznatiji centar za multidisciplinarnu rehabilitaciju, fizikalnu i preventivnu medicinu, talasoterapiju i evropsko banjsko-klimatsko lječilište Mediterana, bio je Primarijus Dr Svetozar Živojnović, koji se nosio sa svim teškoćama u radu na osposobljavanju lječilišta u Igalu, počevši od njegovog osnivanja Odlukom Narodne skupštine Crne Gore 1949. godine. Pored razvoja lječilišta dr Svetozar Živojnović se posvetio i programima daljnje izgradnje i organizacije samog naselja  Igalo, sa medicinskog i urbanističko-arhitektonskog aspekta, predviđajući već tada da će se Igalo razviti u zdravstveni centar međunarodnog karaktera.

Nagli razvoj lječilišta stvorio je uslove da se počne razmišljati o izradi regulacionog urbanističkog plana za uži i širi rejon, odnosno cijelo naselje Igala. Kao odličan poznavalac problematike naselja i njegove buduće namjene kao zdravstvenog centra, ali i svojevrstan projektant bolničkih kompleksa, više puta nagrađivan na takmičenjima (Banovinska bolnica u Splitu 1930. i bolnica u Zagrebu iz 1931. godine) Nikola Dobrović učinio se kao idealan za angažman na ovim poslovima. Naime, Dr Svetozar Živojnović i akademik Nikola Dobrović su sticajem okolnosti bili u rodbinskom odnosu i prijatelji još od djetinjstva, što je Dobroviću pomoglo da laške donese odluku i prihvati ovaj posao.

Tako Dobrović, koji je od 1945. godine glavni arhitekta grada Beograda na čelu Urbanističkog zavoda Beograda, a od nešto kasnije i na dužnosti redovnog profesora za urbanizam na Arhitektonskom fakultetu Tehničke visoke škole u Beogradu, 1951. godine izrađuje Direktivni uranistički plan za uređenje i izgradnju Igala kao zdravstvenog centra i turističkog mjesta. Projektom je izvršena najcjelishodnija urbanistička obrada igalskih terena, čime su dati potrebni uslovi za realizaciju postavljenog programa izgradnje i organizacije specijalne zdravstvene ustanove. Kasnije je ovaj projekat razrađen i usklađen sa stečenim iskustvima i ukazanim novim potrebama, a konačan oblik je dobio 1961. godine kao sekcija Glavnog projekta urbanističkog uređenja hercegnovske opštine i predloženim rješenjima ovog plana su se u najvećoj mjeri zadovoljavale potrebe pravilnog i perspektivnog razvoja, kako zdravstvenog lječilišta tako i čitavog naselja Igalo.

Crtež urbanističkog plana profesora Nikole Dobrovića za naselje Igalo iz 1961. godine

Ipak prilika da grad dobije pravo urbanističko usmjerenje u ovom dijelu grada kaska. Projekti prof. Dobrovića više su puta, kroz duži vremenski period, bili izloženi u Herceg Novom, o njima se vodila opšta javna rasprava i oni su više puta prilagođavani ali nikad i zvanično usvojeni. Organi Opštine su iz nekog razloga uporno izbjegavali da ozakone ovu dokumentaciju što je na kraju rezultiralo da Nikola Dobrović odustane od dalje saradnje na urbanizaciji Igala.

Poslije svega, umjesto da se njegov projekat ozakoni, Skupština opštine Herceg Novi pristupila je 1966.godine izradi novog projektnog programa za urbanistički plan koji je obuhvatio teritoriju Igala, do Meljina, podjeljenog u tri posebna segmenta i razradu plana povjerila trojici arhitekata, umjesto jedinstvenog urbanističkog rješenja.

Još jedan interesantan podatak je da je prof. Dobrović izradio i idejni projekat II faze razvoja Instituta sa 520 postelja, na osnovu programskog studija za dalji razvoj lječilišta koji je sačinio dr Živojnović 1959. godine. Međutim, prilikom izrade programa i projekta objekta II faze Instituta 1982. godine, ovaj predlog dr Živojnovića je zanemaren i izgrađen je novi objekat Instituta na osnovu drugačije programske koncepcije.

Ipak, i pored ovih projekata koji su ostajali na papiru, prof. Dobrović je uspio da realizuje neke koji su se nalazili u okviru urbanističkih planova rađenih za Herceg Novi. Jedan od njih je objekat francuske kablovske telefonske centrale adaptiran u Dječije odjeljenje Zavoda za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju „Dr Simo Milošević“, za koji je arhitekta radio projekat 1964. godine.

Stavljajući se u situaciju da prvi put posmatram taj objekat, i da nisam upoznat sa tim da je proizašao iz nekog drugog, potpuno različite namjene, nikada ne bih pomislio da se radi o adaptaciji i dogradnji, već o cjelovitom objektu koji je nastao ni iz čega. Ovo nam samo govori koliko je prof. Nikola Dobrović, pored izvrsnog poznavanja urbanizma, bio izuzetno vješt projektant.

Svaki detalj na ovom objektu djeluje sam za sebe ali i kao savršeni dio skladne cjeline. Iako u suštini nezgrapan, razbijenost forme kroz oblik i materijalizaciju, čini ovaj objekat laganim i razigranim, interesantnim za oko i zanimljivim za boravak. Igra na fasadi, ritam vertikanih elemenata koji se ponavljaju kao da idu u nedogled, ono što mene najviše asocira na dirke harminike ili klavira, može nam nagovjestiti da se ovdje radi o potezima Nikole Dobrovića. Neke od ovih detalja kao da sam već negdje gledao, na nekom drugom mjestu u gradu… Ah, daa. Gradska pošta! Još jedno remek djelo istog arhitekte. Možda čak i reprezentativnije, jer, ne zaboravimo, Dječije odjeljenje je nadograđen objekat, ne potpuna sloboda od samog starta.

Objekat Dječijeg odjeljenja Zavoda za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju „Dr Simo Milošević“, za koji je arhitekta radio projekat 1964. godine – skladnost detalja i njihove uklopljenosti u cjelovitost objekta postaje prepoznatljiv izražaj Nikole Dobrovića kao i razbijena volumetrija masivnog objektanaglašena kroz upotrebu različite autohtone materijalizacije

Nepoznato je zbog čega je, u kom obimu i kada prof. Nikola Dobrović urbanistički obrađivao centralnu zonu grada Herceg Novog. Trenutno se zna samo za jedan crtež koji je ostavio iza sebe, izometriju centralne zone gdje se vide i objekti koje je on projektovao u toj zoni. Pretpostavljam da je u trenutku nadahnuća, dok se bavio projektovanjem Pošte i stambeno-poslovnog objekta u nastavku opštine – „Arene“,  htio prikazati potencijalni razvoj i viziju za ovaj dio grada kroz jedan prostorni prikaz gledano sa mora, iznad Škvera na Zapadno podgrađe Starog grada.

Na crtežu vidimo da je na mjestu današnja Dvorane Park nešto drugačija hala vjerovatno iste namjene, a uz nju, u parku Boke, još jedan visočiji objekat pored kojeg je i dalje hotel Boka, srušen nakon zemljotresa. Čudno je da Gradske kafane nema! Umjesto nje je veliki istureni vidikovac, nasjeo na objekat koji nikada nije sagrađen. Sa vidikovca dalje vodi most do panoramskog lifta koji vertikalno dominira na planu.

Lift sa Dobrovićeve izometrije poslužio je kao inicijator ideje za raspis konkursa za izradu idejnog rješenja panoramskog lifta u Zapadnom podgrađu koji se nedavno održao i na kojem sam imao priliku da učestvujem. Pozicija lifta koji je raspisan na konkursu ipak nije identična kao na Dobrovićevom crtežu, već je ona data na drugom mjestu, ispod Dvorane Park.Logično je da novi lift nije pozicioniran na istom mjestu gdje to naznačio Dobrović, jer se na toj poziciji i dan danas nalazi još jedan vrijedan istorisjki objekat Gradske kafane. Ovaj projekat je naišao na mnoge polemike kod stanovnika Herceg Novog, prije svega radi toga što se nalazi u blizini Starog grada i pripada samom centru grada. Urbanistički gledano jako je bitno grad povezivati po vertikali, a ovim rješenjem pored povezanosti grad dobija na senzaciji i atraktivnosti što je i za očekivati da se desi u XXI vijeku! Šetalište i Škver jesu povezani sa centrom grada, odnosno glavnim gradskim trgom Nikole Đurkovića, ali ovaj dio oko Dvorane Park, parka Boke, Sv. Antuna ostaje odsječen i aktivacijom ove vertikalne veze sa šetalištem, koja se dalje može nastaviti stepeništem ka sadašnjom glavnom autobuskom stanicom, olakšao bi umnogome kretanje i cirkulaciju pješaka kroz grad, a time vjerovatno i smanjio potrebu za kolskim saobraćajem.

Najbolja strana ove Dobrovićeve vizije za centar grada je sigurno saobraćajna regulacija. On spušta saobraćajnicu ispod opštine dalje ka obali sve do šetališta gdje se jedan krak ulice odvaja i spaja na saobraćajnicu koja se i danas nalazi ispod parka Boke. Na ovaj način saobraćaj kroz centar grada danas bi sigurno bio rasterećeniji i ne bi zavisio samo od jedne ulice.

Izometrija centralnog dijela Herceg Novog koja prikazuje viziju ovog dijela grada arhitekte Nikole Dobrovića – rješenje vertikalnog panoramskog lifta koje sam predao na nedavno organizovanom konkursu, proizašao iz urbanističkog koncepta Nikole Dobrovića 

Pošta u Herceg Novom sadrži iste one elemente koje susrećemo i na objektu Dječijeg odjeljenja u Igalu. Forma proizilazi iz konstruktivnog sklopa usaglašenog sa fukcionalnom dispozicijom, što je tipičan izraz moderne internacionalnog stila, koji je Dobrović mogao da iskusi još dosta ranije, boraveći i radeći u Pragu nakon završetka studija. Razbijenost forme i segmentisanje volumena objekta ne narušava njegovo jedinstvo jer je sve u harmoničnim odnosima i umjerenosti. Prozori su ponovo kontinualni u vidu harmonike na fasadi i naglašavaju spolja ono što se dešava unutra – pozicije stepeništa, većih radnih prostora, koridora i ostalog. Materijalizacija u oblucima i bijeloj fasadi postaje tipičan izraz ovog arhitekte koji na taj način odlično vrši interakciju sa okolinom, naglašavajući da arhitektura koju kreira pripada moderni, ali je isto i odraz konkretne lokacije.

Objekat Pošte koji se sa svim svojim elementima može dovesti u blisku povezanost za Dječijim odjeljenjem u Igalu.Dinamičan, nesvakidašnji objekat razigranih fasada koji se  savršeno uklopio u zeleni ambijent centra grada.

Profesor Nikola Dobrović je u vrijeme kada je bio aktivan u Herceg Novom zagovarao ideju gradnje velikih garaža. Garaža od po 1000 i više vozila. Vjerovao je da će tokom vremena Herceg Novi doći u momenat kada će toliki broj parking prostora biti nudža, a ne luksuz, kako su tada mislile opštinske vlasti. Naravno, do realizacije ovakvih projekata nije došlo i sada, poslije 50 godina, Herceg Novi ima ogromne probleme sa saobraćajem i parking prostorom.

Problem je uvijek najlakše rješiti inicijalno, dobrom postavkom ili pripremom. Svakim daljim odlaganjem i zanemarivanjem on se više uvećava podsredstvom pojačanja efekata koji su ga izazvali. Zanemarivanjem planova koje je za Herceg Novi uradio prof. Nikola Dobrović grad ne bi sebi učinio toliku štetu da je proizveo neke druge planove, bazirane na viziji razvoja nekog dijela grada. Tadašnji plan za Igalo Dobrović je uradio zajedno sa dr Živojnovićem vođen ideologijom razvoja zdravstvenog turizma u Igalu. U centru grada, na izometriji koju je izradio, razmišljao je o turističkim potencijalima Zapadnog podgrađa Starog grada. Bio je vođen višim ciljem. Slično je kad planinarite.  Morate znati na koji vrh ste krenuli, gdje se nalazi i koliko će vam otprilike trebati da stignete do njega. Naravno da ćete usput imati nekih drugih manjih „briga“ ali bićete ustremljeni na cilj i nećete dozvoliti da vas te manje brige preplave već ćete oko održavati na glavnom cilju koji je viši od svih ostalih i dovodi vas na pravo mjesto.

Tako su Herceg Novi preplavili različiti objekti potpuno neusaglašeni jedni sa drugima i sa okolinom proizašli iz konteksta razvoja apartmanskog turizma, privatnog smještaja koji je jačao nakon propadanja velikih hotela i turističkih društava u Herceg Novom. Tako smo se sve više udaljavali od konkretnog cilja, odnosno on nam je sve manje bio jasan i sve više zanemarljiv zbog postojanja drugih, manjih internih i lično unosnijih, privatnih ciljeva. A gdje nas to vodi, dalje ili dolje?

Bio sam prisutan kada su novi vlasnici Instituta „International Welness Group“ prikazali Master plan za ovaj dio grada. Tada je već bila pokrenuta inicijativa za zaštitu objekta Dječijeg odjeljenja, na osnovu Zakona o zaštiti kulturnih dobara, član 19., koji kaže da svako može da podnese Upravi za zaštitu kulturnih dobara inicijativu za uspostavljanje zaštite kulturnog dobra. Zanimalo me čime su se vodili tokom rada na masterplanu ovi ljudi koji su nam prezentovali projekat i šta oni uopšte znaju o nama. Projektant Leonard Design Architects je prikazao nekoliko velikih i važnih masterplanova koji su rađeni širom svijeta i čitavo vrijeme naglašavao da je ključ tih projekata bilo prepoznavanje lokalnih vrijednosti i njihovo ispoljavanje kroz savremenu arhitekturu današnjih potreba i integraciju sa lokalnom zajednicom.

Da sam slušao priču, a zanemario masterplan koji su prezentovali, meni bi možda i ova priča imala smisla. Ali kada sam vidio da umjesto Dobrovićevog Dječijeg odjeljenja sada stoji mnoštvo nekih kućica koje se u nedogled penju uz brdo shvatio sam da je njihovo poznavanje podneblja jako šturo. Jeste, prvi je put, upoznajemo se, niste imali kad da istražite, ali sve mi nešto govori da postoji mogućnost da nećete ni imati. Da ćete samo preći preko svega onoga šta smo i ko smo i iz čega smo nastali. A da do toga ne bi došlo postaraćemo se da vas upoznamo sa pravim vrijednostima koje Herceg Novi posjeduje i na koje planira da se nadoveže da ne bi izgubio sebe.

Ima neke čudne tačnosti u opusu Svetlane Kane Radević, arhitekte iz Podgorice i iz Crne Gore, retkog majstora najvišeg formata među ženama - graditelja naše sredine. Ta tačnost se najpre ogleda u dubokoj dvojnosti njenih građevina, koje su po pravilu i jednovremeno - i strogi i suzdržani objekti retke uverljivosti, pa i snage iz kojih isto tako i jednovremeno izbija raskošna energija, slike, svjetlost i dah materijala. Od njenog prvog velikog ali dragocenog objekta na Morači, hotela “Podgorica” iz 1967. godine, kuće u duhu najboljih tradicija “grupne forme”, koja je krasila i našu, crnogorsku arhitekturu po selima i varošima, njeni zidovi u kamenitim oblucima bili su precizni nosioci dubokog značenja.

“Duh mjesta” (genius loci) vajao je ritam hotela. Svetlost je artikulisala prodore. Senke su se smešile na zalascima podgoričkog sunca, svesne velikog dijaloga “kjaro/skuro”, ne samo na slikama nego i u arhitekturi.

Pokrenuto ziđe je određivalo funkcije. Prostor je nastajao kao prirodna posledica pogleda na svet i lokalnih, vekovnih sila sa kojima je ženski senzibilitet Svetlane Kane Radević imao skoro neke tajne i tajnovite veze.

Reč više ili reč manje na ovoj zgradi nije izrečena i ne bio joj pristajala, neimar (a neću namerno da kažem “neimarka” i sigurno ne iz neprimerenog mačoizma) je to znala. To je bila neka njena viteška preciznost već kao mlade graditeljk, sa kojom će se izdvajati i mnogo kasnije, sa kojom će živeti i kao stručnjak, i kao ljudsko biće, dostojanstveno i snažno, ali tiho.

I u drugim projektima Kane Radević sluša se, vidi se, i oseća se neprekinuto strujanje mira i suzdržavanja, da bi se dobilo bogatstvo. To je večiti princip velikih arhitaktura, od Japana do južne Francuske, preko crnogorskih narodnih neimara. Stambena zgrada u Petrovcu (1967) koliko i druga u Mojkovcu (1968), pa spomen kompleks Duvanskog kombinata u Podgorici (1971) koliko i masivna, ali i snažan urbani reper, Autobuska stanica u Podgorici (1968) u istome su krugu istraživanja, na istoj su ravni graditeljskog jezika. Arhitektura zida ostaje za Svetlanu Radević najviši izvor poštovanja tradicije, ali bez koncesija i bez ikakvog folklorizma.

Duhovna i intelektualna ličnost, Svetlana Radević je obišla svet, bila je kod Luisa Kana, koliko i u japanskoj dolini Kanto, u Salzburgu i u Parizu…

Načitana, pismena, diskretna, akademik, ali bez trunke zavisti i predrasuda, aktivna u svim oblicima profesionalnog delovanja, sve do funkcija u savezima arhitekata svih nivoa i formi, urbanista koliko i graditelj, prisutna u svojim tamnim, naglašenim odećama, Kana je činila svet Crne Gore i njene kulture, arhitakture posebno, toliko modernim i toliko ukorenjenim u doline i brda, more i nebesa našega kraja i naše istorije. Ništa se više od jedne sjajne žene-arhitekte ne može tražiti.

Tekst: Ranko Radović

Javna rasprava povodom Nacrta izmjena i dopuna DUP-a "Rekreativno - kulturna zona na obali rijeke Morače", južni dio je organizovana 2012. godine i razumije se, pratila ju je nebudnost i nezainteresovanost arhitekata, i naše pravo danas je makar da žalimo nad štetom koju je ta nebudnost uzrokovala. A budjenje je svakako dobro, pa i sa zakašnjenjem. To što su ovu akciju započele mlade arhitekte tj. tek svršeni studenti arhitekture nije nimalo čudno, s obzirom da je pozicija mladog arhitekte nešto drugačija od one sa koje situaciju posmatraju stariji i iskusni. S tim u vezi, u samom začetku ova inicijativa je čistija i nevinija. Mlade arhitekte se moraju privići na realnost koja je znatno drugačija od one kojoj su učeni na studijama, a do sada je izašlo više generacija arhitekata i urbanista sa Arhitektonskog fakulteta u Podgorici koje je, između ostalih, učio urbanizmu i arhitekturi niko drugi do profesor koji je uradio DUP "Rekreativno - kulturna zona na obali rijeke Morače", i te stavove stvorene na fakultetu će pretpostavljam braniti tvrdo i nepopustljivo. Moram priznati da je čast biti jedna od posljednjih generacija kojoj su predavali arhitekte iz tog neuporedivo najvrijednijeg i najuspjelijeg razdoblja u crnogorskoj arhitekturi, u prvom redu arhitekta Božidar Milić a zatim arhitekta Nikola Drakić, autor DUP-a o kome je ovdje i riječ. Nadam se da ni profesor neće zamjeriti svojim bivšim studentima ako taj plan nalaze za, u najmanju ruku, neumjesan i nepravedan po njegovu savremenicu Kanu Radević. Ipak, niko drugi ih nije mogao naučiti takvom razumijevanju prostora, a zbog čega su mu zahvalni.

Nažalost, ovi dogadjaji se često mogu iskoristiti da se urbanista i arhitekta, bez obzira na njihovo prethodno stvaranje i rad, prikažu u krivom svijetlu, jer valjda neko mora biti žrtvovan u ovakvim događajima, a to je drastičan i nepravedan sud. Uostalom većina aktivnosti na našoj sceni počiva na ličnim aspiracijama ili dokonim prozivanjima u razne narcisoidne svrhe. Ali to je stranputica kojom proces može krenuti i dovesti do rezultata suprotnog onome koji je, valjda, u startu postavljen.

Takođe, osudjivanje onih koji su učestvovali na Konkursu za idejno urbanističko-arhitektonsko rješenje  ovog objekta je još jedna karikatura, jer je najlakši i najsporiji način za navodno rješavanje ovog problema jednako optuživanje onih koji su crtali plan, onih koji su i koji nisu prisustvovali javnoj raspravi povodom usvajanja plana, onih koji su usvojili plan, onih koji su investirali, onih koji su na konkursu pokušali riješiti problem... I tako dok svi ne budu okrivljeni a niko ne bude kriv. Greška je napravljena vjerovatno davno, izostajanjem reakcije na rušenje u prvom redu Kina Kultura, zatim Hotela Crna Gora, kad je stvoreno okruženje u kojem se glas arhitektonske struke ne može ili ne želi čuti. Analizi objekta koji se planira graditi ovdje nije mjesto, jer je besmisleno govoriti o vrijednosti nečega što se želi spriječiti, ali je makar etički reći da je to, posmatrano van konteksta, svedena i savremena arhitektura, i daleko promišljenija od plana na čiji je zadatak pokušala odgovoriti. Ali i činjenica da nagrađeni konkursni rad i taj planirani objekat nisu isto rješenje tjera nas da zapitamo koji je onda zapravo bio smisao raspisivanja konkursa i izbora nagrađenog rada.

Javna i aktivna pomoć i podrška autora svih značajnih modernističkih objekata u Podgorici bi bila korisna onima koji se bore za zaštitu Hotela Podgorica, jer štiteći njega oni štite i svoje objekte od budućih i neminovnih devastacija. Ne bi bilo razumno očekivati da će iko štititi tu arhitekturu ako njeni autori nisu stali u odbranu Kaninog objekta. Ovaj nemili dogadjaj treba iskoristiti kao povod (ako već do sada nismo procijenili da je devastacija nekih najznačajnijih spomenika arhitekture to bila) da se ubrza proces zaštite 48 djela crnogorske arhitekture 20. vijeka. Ne želeći da umanjim vrijednost recimo neke crkve u Gornjem Grblju koja je zaštićeno kulturno dobro, i kao takva uveliko komplikuje život seljanima koji u skladu sa smjernicama iz elaborata o zaštiti tog objekta moraju urediti svoja ionako skromna domaćinstva jer se , eto, nalaze u zoni zaštite kulturnog dobra - dajem sebi za pravo da kažem da je potrebnije to prvo uraditi u Glavnom gradu a onda nastaviti u ruralnim sredinama. Kajakaški klub Galeb Tupe Vukotića i Zgrada stare Vlade Radosava Zekovića su makar jednake vrijednosti kao i crkva u Gornjem Grblju.

Nije naporno uvijek i stalno instistirati na činjenici da je Hotel Podgorica jedini objekat izveden u Crnoj Gori i uz to jedini objekat koji je projektovao crnogorski arhitekta nagradjen najprestižnijim priznanjem u oblasti arhitekture u SFRJ – Saveznom Borbinom nagradom 1967. godine. Onom ko ne doživljava arhitekturu na način na koji je doživljavaju arhitekte, to bi trebao da bude sasvim dovoljan podatak u prilog značaju Hotela Podgorica. A onome ko smatra da Hotel Podgorica nije povrijeđen ako se isključivo na samom objektu ne vrše intervencije dovoljno je ponuditi zamisao npr. dvanaestospratnice pored (preciznije: u uglu dvorišta na kružnom toku) Gimnazije „Slobodan Škerović“. Smatram i da je ovaj primjer blag i nedovoljno deskriptivan da bismo izmaštali razmjere ranjavanja cjelokupnog ambijenta Hotela Podgorica.

Kao što je jednom ovaj projekat nagradjen za revolucionaran stav u tretiranju prostora tako će možda i ovom borbom, iako se čini mala, dobiti još jednom i ovog puta simboličku Borbinu nagradu za revolucionaran stav u zaštiti prostora i arhitekture.

Nema sumnje, lokacija ovog hotela odabrana je izuzetno sretno. Nešto pomaknut od sjecišta glavnih gradskih osi, tangiran onom koja se lukom mosta nad Moračom prebacuje u novi dio grada, objekt se nadnio nad rijeku koja u žarkim danima titogradskog ljeta pruža barem malo osvježenja. Prvotno predviđena lokacija bila je više nizvodno, na nešto blažoj padini gdje je predlagano niz rješenja, sve dok prva nagrada na natjecaju nije arh. Radević omogućila i izvedbu. Već u natjecajnom prijedlogu autorica je lokaciju pomakla bliže mostu pri čemu mase objekta dolaze u direktnu korespodenciju sa ruševinama starog Nemanjinog grada na drugoj obali. U materijalu tih ruševina, u kamenim oblucima koje nosi Morača svojim tokom, treba tražiti i prapočetke arhitektonske ideje na kojoj se bazira rješenje ovog objekta.

Pojedine funkcionalne grupe diferencirane su uprkos složenim terenskim uvjetima potpuno jasno. Na istom nivou (visoko prizemlje), uz prilaznu cestu nalaze se izdvojeni gospodarski ulaz, ulaz za vanjske goste i ulaz za goste hotela. Spoj halova izveden je posredstvom aperitiv barova u oba nivoa. Na nivou ulaza je kuhinja orijentirana na sjevernu stranu sa vertikalnom vezom sa skladištem u nižoj etazi, i restoran. U donjoj etaži (nisko prizemlje) smještena je kavana iz koje se pristupa na terase koje se stepenasto spuštaju prema rijeci.

Traktovi soba nadovezuju se na hal za goste sa recepcijom, tako da je ta partija u visokom prizemlju riješena kao dvotrakt, a u niskom zbog ukopavanja kao jednotrakt.

Diferencijacija ovih grupa jasno je izražena kompozicijom masa. Jaki horizontalni potezi ritmiziraju sa visokim izlomljenim vertikalama zidova koji prelaze preko krovnih ploha. Ova ekspresivna kompozicija ima međutim i svoje funkcije i funkcionalno i konstruktivno opravdanje, posebno obzirom na strminu terena. Ono što u cijeloj kompoziciji nije najsretnije, prevelika je razmrvljenost hotelskog trakta u odnosu na ostali dio. Finim lomljenjem fronte dobivena je znatno skraćena perspektiva, tako da objekt djeluje kao kraći nego li je stvarno. Izuzetno kvalitetno rješenje predstavlja komponiranje terasa koje u različitim nivoima lebde nad rijekom, tako da sa svake tačke pogled završava na vodi, čime površine terasa bivaju vizuelno olakšane.

Rješenje ulazne partije djeluje nasuprot razigranoj južnoj fronti znatno mirnije. Odmjerene betonske mase obložen sitnim kulirom interpolirane su između snažnih poprečnih zidova. Povijene betonske konzole naznačavaju ulaze i lagano lebde između bočnih zidova. Plastični tretman ploha ima u klimatskim uvjetima Titograda svoje duboko opravdanje. Svi otvori potpuno su zaštićeni ili konstrukcijama iznad ili su povučeni na unutrašnju frontu zida.

Usvojena konstrukcija je sistem betonskih poprečnih zidova sa stropnim pločama. Zidovi su u pravilu obrađeni kamenim oblucima umetnutim u beton ili su u betonu. Ovaj materijal uvlači se i u unutrašnjost objekta gdje u dodiru sa toplijim materijalima stijena i podova djeluje veoma prijatno.

Prevladavajuće boje u exterieuru, sivi tonovi kamenih oblutaka i betona, obogaćene su unutrašnjosti širom paletom boja. To su uglavnom boje drveta kao obloge stropova i konstrukcije otvora, te prigušene rafinirane boje tekstila na podnim plohama. Samo ponegdje spoj drveta i kamenih oblutaka djeluje pretvrdo, kao kod pravilnih drvenih kutija ubačenih u zid u aperitiv baru. Tu i tamo poneka bjelina zida posreduje u artikuliranju toplih i hladnih materijala kao prelazni element.

Oprema interieura i u ovom objektu pokreće po tko zna koji put pitanje mogućnosti korištenja industrijskih proizvoda za opremu objekta. Ne mali problem danas je projektantu naći kvalitetan stolac za restoran, fotelju ili rasvjetno tijelo. Pomalo se ustalila praksa da pojektant sa iole većim pretenzijama sam mora da se upusti u oblikovanje ovih elemenata. Ovog puta se to dogodilo na rješavanju rasvjetnih tijela na terasama, prilazima objektu, te u hodnicima i sobama. Oba pokusaja besumnje su uspjela, posebno rješenje, u sobama gdje drvena kutija sa mliječnim staklom iznad vrata osvjetljava sobu i ulazni prostor.

Izuzetno kvalitetno je rješenje hodnika koji u rasponu boja od drvenih kutija za rasvjetu na zidu i vrata, bijelog zida i prigušene zelene boje tekstila na podu djeluje veoma skladno. Na mjestima lomova hodnik dobiva malo proširenje u obliku romboidne niše koja prodirući van ima svoj odgovarajuci prostor između zidova. Ta oaza omeđena bočnim zidovima prostori su mira i tišine koji imaju izuzetan utjecaj na unutrašnji prostor. Zahvaljujući njima hotelske jedinice su i izvanredno dobro zaštićene od buke.

Za žaljenje je činjenica da izvedba, posebno elemenata u interieuru nije bila na visini projektovanih zamisli. Odmjereni i prostudirani detalji pokazali bi svoju pravu vrijednost tek u zaista prefekcioniranoj izvedbi.

Ovi nedostaci, uglavnom izvan projektantove moći, nipošto ne umanjuju vrijednost djela koje je svom autoru donijelo i prošlogodišnju »Borbinu« nagradu.

U sretnom spajanju tardicionalnog i modernog, kroz primjenu tradicionalnog materijala transponiranog na novi oblik u vidu obloge, uz zadovoljavanje funkcionalnih potreba i ispoljavanje vlastitosti izraza u formi, ovaj objekt pripada terenu na kojem je ponikao. Moguće je u njemu tražiti reminiscencije na prošlost, ponešto od ruševina drevnog Nemanjinog grada na suprotnoj obali, pronaći i kulu i zid. Čas kasnije to je moderni hotelski pogon u kojem svaka stijena, svaki detalj imaju apsolutnu logiku.

I čini mi se kada se uspostave ovakve veze, očito je da se radi o dobroj arhitekturi, o arhitektonskoj ličnosti čiji rad neće niti u budućnosti ostati nezapažen. Bez obzira što ostali objekti (izvedeni kasnije) arh. Svetlane Radević (stambena zgrada u Petrovcu, Autobusni kolodvor u Titogradu), više nego li hotel »Podgorica« ukazuju da se njihov autor nalazi u fazi traženja pri čemu je osnovni naglasak na korištenju izražajnih mogućnosti betona, nema razloga za sumnju. Nagrade međutim obavezuju. Što ih je više autor nam je to dužniji.

Omaž Svetlani Kani Radević (1937-2000)

Hotel Podgorica, 1967

U crnogorskoj modernoj arhitekturi rijetka su djela koja su se nadovezala na tradiciju koja je uspostavila blizak odnos s prirodom poštujući je. Već 1967. godine arh. Svetlana Kana Radević realizovala je Hotel Podgoricu koji ostaje, po meni, njeno neprevaziđeno djelo ali i djelo koje u kolektivnoj memoriji stanovnika grada Podgorice ima takvu konotaciju.

Zid od riječnih oblutaka obližnje rijeke Morače, zid isti spolja i unutra, lisnte forme sklopa ove građevine koje se više puta u definisanom ritmu otvaraju kao kanjoni rijeka, stvarajući prostore soba i holova među sobom kao da prirodno poniču iz tla i prestaju usred plavetnila neba, gdje se svaki oblutak ocrtava svojom prirodnom nepravilnom formom i gradi liniju zida stvarajući utisak bliskosti, prepoznatljivosti, toplote kamena i oblosti površine. Dispozicija građevine na tlu takva je da mu se ne opire; prati i tok rijeke i tla, živi, stari i mijenja se sa tlom.

Iz neobjavljenog intervjua sa Svetlanom Radević, juni 1999.:

Selinkić: Kako vidite sboj rad u odnosu na crnogorsku arhitekturu?

Radević: Smatram sebe crnogorskim arhitektom u smislu što sam neki tradicionalni likovni jezik, tradicionalni arhitektonski pristup, uviijek željela da transformišem u savremeni likovni jezik. Mislim da se u svim mojim objektima mogu naći elementi te crnogorske arhitekture, kojisu transponovani. Ne volim tradiciju kao nešto fiksno, zamrznuto, što se prenosi, nego posmatram tradiciju kao jedan proces koji teče, i u tom se procesu stvari pročišćavaju i mi dobijamo jedan novi izraz koji je u suštini tradicija.

Selinkić: postoji li neka tipologija kuća ili nešto u tradicionalnoj arhitekturi u Crnoj Gori s početka vijeka ili iz bilo kojeg perioda za koji ste posebno vezani?

Radević: Više sam vezana za pojedine elemente... ali postoji podgorička kuća, cetinjska, postoji primorska, postoji crmnička kuća – crmnička je možda najinteresantnija, najznačajnija.

Selinkić: Za koji tip kuće ste Vi posebno vezani?

Radević: Ja sam više vezana za materijal, za kamen.

Selinkić: Kamen kao oblutak ili kamen...

Radević: Kao oblutak i kao tesani kamen...

Svetlana Kana Radević

Diplomirala je 1963. godine u klasi profesora Kliske, Martinovića i Bogdanovića, na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Magistrirala na University of Pensilvania, kod Louisa Khana. Objavila specijalizaciju na CSTB u Parizu, i seminarski rad u Salzburgu, kod Kisha Kurokawe. Studirala istoriju umjetnosti na filozofskom fakultetu u Beogradu. 1994. postala je inostrani član Ruske akademije za arhitekturu, a do 1999. redovni je ćlan Dukljanske akademije nauka i umjetnosti kao prva žena akademik u Crnoj Gori.

Realizovani projekti:

Hotel podgorica u Podgorici (1967)

Hotel Mojkovac u Mojkovcu (1968/1974)

Dječji vrtić na Cetinju (1988)

Hotel Zlatibor u Užicu (1981)

Autobuska stanica u Podgorici (1968)

Stambeno-poslovna zgrada u Mojkovcu (1969)

Stambeno-poslovni objekat u Petrovcu na moru (1968)

Spomen-kompleks Barutana (1980)

Park Zlatica u Podgorici (1974)

Spomen-obilježje u Duvanskom kombinatu Podgorrica (1972)

Nagrade

U samo jednoj godini (1968) prima tri značajna priznanja:

Republičku nagradu za arhitekturu Borba

Saveznu nagradu za arhitekturu Borba

Trinaestojulsku nagradu Crne Gore  

Objavljeni tekstovi

Svetlana Kana Radević: „Tendencije i pojave u arhitekturi crne Gore“, Arhitektura, no. 178+9, Zagreb 1981.

Tekst: Slobodan Danko Selinkić

Više nego republičke nagrade, više nego bilo kakva zvanična arhitektonska selekcija, "Borbina" nagrada za arhitekturu ističe već tri godine uzastopce ono što bismo nazvali strukturom jugoslavenskog arhitektonskog izraza: njegovu kompletnost, višeznačnost, elemente njegovog razvoja. Nesumnjivo, osnovna vrijednost "Borbine" nagrade leži prije svega u sistemu selektiranja: šest nacionalnih primjera (što u našim uslovima znači i isto toliko različitih arhitektonskih škola) stavljaju se jedan nasuprot drugom, uspoređuju se u diskusiji koja varira između stručne ocjene pojedinih rješenja i poetičnih uzleta u sfere slobodnog duha. "Borbin" žiri je dosta slobodno sastavljen žiri, u njemu ima kulturnih i javnih radnika, ali i projektanata, čiji je uticaj, izgleda, veoma snažan i među kojima sjedi i pobjednik selekcije prethodne godine. Tako su istvremeno zadovoljene dvije rijeke potrebe: jedna, da se arhitektura izvede iz okvira čiste stručnosti i druga, da se nastavi kontinuitet umjetničke angažiranosti projektanata, da se jasno ukaže na najprogresivniju arhitektonsku ideju godine.

Za protekle tri godine moglo se pratiti kako se "Borbin" žiri sve više prilagođava ovakvoj situaciji. Već prošle godine, između objekta slovenskih autora, u čijem se tkivu osjećala jasna tendencija ka standardizaciji oblika, i objekta beogradskog arhitekta Mihajla Mitrovića, čiji je idejni kontekst bio dijametralno suprotan, zaista nije bilo lako izvršiti pravilan izbor i ja nisam nimalo uvjeren da je prošlogodišnji žiri u onom tijesnom i mučnom nadglasavanju našao najbolje rješenje. Sastav "Borbinog" žirija, način selektiranja, ciljevi nagrade - sve to navodi na pomisao o mogućnostima jednakog vrednovanja po duhu različitih arhitektonskih rješenja. O tome je, izgleda, ovogodišnji žiri izvukao izvjesne pouke: umjesto da jednu vrijednost pretpostavi drugoj i umjesto da jedan arhitektonski metod pretpostavi drugom, on ih je postavio na jednako vrijedna mjesta, označio kao podjednako progresivne i dopustio da sa podjednakim šansama za uspjeh utiču dalje na tokove naše suvremene arhitekture.

Hotel na Morači arh. Svetlane Radević i Robna kuća u Osijeku arh. Milana Mihelića, pobjednici ovogodišnje "Borbine" selekcije, predstavljaju dva različita i po mnogo čemu suprotna graditeljska metoda koji u nasoj situaciji i u ovom trenutku imaju podjednaka prava na daljnji opstanak.

U analizi ovih objekata, u uspoređenju, moguće je poći od historijskih činjenica. Ja ovdje ne mislim sasvim na tradicionalnu podjelu našeg područja na istok i zapad, niti na takozvani istočnjački (romantični) i zapadnjački (tehnički) način mišljenja. Važnije je pokazati da svaki od ova dva oprečna načina mišljenja ima svoje zakone razvoja, svoje prednosti i svoje mane, kao i da jednome od njih ne treba davati prednost na račun drugog. U prošlosti, u bezbrojnim prilikama, mnoge diskusije na ovu temu, mnoga poštena zalaganja inženjera arhitekata da se istakne primat ove ili one tendencije, donjeli su jalove zaključke: vjerovati u apsolutno tehnicistički izgled arhitekture budućnosti isto je tako regresivno, isto je tako bez temelja kao i vjerovati u povratak srpsko-bizantijskog stila.

I Hotel na Morači i Robna kuća u Osijeku pripadaju općoj graditeljskoj tradiciji, oba su djela jasno definirana u okvirima graditeljske tradicije, u njima nema ničeg što bi se činilo nasilno avangardnim i to je, kako mi se čini, jedina njihova zajednička crta. U svemu drugom ova dva djela su različita.

U kocepciji Hotela na Morači ističu se već na prvi pogled prirodni materijali nađeni in situ: šljunak, pijesak, kamen. Dalje, u obliku, lako se raspoznaje razuđenost i onaj tipični romantični horizontalni potez koji se na kraju uvijek razrješava u kakvom snažnom akcentu. Nekada je, u srednjovjekovnoj arhitekturi gradova, na kraju romantične zidine stajala kula; kod Svetlane Radević horizontalni niz hotelskih soba prianja uz jednu dosta kompliciranu prostornu kompoziciju. 

Hotel na Morači, autor Svetlana Radević, dipl.inž.arh. - sobni trakt

I u historijskom primjeru i u suvremenom, između zida i kule podjednako kao i između trakta sa sobama i dijela u kome je hol, kavana, itd. Hotela na Morači, nema direktne oblikovne međuzavisnosti: veza je u materijalu, veza je u općem duhu oblika, ali to je labava veza i pošto se raskine svaki od djelova može nastaviti da živi vlastitim životom.

Karakter uspoređenja koje ovdje iznosim vjerovatno je sasvim arbtraran, ali se ona zaista mogu povlačiti i dalje. U kratkim cezurama između soba, u onim tijesnim procjepima ispunjenim kamenom i krajičkom neba, nema ničeg od klasične arhitravne konstruktivne logike utkane u pravokutni modul. Efekat je za svakog posjetioca potpuno romantičan u punom smislu te riječi. Prelomljeni kalkan, čija se nemirna arabeska povire prema nebu, zatim pada i teče ravno dalje, također pobuđuje romantične asocijacije na krševitu zemlju. Tačnije rečeno, ovaj se oblik prirodno veže za obalu na kojoj je sazdan.

Hotel na Morači, Svetlana Radević, dipl.inž.arh. - hol ugostiteljskih partija

U interijeru Hotela na Morači, u interijeru hola, ima ponešto romantizirane raskoši u sukobu direktne svjetlosti i poliranih površina sa zidovima u ispranom šljunku. No, Svetlana Radević ni u jednom trenutku ne gubi osjećaj mjere. Osjećaj mjere se rađa sa arhitektom, a Svetlana Radević je rođeni arhitekt, jedan od najpunije izraženih talenata koji su se u našoj sredini za posljednjih dvadeset godina uopće pojavili. Talenat je u njenom djelu zaista u prvom planu, osjećajni odnos prije nego racionalni, u projektu se struktura pomiče kao živa materija, povija se, zidovi se zaustavljaju u neobičnim pozicijama, materijali su postavljeni u naizgled neobične odnose, nepravilno ima očigledni primat nad pravilnim i napor historiografa koji bi na osnovu detalja pokušao da rekonstruira cjelinu bio bi zaista uzaludan posao.

Tu je, izgleda, ključ. Detalj Robne kuće u Osijeku, nasuprot, govori sve o cjelini, on je samo dio jednog neraskidivog lanca, jedinica u seriji. I mada je svaki pravokutnik fasadnog platna završen u vlastitom okviru, i mada stub i gredni sistem predstavljaju također kompoziciju za sebe, cezura sa prozorima kompoziciju za sebe, ipak je veza između kompozicije i detalja toliko snažna da je nemoguće izvući bilo koji element, a da se čitava ideja o građevini ne sruši. Iza ove jednostavne i monolitne fasade sazdane od velikih četvorokutnih blokova osjeća se podjednako jednostavni cjeloviti četvorokutni unutrašnji prostor; inače bi eksterijer i interijer došli u nemoguću koliziju. Na osnovu jedne jedine fotografije isječka fasade moguće je rekonstruirati cjelinu: u daljnjoj analizi sve je već poznato i promatrač s lakoćom otkriva nepogrešivost logike tehnickog projektantskog metoda, svaki je zavrtanj na svome mjestu, svaki je oblik očišćen do perfekcije, zatvoren u takozvane idealne proporcije. Inače bi mašinerija stala.

Suprotstaviti ova dva bitno različita projektantska metoda jedan drugom, suprotstaviti Hotel na Morači Robnoj kući u Osijeku, isticati jedno rješenje nasuprot drugom, sasvim je primitivno, sasvim lišeno osjećaja realnosti. Mi možemo biti više naklonjeni tehničkom, ali je očigledno da se na širem jugoslavenskom području ne može ni sasvim bez drugog. Kao što postoji potreba za automobilima i kompjuterima tako isto postoji i trajna unutrašnja potreba za romantičnim snom. U likovnoj umjetnosti tajna rješenja optičkih trikova, koja je tako blisko povezana s tehnologijom suvremenog života, stoji u istim galerijama usporedo sa umjetnošću zasnovanom na tajnama iz snova: zašto bi onda iz naše suvremene arhitekture, iz svakodnevnog života koji se odvija među građevinama, bilo tehnička perfekcija, bilo romantična osjećajnost trebalo da budu isključeni.