blog

Güzel ülkemizde girişimci yatırımcı ekosistemi her geçen gün gelişiyor. Aileden zengin olmayan ama değer yaratmayı başaran insanların önünü açması bir tarafa, parayı elinde tutanlara inşaat yapıp satmanın, restoran açmanın ötesinde bir alternatif sunması açısından da kıymetli bir dönüşüm bu. 

Ben yaklaşık 2 senedir bu ekosistemin içerisindeyim, 1 senedir de çok güzel severek çalıştığım bir biyoteknoloji girişiminin bir parçasıyım. Şu ana kadar ki bazı sıkça sorulan soruları ve tartışılan konular hakkındaki fikirlerimi paylaşmak istiyorum: 

Neden böyle bir şey yaptın ?  Tübitak kapmında girişimcilik nedir diye sormuştum Ufuk Batum’a (Odtü Teknoparktan). Girişimci dedi, değer yaratandır ve birincil amaç ve motivasyon para(çok) kazanmaktır. Peki dedim, ben bu para kazanma motivasyonu ile uyanamıyorum sabah, nası yapıcaz ? Sen belki de girişimci olmamalısın dedi ! Ufuk Bey çok parlak biri gerçekten ama bence gerçek girişimci para kazanmayı çok iyi bilen insan değil, dünyayı değiştirmek isteyen insandır. Girişimci başka şey, tüccar başka şey. Dünyayı değiştirmek de para demektir, sermaye demektir şüphesiz. İşte o büyük değişim için ne kadar para gerekiyorsa o kadar para ister girişimci. İşte bu konuştuklarımı bir araya koyuyorum, neden girişimci olduğumu hafiften anlıyor gibi oluyorum.

Neden Türkiye’de girişim ? Neden Türkiye’yi bir alttaki yazıda okuyabilirsiniz. O konudaki fikirlerim değişmedi henüz :) Türkiye’deki negatifliklikleri bırakıp gidince burası düzelmiyor, bizim yeğenler falan da burada büyüyor malum. E herkes yap(a)masa da, birileri de buraları çekip çevirmeli. Bir de, seviyorum ben bu ülkeyi, bu şehri istanbulu. Memleket sevdası mı, memleket hazzı mı bilemiyorum artık..

Zor mu ? Evet. 

Para olmadan nasıl şirket kurabilirim ? Nereden başlamalıyım ? Tübitak’ın hibe projeleri ile başlamalısınız bence, 1512 kodlu tekno-girişim destekleri. KOSGEB desteği alınır ama o parayla şirket kurulmaz, şanslıysan 1 sene sonra gelir parası. Önce iyi bir iş planı çizmek lazım kafada. İşin kurulumu için sabit maliyet ne kadar gerekli, senelik ne kadar harcaman lazım, kaç sene hiç gelir olmadan ayakta kalabilirsin, bunları tartmak gerekiyor. Az parayla geçinebilmeyi başarmak önemli. En güzeli, gidebildiğin yere kadar öz kaynaklarınla gitmek ve paralelde yatırım almaya çalışmak. Kavrama yabancı olanlar için yatırım, şirketin belli bir miktar hissesini satarak şirkete fon sağlamak demek oluyor. 1512 falan alamıyorsanız veya uğraşmak istemiyorsanız, çekirdek yatırım alıp ürününüzü o şekilde ortaya çıkarabilirsiniz. Sonrasında, Seri A, B, C vs.. şeklinde yatırım turlarına çıkıyor şirketler. Yatırım aldıkça büyüyorlar, hisseler değerleniyor, hem şirketin kurucuları hem de o şirkete yatırım yapanlar para kazanmış oluyorlar.

Yatırımcı profili nasıl ? Para, para, para.. Yatırımcı profili öyle. Anlaşılabilir, basit bir matematiksel denklem tabii. Parayı ön plana alanlar paralanıyorlar.. İnsan, ben de mi böyle olacağım diye korkuyor biraz, arkadaşlarına ben değişirsem beni uyarın falan demek zorunda kalıyorsun. Arsa alıp satmaktan sıkılmış ve şirketlere yatırım yapmayı düşünen yatırımcı yine de iyi yatırımcı aslında. Çünkü, girişim/yatırım ekosistemi iyi bir şey. İstihdam oluyor, ekonomi güçleniyor vs. Bu yatırımcı arkadaşlar da bu ekosistemin olmazsa olmazı, aynen girişimciler gibi. Türkiye’de şirkete yatırım kavramı çok yeni, çoğu sermaye sahibi melek yatırımcı, çekirdek sermaye kavramlarına çok yabancı. Girişimciler arttıkça yatırımcılar da bu işleri öğrenecek, öyle olunca girişimciler de artacak..

Ürüne aşık olma sorunsalı Çok duydum bunu, artık dayanamıyorum. Girişimci ürününe aşık oluyormuş, ondan vazgeçemiyormuş, kötü yanlarını göremiyormuş. Oysa ki, bu sadece ticaretmiş. Bu bakış açısına söylenecek çok şey yok, aşık olmayana aşkı anlatamazsın. 

Ortaklık ? İyi ortaklık uçurur, kötü ortaklık batırır. Beraber 5-10 iş toplantısına girmediğiniz insanlarla ortak olmayın derim. İyi arkadaş olmanın pek de önemi yok gibi görünüyor etrafımdaki örneklerden.

Bu süreçte yaşadığınız sorunlardan bahseder misiniz ?  1) Kendini disiplinize etme, 2) İş yükü arttıkça farklı işleri yapmak zorunda olmak, üretim, satış, teknik destek hepsini yapmak. İşleri delege edecek doğru insanı bulana kadar canının çıkması. Hep de büyüyen bir yapı kurduğun için, hep canının çıkması. 3) Sorun değil ama, demotive edici yorgun insanlar var. Bu insanlar, herşeyi negatif gören, sanki hayatı boyunca her gün kazık yemiş insanlar. Dikkatli olmak şart, ama iş yapıcaksak hata da yapacağız, kalbimiz temiz olursa iyi olur herhalde sonumuz (diyelim öyle olsun). 4) Satış yapmak, yeni insanlarla tanışmak, defalarca anlattığım şeyi güleryüzle bir daha anlatmak biraz zor olabiliyor.

Pozitif yanları ? Üretmek, takım olmak, güvenmek, güvenilmek. Türkiye’de şu anda girişimcilere değer verildiğini düşünüyorum, şu ana kadar bize inandığı için karşılık beklemeden yardım eden bir çok kurum ve şirket oldu. İlla ki vardır kötüler, ne hikayeler duydum şirketi kurmadan.. Ama, her ne kötülük olursa olsun, biz hep iyilerin kazandığı çizgi filmlerle büyümedik mi ? 

Bu soruyla o kadar çok karşılaşıyorum ki, ve hayat o kadar hızlı akıyor ki, hayatımın bu 33 yaş döneminde bu soruya verdiğim cevabı biraz da kendime hatırlatmak için yazacağım. 

Genetikçiyim ben, biyoinformatikçi. Türkiye'de doktora yapmaya başladığınızda burada bilimsel anlamda üretken olamayacağınızı anlamak çok kısa sürer. Hemen yüzünüze vurur onlarca, gayet aleni gerçek. Eğer başarı odaklıysan, üretim hastasıysan gitmen gerekir. Bi gitmen gerekir. Muhtemelen gelmem diye gidersin. Çok uğraşırsın gitmek için, binbir dereden su getirirler, Türkiye'de çok önde gelen üniversitelerden mezun olmuş olman, Türkiye nişinde çok başarılı olmuş olman Avrupalı'nın Amerikalı'nın umrunda olmaz. Adını bile bilmez, senin süper üniversitenin. Onunla bağlantı kurarsın, bununla bağlantı kurarsın, staj ayarlar aç karna laboratuvarda çalışırsın gece gündüz. Çok da bilmezsin tabi ne istediğini, bir şeyler yapasın da, hani ne için olursa olsun. Hem gelişmemiş ülkeden geliyorsun, hem gençsin, hırslısın, kendini göstermeler falan filan. Sonra, işin içine girdikçe anlarsın yavaş yavaş.. 

Ben de aynen bu şekilde, Stockholm Karolinksa Enstitüsünde önce kısa süreli, sonra uzun süreli staj ayarladım. Sonra orada yaptığım bağlantılarla orada kalmayı başardım. İnsanları ikiye ayırır, tek başına bir yere gidip orada ayakta kalabilme becerisi. Metastatik kanser hücresi gibi kolonize olabilenler, ve bir de olmamayı seçenler veya olamayanlar olur.

İsveç kültürü çok serttir. İnsan iletişimi, espri anlayışı yerlerdedir. Yanlış yaparsın, kimse sebebini söylemez. O sorumluluğu almazlar. Çok kibardır isveç insanı, içine kapalıdır, sıkıcıdır, ama çok kibardır. Yasal haklarının hepsi elindedir, göçmen bir bilim insanı olarak her sene vize kuyruğunda 6 ay beklemek, hasta ailenin yanına gidememek dışında bir sorunun olmaz. Bir yerden sonra iyi para kazanmaya başlarsın. İyi yaşamak için zaten öyle çok da paraya ihtiyacın olmaz. Asgari ücretle, İstanbul'da 10 bin TL maaş ile yaşadığın sosyal standartların üstünde bir hayat yaşarsın. 8 saat çalışırsın günde, onun da önemli bir kısmında kahve molası yaparsın. İşini yap, gerisine karışmaz patronlar. Hiyerarşi sıfıra yakındır. İsveçlilerle yakınlaşamamaktan bahsedersin bol bol uluslararası arkadaşlarla.. Sana kendi ülkesinde ikinci sınıf muamelesi yapacak olan bir sürü insanla, isveçte o da dışlandığı için kanka olursun.

Her masaya bir Türk, potansiyel maço, kıro, öküz bir erkek olarak oturup entellektüel, böyle Türkte mi varmış diye kalkarsın. Sıkılırsın artık bundan, her seferinde eksiden başlayıp, kendini ispatlamaya çalışıyorsun gibi hissedersin. Eğer empatin yoksa, sana her yer cennet, orası başka. Bir süre sonra bunu aştığını düşünmek istersin, ama sürekli bir ikinci sınıf vatandaş muamelesi, sana hiç istemediğin yerde, bunu sana aslında yapmak istemeyen insanlar tarafından yapılır. Bu ne onun suçudur, ne senin.. Avrupa'ya olan yoğun göç dalgasının, senin istesen de kökten değiştiremeyeceğin kültürel kodunun (epigenetiğinin) suçudur bu. Kimisi bunu görmezden gelir, kimisi bunu algılar, kabullenir, kimisi bundan nefret eder. Bu eğretiliğe, bu yabancılığa nasıl tepki vereceğin belirler kalıcak mısın, dönecek misin... Eğer dünya çapında bilim adamı olmak istiyorsan, zaten memleketini sevemezsin... Böyle bir seçeneğin yoktur. Bilim adamı sadece iyi bilim yapacağı laboratuvara gider veya iyi üreteceği laboratuvarı kurar. 

Ben bu soruların hepsini kendime sordum. Kararlarımı vermeden önce çok belirsiz, stresli görünen bu çelişkiler, neden oldu tam da hatırlamıyorum bir yerden sonra kendini çok net kararlara çevirdi. Muhtemelen yurt dışındayken babamı kaybetmemin etkisi oldu bunda. Ebeveylerinden birini kaydedenler ölümle gerçek anlamda tanışır. Ayağın takılıp düşme ihtimalini hiç görmediğini ve aslında gerçek anlamda buna önlem almadığını anlarsın. Bir anda büyürsün, kocaman olursun. Ben de büyüdüm herhalde bir anda. İsveçte 6 sene acısıyla tatlısıyla geçmişti ve artık büyük ben bazı kararlar almak gerektiğini, bu kararları proje bazlı düşünerek önceliklendirmesi gerektiğini farketmişti. Bildiğin TÜBİTAK projesi oldu hayat. Ufacık bir yön değiştirmen, 10 sene içerisinde çok büyük sonuçlar doğuruyor. O yüzden hangi hızla gittiğin değil, hangi yöne gittiğin çok daha önemli oluyor bana sorarsan. 

İşte tam bu noktada, ya İsveçte kalacaktım, ya Türkiye'ye dönecektim. Ve sanki, o verdiğim karar hayatımın kalanı olacaktı gibi geliyor(du). Türkiye'ye döndüm, bir biyoteknoloji şirketi kurdum ve ülkem dediğin şey her neyse işte o, onun için bir şeyler yapmaya karar verdim. Annem, kendine bakabilen bir insan. Tek çocuksan, annen veya baban veya her ikisi kendine bakamıyor ise çok acı çekeceksin. Senin suçun değil bu, onların da değil. Varolmanın dayanılmaz acımasızlığı de geç. Bir karar al yürü.. Ben o anlamda şanslıydım, o sebeple dönmedim Türkiye'ye. Bir sürü şey var Türkiye'ye beni döndüren, İstanbul tabi başta. Çok güzel şehir, çok güzel insanlar var. Türkiye insanı çok bi bana göre, bir çoğu.. Yeteri kadar çoğu.. Öküzü bol ülke, ama iyisi de bol. 

Aynı sorunlarla büyümüşüz bi kere, aynı toprağı işlemişiz, aynı kültürel dönüşümün kavgasını vermişiz. 

İktidara falan çok takma kafanı, bunların hepsi geçici. Aslolan bana sorarsan, istediğin zaman yapabileceğin o Boğaz kahvaltısı, arada kavga da etsen, muhabbet edeceğin taksi şöförü hayat. Kurduğun aileyi nerede kuracağın, çocuğunun hangi okula gideceği, hangi insanlarla büyüyeceği. 90 jenerasyonundan çok ümitsiz olanları hayal kırıklığına uğratan Gezi Protestoları ders olsun, çocuğuna da kendi toprağına güzel çiçekler ekme şansını ver bence. 

Gelişmiş ülkeye kaçmak kolay iş, ama olduğun yeri geliştirebilecek misin bakalım ? Yapılmaz deneni yapabilecek misin ? Ben bu yüzden döndüm işte, ölüm döşeğinde geriye baktığımda en azından denedim diyebilmek için, teyzemin domates soslu patates kızartmasını yediğim topraklarda bir değer yarattım diyebilmek için. 

Çok da dramatize etme olayı, Türkiye'de işini iyi yapana para var. Biraz iyi para kazan, sık izin alabileceğin bir iş bulmaya çalış. Türkiye'ye çakılı kalma, arada bir git işte yurtdışına. Tatillerini öyle ayarla, uçaklar ucuzladı. Çok yorulursan İzmire gidersin, Ege'nin insanını hiçbir yerde bulamazsın. Senin hababam sınıfı esprilerini kimse anlamaz benden başka. 

Önce kendimi kısaca tanıtmak gerekirse, ben moleküler biyoloji ve genetik mezunu, biyoinformatik konusunda doktoralı ve 4 sene de doktora sonrası çalışma yapmış bir bilim adamı ve girişimciyim. Son zamanlarda gittiğim birçok yerde, moleküler biyoloji mi okumalıyım, yoksa tıp okuyup genetik mi yapmalıyım sorusuna denk geldim. Epey zamandır bu işlerin içinde bir insan olarak yorumlarımı paylaşmanın faydalı olacağını düşünüyorum. 

Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü ne demek ?

Genetik bölümlerinde hücrenin nasıl çalıştığını, genlerin yapılarını ve hastalık oluşumundaki rollerini öğreneceksiniz. Biyoinformatik, biyokimya gibi alanlarda yüksek lisans yaparak uzmanlaşabilirsiniz, ancak tıp okumadıkça hekim olamazsınız. İdealist bir moleküler biyoloğun rüyası Nature/Science gibi dünyanın en önemli bilim mecmualarında yayın yapabilmek ve dünyanın en önde gelen bilimini yapmaktır. 

Tıp üstüne genetik ne demek ?

Öncelikle, ben bir genetik tanı hekimi değilim, dolayısıyla yazdığım herşey naçizhane gözlemlerinden ibaret. Yanlışım varsa affola.. 

Tıp okursanız bir hekim olacaksınız, 6 sene sonra uzmanlık sınavına girerek cerrahlıktan, tıbbi genetiğe kadar farklı konularda uzmanlaşma şansınız olacak. Tıbbi genetiği kazanabilirseniz, o zaman bir 4 sene de uzmanlaşmak için zaman geçecek. 10 sene sonra elinizde bir genetik tanı merkezi açmanızı ve/veya işletmenizi sağlayacak bir diplomanız olacak. 

Bir genetik tanı hekimi olarak, genlerde oluşan mutasyonlar ile çok içli dışlı olacaksınız. Diğer hekimlerden size istekler gelecek, ya da siz diğer hekimlere size istekte bulunmaları için bilgilendirmeler yapacaksınız. Örneğin, erken yaşta diyabet olmuş bir kişinin, ailesinde de diyabet varsa, buna yol açan mutasyonu bulmaya çalışacak ve bulduğunuz takdirde o ailenin bu bozuk geni bir sonraki çocuğuna aktarmaması için ön ayak olacaksınız. 

Her ne bilimsel buluş yapılırsa yapılsın, genetik tanı hekimleri, aldıkları yasal sorumluluktan ötürü bu gelişmeleri halka iletmeye hakkı olan meslek grubudur. 

Türkiye'de 65 tane genetik tanı merkezi var, bunların yarısına yakını devlet hastanelerinde, diğer yarısı ise özel merkezler. Daha fazla genişletilmemesine yönelik dedikodular var. 

Ne kadar para kazanırım ?

Hekimlik ilk bakışta daha çok para kazandıracak gibi gelse de, şu an bunu okuyan lise öğrencisinin 10 sene sonra elindeki diploması konusunda yorum yapmak bence çok anlamlı olmayabilir. Ben, genetiğin geleceğini önleyici genetik faaliyetlerinde gören biri olarak, genetik diplomasının 10 sene sonra kıymetli olabilmesi için bu pazarın epey büyümesi gerektiğini düşünüyorum. Bu büyüme şu anda senede %20 civarlarında. Ancak, politik istikrarsızlık, diploma sayısındaki artış, sağlık bakanlığı politikaları gibi bir çok sebepten, bunu garanti olarak görmek yanlış olur. 

Moleküler biyoloji okursanız, Türkiye'de Ar-Ge (araştırma geliştirme) faaliyetlerinde çalışabileceğiniz firma sayısı bir elin parmaklarını geçmez. Satışçı olmak isterseniz, çok iyi para kazanabilirsiniz. Ben yurtdışına giderim derseniz, Türkler olarak epey çalışkan bir imajımız var, kafanız rahat olsun. Tek yapmanız gereken, stajlarınızı yapmak, 4 üstünden 3'ün altında kalmayan bir ortalama tutturmak ve aktif olmak. Sadece diploma, size teknisyen işinden başka bir iş vermez. Fark yaratmanız gerekiyor, biyoenformatik öğrenin, programlama öğrenin, kimya öğrenin, nanoteknoloji öğrenin. Sadece size öğretilenle yetinmeyin derim. 

Tıbbi Genetik mi, Moleküler Biyoloji ve Genetik mi ? 

İki mesleği de iyi icra etmenin dünyaya çok katkısı var arkadaşlar. Hekimliğin gücü ama beraberinde getirdiği ciddi bir sorumluluk da var. Bunun yanında, tıp okurken başka bir yola sapabilirsiniz, ancak moleküler biyoloji daha erken verilmiş bir karar olarak yorumlanabilir. Bunun yanında, hem hekimlik yapıp, hem de örneğin bir biyoinformatik uzmanı olmanız zaman açısından mümkün olmayabilir. 

Her kararınız güzel şeylere yol açsın diyerek yazımı bitireyim. 

1 sene 7 ay aradan sonra 6 sene yaşadığım İsveçe geri dönmek... Bu kadar evimde ve güvende hissedeceğimi ve sıcak duygularla dolacağımı bilmiyordum. Hani küstüğünüz sevgilinizle 2 gün sonra falan barışırsınız ya, o tarz bir rahatlama duygusu kapladı içimi. 

İsveçten ayrılırken çok kızgındım isveçe ve isveçlilere karşı, tüm huzursuzluklarımı onlara yoruyordum. Ya da belki de, huzursuzdum ve neden olduğunu anlayamadığım için, sinirimi onlara yansıtıyordum. Türkiye'de yaşamak çok güzel bir şey.. Ama İsveç'in huzuru bir başka... İstediğini yapabiliyosun burada ve kimse sana salak gerekçelerle eleştiri getirmiyor...