Yaşadınız Öldünüz, Bir Anlamı Olmalı Bunun “iç dünyaya” dair daha önce okuduğum hiçbir metne benzemiyor. Selim İleri yeni kitabında; Ahmet Hamdi Tanpınar’ın yazdığı romanların, öykülerin, karakterlerin (en çok da Sabri’lerin, dört Sabri’nin), mektupların, güncenin ve yazarın duygusal yorgunluklarla savrulmuş yaşamının izinde Tanpınar’ın kişiliğinin peşine düşüyor.

Edebiyatımızın bu büyük yazarına yaklaşım baştan sona Selim İleri’nin duyuşu, açıklığı ve detaycılığıyla örülüyor. Okura “tek bir Tanpınar” olmadığını gösteriyor Selim İleri. Bunu yaparken de Tanpınar’ın savruluşlarının duygusal, yaşadığı dönemin sosyolojik gerçeklerini acıtan bir anlatım biçimine dönüştürüyor.

Yaşadınız Öldünüz, Bir Anlamı Olmalı Bunun’u on iki yıl önce yazmaya başlayan Selim İleri hayatında iz bırakmış Tanpınar’ı hesaplaşmalarla, muhasebelerle çepeçevre kuşatıyor. Örtük bir yaşamı, kalabalık sofraların ardındaki yalnızlığı, edebiyattaki iddiaları ve kıskanışları, çıkar ilişkilerini anlatıyor.

Roman kahramanı Tanpınar’a yazdıklarını, yaptıklarını hatırlatıyor Selim İleri. Bu hatırlatışlar Tanpınar’ın karakterlerini işleyiş biçimlerinden, kurduğu arkadaşlık ilişkilerinden destek alıyor çoğu zaman. Selim İleri’nin Tanpınar’ın iç dünyasının ayrıntılarını incelikli sunuşu, eleştirisi başta kızabildiğiniz Ahmet Hamdi Tanpınar’ı acı dolu bir okumanın öznesi yapıyor. Ve elbette Selim İleri kendi hesaplaşmalarını da Tanpınar’ınkinin yanına iliştirmekten çekinmiyor.

“Başkasının hayatını yaşamak istediniz. İkimiz de başkasının, olmayan kişinin, olamadığımız, rüyamızdaki kişinin hayatını yaşamak istedik.”

“Biz yenik düşmüşler –birçok balo sahnesi yazdım-, hayat mağlupları, bu yüzden düşkünüzdür balo sahnelerine, orkestra çalmaya başlamış!, birkaç sayfamızda kıpkısa mutluluk, orkestra çalmaya başladı, iç çekmiyor, yine aldatıyor...”

Peyami Safa’nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu yayınlandığında 29 yaşındaki Tanpınar’ın “itirazlarla, durduramadığı dokundurmalarla” apaçık kıskanarak yazdığı Peyami Safa eleştirisini ona hatırlatırken kendi 29 yaşının eleştirisini de es  geçmiyor. “(Hatırlayınca canım sıkkın, yirmi dokuz yaşımdaydım, küçük salon devrimcisi, bilgiçliklerle, toptan inkârlarla Çağdaşlık Sorunları’nı apar topar yazdığımda.)”

Kuşkusuz romanın en etkileyici yerlerinden biri 27 Mayıs bölümü. Selim İleri, mevzuyu Tanpınar’ın “acıma duygusunu yitirdiği konu” olarak tanımlıyor ve hasıraltı edilemeyeceğinin altını çiziyor. Bir şairin idam üzerine yazdığı gazete yazılarını bir cinnet olarak yorumluyor. Turan Emeksiz’in ise bu yazılarda geçmediğinin altını çiziyor. “Sonra Şehir Hatları’nda bir vapurun ismi oldu. Sonra git git unutuldu. Bordadaki Turan Emeksiz’in kim olduğu artık bilinmiyordu.”

“Öldünüz kurtuldunuz” Selim İleri’nin işaret ettiği bazı “hiçlik” noktalarını düşündüğümüzde bu romanın biricik bir Tanpınar okuması olmasının yanında başka boyutlar taşıdığını da söylemek gerekir. Tanpınar’ın Doğu-Batı bileşimi, birleşimini o günlerden bugünlere yorumladığında Selim İleri’ye katılmamak imkânsız: “Bileşim birleşim gerçekleşmedi, dileğiniz tutmadı. Şark da Garp da sonrasız hortlaklar bugün.” İleri’nin işaret ettiği başka önemli bir nokta Tanpınar’ın “Sağ taraf kendinden görmüyor beni” ve  Sol için “Beni sevmediler, yeterince kendilerinden saymadılar,” demesi. Bugün de ezberden kurtulamamış, ezbere sıkışmış ideolojiler aynı hislere savurmuyor mu yazarları, sanatçıları, kişileri! O günlerden bugüne Selim İleri bir önemli ayrıntıyı daha gün yüzüne çıkarıyor. Tanpınar’ın kadın cinayetlerine 1958 yılında yazdığı şu cümlelerle dikkat çektiğini işaret ediyor: “Cinayetler çok kötü. Her gün birisi öldürülüyor. Ve kadınlar öldürülüyorlar. Erkek emancipée kadında ölümle intikam alıyor. Korkunç!”

Aradan geçen onca zamana rağmen bu ülkenin iç dünyasının değişmeyen gerçekleri insanı okurken epey hırpalıyor. Romanda yer alan “Öldünüz kurtuldunuz” cümlesine bir de böyle bakınca acı büsbütün artıyor.

Selim İleri’nin, Tanpınar’ın Madrit’te izlediği Boğa güreşini Tanpınar’ın ömrünü anlatmak için etkileyici bir sahneye dönüştürüşü ise romanın en unutulmaz bölümü.

Alkışlara ıslıklar karışıyor artık, yükselen uğultu, yükselen haykırışlar. Dinliyorsunuz. Bu yalan heyecanı tanır gibi oluyorsunuz.

Toreador “mütemadiyen” hamle ediyormuş. Bu hamleler de tanıdık geliyor size. Madrit’te, Corrida’da değil, Şehzadebaşı’ndasınız, yeni doğdunuz. Kerkük’tesiniz, “viran bir bahçe”de, konuşacağınız kimse yok, yeşil kuyruklu tuhaf kargalar uçuşuyor. Konya’dasınız, istasyonda tek başınıza; asker yüklü vagonlar geçiyor. Musul’dasınız, annenizi toprağa veriyorsunuz; unutmuşum, kaç yaşındaydınız. Madrit’te değil -arada Ankara, Erzurum, bütün şehirleriniz, bütün arenalarınız- Narmanlı Yurdu’nun kepenkli odasındasınız, kepenkleri indiriyorsunuz. Kılıç hücumları başladı. Kılıç saplandı, “fakat düştü”. Kızıştırıcılar örtüleri şalları sallıyorlar. Boğa, “boynundan aşağısı kan içinde”, geri çekiliyor. Kılıç saplanıyor, yeniden fırlıyor.
 İnsan ölürken bütün hayatı gözünün önünden geçermiş. Boğanın da- -

(...)

“Zavallı boğa”, biliyorsunuz artık ona benzediğinizi, onunla bire bir özdeşliğinizi, biliyorsunuz artık o olduğunuzu, öne, arkaya, sağa, sola hücum ediyor, bütün bunların başına niye geldiğinden habersiz, “ortada simsiyah, sade güzellik”, “hiç kimseye düşmanlığı yok”. Kimseye düşmanlığınız yoktu, öfkeleriniz, kırgınlıklarınız olabilir. Canınız yanmasına rağmen “bu işlerin biteceğini” umuyordunuz; yarın her şeye yeniden, dostça.

Boğada yarınsızlığınızı, yarınsızlığı görüyorsunuz. Kılıç üçüncü kez saplandı. Boğa kılıçla dolaşıyor. Boynunun iki yanı kan içindeymiş. Hâlâ sağa sola, öne arkaya debeleniyor. Hâlâ “her şeye imkânsız şeyler gibi bakıyor”.

Yaşadınız Öldünüz, Bir Anlamı Olmalı Bunun “fırtınaya karşı duramayan, koyamayan bir yaprak”ın, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın olduğu kadar bir ölüyle konuşmanın, işte bu iç dünyaların romanı. “Diriler belki okur diye.”

“Hayatla öldürülenleri” unutmadığı ve “hayatla öldürülenlere” edebiyata sarılabilme imkânı verdiği için nasıl teşekkür edilir ki Selim İleri’ye.

YAŞADINIZ ÖLDÜNÜZ, BİR ANLAMI OLMALI BUNUN Selim İleri, Everest Yayınları, 2020, 224 sayfa.

Selim İleri’nin Bir Gölge Gibi Silineceksin’i edebiyata sığınışın kitabı. Edebiyatın en büyüklerini, başyapıtlarını, inceliklerini, insanın acısını çırılçıplak ortaya koyan yazarları Selim İleri’nin notlarıyla okuyoruz. Sayfaları çevirdikçe, bahsi geçen kitapların, yazarların günümüz toplumunu, bugünün insanını ne kadar ilgilendirdiği sorusuyla yüzleştiriyor Selim İleri okurunu. Dahası aklımıza öyle bir şüphe yerleştiriyor ki: Bu anımsayış denizinde, Selim İleri kendine de mi söylüyor “bir gölge gibi silineceksin,” cümlesini!

Ve evet, “basmakalıp olmayana yaşam hakkı tanımayan” ortama karşı yazarın hem yazdıklarıyla hem okuduklarıyla edebiyatın ortasına yerleşmesi bir kendini silme denemesine dönüşüyor. Peyami Safa’nın Hey Kahpe Dünya’sındaki Haldun’u bireyin kıstırılmışlığı üzerinden yorumlarken “İki çıkış yolu var: Ya bozuk düzene ayak uyduracaksın ya da bozuk düzen dışında kalacak, bir tür ‘suçlu’ olup çıkacaksınız,” diyor Selim İleri. Kendisi de bir edebiyat suçlusu oluyor.

İleri’nin çiziktirmeleri ve anımsayış şöleni boyunca okurun önünde ağır, buruk gerçekler ve sorular birikiyor. Kitaptaki en eski çiziktirme otuz-otuz beş yıl önceye dek uzanıyor. Anılar ise İleri’nin ilkokuldaki öğretmeninin kutu evinde yan yana duran kitapları hatırlayışına, dedesinin kitapçısında raftaki Handan’ı hecelemesine dek uzanıyor. Ama Selim İleri en çok, edebiyat yoluna çıkışında ve sonrasında ona eşlik eden, hayatı olmuş yazarlarla anıları ön plana çıkarıyor. Attilâ İlhan’dan Gülriz Sururi’ye kendini teslim ettiği yazar ve sanatçılarla paylaştıklarından söz açıyor. Ve boşuna yerleştirmiyor Tarkovski’nin şu cümlesini: “Anılarını kaybetmiş bir insan, kendisi de hayalî bir varlığa dönüşmüştür.”  

 Yazıda, çizide çocuk kalmak

Bir Gölge Gibi Silineceksin’deki çiziktirmelerin birçoğu farklı okuma önerileri olarak da alımlanabilir. Kürk Mantolu Madonna’da, ilk seviştikleri gece Maria Puder’in Râif’e sabahleyin söyledikleri keşke Sabahattin Ali’nin Melankoli şiiriyle yan yana, iç içe okunsa, diyor Selim İleri. Halide Edib’in Handan ve Kalp Ağrısı’ndan sonra romanlarında aşka geri dönmediğinin; aşkın, tutkunun, cinselliğin bir donukluğa teslim edildiğinin altını çiziyor. Bir de bu ipucunun peşinde okumalı tekrar Halide Edib romanlarını. Peyami Safa ve Server Bedi’yi birbirinden ayırmıyor: “Server Bedi imzalı, geçmişte kaldığı sanılmış öyle romanlar söz konusu ki, her biri Peyami Safa romanlarıyla yarışabilir. Örnek vermek isterim: Cumbadan Rumbaya nefis, eğlenceli, sıcacık bir Doğu/ Batı tahlilidir; bu açıdan hüzünlü, ağırbaşlı Fâtih-Harbiye’yle yan yana okunabilir.” Abdülhak Şinasi Hisar’ı, Proust taklitçisi görenlerin kaçırdığı, anlamadığı noktayı tespit ediyor: “Yazıda çizide, duyuşta düşünüşte, sonuna kadar çocuk kalmak, çocuk arınmışlığı içinde var olabilmek: İşte Abdülhak Şinasi Hisar’ın edebiyatımıza armağanı!”

Peki sadece edebiyat mı Bir Gölge Gibi Silineceksin’in meselesi? Selim İleri’nin yazarlık yaşamı boyunca edebiyatı; resim, sinema ve tiyatroyla bir araya getirdiğini düşünürsek sorunun cevabı kendiliğinden ortaya çıkacak.

Selim İleri, bahsini açtığı her yazara, sanatçıya dair ezberimizden farklı bir altmetni, fark edilmemiş bir yanı ya da küçümsenmişliğin içinde harcanmış büyük duyguları keşfetmeye çağırıyor. Ve yine bunu Selim İlerice yapıyor: “Çiziktirmeleri okuyan tek bir kişi Oktay Akbal okusa benim için yetip artar.”  

Kitabın son çiziktirmesi ise çıldıran/çıldırtılan Gogol üzerine olması ise tabii ki bir tesadüf değil. İleri, yaşlandıkça Ölü Canlar’ın anlatıcısının yakasına yapıştığını itiraf ediyor ve kendine burada bir karşılık buluyor. Bize ise can alıcı bir soru bırakıyor: “‘Kendini silmek, silebilmek’, bugünün o kadar ‘benbenci’ ortamına hiç mi ışık getirmez?”

BİR GÖLGE GİBİ SİLİNECEKSİN Selim İleri, Everest Yayınları, 2019, 308 sayfa.