#protekya

Meta biçimini almış nesneler ya da nesne biçimini almış metalar, hangileri “gizemlerle” ya da “sırlarla” dolu şeylerdir? Bir metaya dönüşmüş nesneye “çekiciliğini” veren şey; sadece onun bir “kullanım-değeri” olması, insan ihtiyaçlarıyla örtüşmesi ya da belirli türden bir insan emeğinin çeşidi olması nitelikleri değil, ya da meta olarak ortaya çıkması ile birlikte bir “mübadele-değeri” özelliği kazanması değil, “olağanüstü bir görünüm” yeteneğine de sahip olabilmesidir. Örneğin; “…masa, meta olarak ortaya çıktığı anda, olağanüstü bir şeye dönüşür.”(Marx) Bir meta kendi varoluşunu, tek başına sahip olduğu mübadele gücüne değil, alınabilir ve satılabilir bir görünebilme-görüntülenebilme-gösterilebilme ölçütlerine sahip olması ile de kazanır. Keza; basit bir nesne iken meta ya dönüşen şeyler tıpkı Marx’ın dediği gibi mistifisakyona uğrar. “Sözgelişi ağacın biçimi, ondan masa yapılarak değiştirilir. Buna rağmen masa, yine de sıradan günlük bir şey olmaya, ağaç olmaya devam eder. Ama masa, meta olarak ortaya çıktığı anda, olağanüstü bir şeye dönüşür. Masa, yalnızca ayakları üzerinde durmakla kalmaz, öteki bütün metalarla ilişki içerisinde, baş aşağı durur ve o ahşap beyninden, “masayı sihirle havaya kaldırmak”tan çok daha çarpıcı, parlak fikirler saçar.”(Marx). Başka bir deyişle, Marx’ın “doğalojik ağacı” nesnel bir varlık iken, bu varoluş biçimi insan beyninde kendisini emekolojik bir imgeye çevirerek ilk önce icatçı düşünme biçimindeki masa fikrini, sonrasında masa fikri ise ortaya çıkmış olan somut-ürünü (masayı) meydana çıkarır. Böylece masa emeğin dünyasına dair bir “öz” olarak karşımıza çıkarken, öte yandan onun ağaçtan olma halinden dolayı da masa doğalojik bir “töz”e sahip olmayı sürdürür. Bütün bu “gizemin” arkasında yatan asıl şey; emeğin çevrimsel diyalektik hareketinin almış olduğu görüngüler evrenidir ki, bu devinimin anlaşılamaması meta fetişizminden, yani metaların insanların karşısına “olağanüstü şeyler” olarak çıkmasından kaynaklanır. Nesnel bir emek varlığına dönüşmüş olan metanın içinde kristalize olan soyut imge ve sonrasında kendini açığa vuran öznel icatçı fikir yok sayıldığı için, salt ortaya çıkmış olan ürüne dönük hayranlık ve ona sahip olma isteği beraberinde meta fetişizmine bağlı mistik arzuları ve beklentileri yaratmaktadır. Diğer bir deyişle, gerçekte her metafizik istenç metaya doğru yol kad eden ve kat ettiği yol boyunca yeniden başa dönen bir momentuma sahiptir. Metalar dünyasının üstünü sisle kaplayan mistik yapının asıl nedeni tam da budur.

İnsan ihtiyaçlarının çeşitliliği, insanın duygu ve isteklerindeki çeşitlilikle yakından ilişkilidir. İnsanlar meta görünümündeki nesneleri tüketirken, temel ihtiyaç hiyerarşileri kadar, nesnelerin görüntü, ses, doku vs. biçimindeki görsel uyarıcılarına da ilgi gösterirler. Her hangi bir eşya bir insanın temel bir gereksinimini karşılayabilecek bir “kullanım-değerine”, hem de “özgür piyasa” koşullarında “özgür satıcılar” tarafından mübadeleye sokulabilecek bir “mübadele-değerine”, özetle meta bu iki “zıt” ve “karşıt” yeteneğe sahiptir. Başka bir deyişle, meta aynı anda birden fazla şeydir. Ya peki metanın bu ikisinin dışında bir “üçüncü yeteneği” olamaz mı? Metanın bir “kullanım-değeri” ve bir “mübadele-değeri” olduğu kadar, bir “gösterge-değeri” de vardır. Nesne biçimindeki metanın gösterge-değeri, “kullanım-değerindeki” ya da “mübadele-değerindeki” iktisadi ölçütler ile belirlenebilir mi? Metanın gösterge-değerinin iktisadi boyutu, ancak iktisadi tablonun metanın gösterge-değerini ölçebileceği “emek-sınırı” ile belirlenebilir. Dolayısıyla; görüntüleme ya da gösterme süreçleri sadece ekonomik işlemler değil, hem toplumsal sınıflar hem de insanlar arasında gerçekleşen, karşılıklı sezi, duyumsama, algı paylaşımı ve dağılımı (bir nevi ideoloji inşası) süreçleridir de. Klasik ekonomi politiğin diliyle söylemek gerekirse; “…bir malın değeri, o malın üretilmesi için zorunlu olan toplam emek miktarıdır.”. Bu ekonomi politiğin o malın “mübadele-değerini” belirlemek için geliştirdiği bir analiz yöntemidir. Lakin bir malın gösterge-değerini ölçebilmek için “evrensel bir gösterge bilgisine” gereksinim vardır. Çünkü dünyanın her hangi bir noktasındaki fabrikada bir malın değeri, ancak o malın üretilmesi için zorunlu olan icatçı-emek ve kullanıcı-emek miktarlarının bir araya gelmesi ile meydana gelebilir. Buradaki icatçı-payları ve kullanıcı-payları evrensel ölçekte bir “kullanım” ve “mübadele” yasasını da beraberinde getirmektedir. Kullanıcıların “kullanım-değerleri” ile icatçıların “mübadele-değerleri” arasındaki birleşik emek miktarları ve bunun neden olduğu toplumsal ve tarihsel miras miktarları hesaplanılmaksızın bir nesnenin/metanın “gösterge-değeri” de hesaplanamaz. Başka bir deyişle, mistik bir şekilde algılana gelen ve genelde de yok hükmünde kabul edilen gösterge-değeri gerçekte toplumsal olanı da kapsayan tarihsel emek mirasının bir yansımadır. Keza mistik bir şekilde algılana gelen bu yanılsama; gerçekte emek temelinden kasıtlı olarak koparılmış olan metalar dünyasının ters yüz edilmiş bir görünümüdür.

Gösterge-değerinde ki “değer” ürünün üretilmesi için zorunlu olan “emek-değer” gibi dünyanın her hangi bir noktasındaki icatçı-emek ve kullanıcı-emek payları ile birlikte evrensel bir emek-değer ölçütü olarak karşımıza çıkar. Dolayısıyla söz konusu olan algı paylaşımı ve toplam dağılımı ise, burada geçerli olan kural; evrensel göstergeler ve temsiller sistemi olarak dünya üzerindeki milyonlarca insanın tikel algılama süreçlerinin total biçimidir. Tikel bilgilerin, Tümel bilgilerle karşılıklı diyalektik bağını Köylüler’de Balzac söyle dile getiriyordu “Bir bilgin, bir doruktan kopup, o kar dağını oluşturan kaya parçalarını size gösterebilmek için, altında köylerin bulunduğu çığ kitlesini kaldırmak zorundadır”. Dolayısıyla; bir malın “gösterge-değeri” o malın “olağanüstülüğünü” ve “çekiciliğini” veren asıl mistik şeydir. Örneğin; reklamcılık sektörü bir metayı olduğu gibi değil, o metayı tüketecek olanın olmasını istediği şekilde sunmak için vardır. İzleyici için sunulan bu meta belirli türden bir “kullanım değeri” olduğu kadar, çekici bir gösterge-sermayedir de. Burada artık satın alınan şey, salt kişinin ihtiyacını karşılayacak bir nesne olma durumundan uzaklaşmakta, nesneyi alan kişinin tüketim ihtiyaçlarının ötesinde yepyeni imgeler ve sosyal statüler dünyasına da onu taşımaktadır. Günümüzde, daha doğrusu glokal-kapitalist toplum formunda bireyler kendi temel ihtiyaçlarını doğrudan “rasyonel” ve “mantıksal” kararlar aracılığıyla almamakta; haliyle kelimenin doğru anlamıyla bir “simgesel tüketim hapishanesi”nde yaşamaktadırlar. Bu yönlendirilmiş-tüketim-tercihlerinin arkasında yatan asıl dinamik ise; göstergeler dünyası üzerinde “hegemonya” kurmaya çalışan, özellikle de reklam ve iletişim teknolojileri konusunda muazzam olanaklara sahip olan teknoburgların güncel faaliyetleridir. Dolayısıyla şeylerin “gösterge-değerleri” kapitalizmde yaşanan glokal-ekonomik dönüşümünde neden bir olgudur ki, bu olgu aynı zamanda meta fetişizmindeki yoğunlaşmaya bağlı gelişen mistik düşünce yapılarının asıl itici gücünü de oluşturmaktadır.

İnsanlar neden metaları birer insan emeğinin ürünü olarak değil de, bir “mal” veya “eşya” ya da en zengin anlatım biçimiyle “değerli şey” olarak görmektedirler? Bunun temel nedeni; metaların mübadele ve kullanım süreçlerindeki tüm somut varoluşlarına rağmen, kavranış biçimlerinin “metafizik bir gizem” tarafından kuşatılmış olma ihtimali midir? Tabii ki hayır! Gerçekte tüm metalar, tüm insanlar için basit ve sıradan şeylerdir. Lakin tarihsel süreç içinde metalar zamanla gündelik hayatın “sadık yapıları” haline gelmişlerdir. Tıpkı dünya üzerindeki tüm metalarla değişebilecek yegâne meta olan, (tanrısallaşmış!) para-meta/para-sermaye örneğinde olduğu gibi. Bu durum öylesine bir hal almıştır ki, paranın olmadığı ve kullanılmadığı bir toplumun var olabileceği fikri insanların çoğunun aklının ucundan dahi geçmez. Metalar, insanlar için doğadaki tüm diğer nesnelerden pekte farklı şeylermiş gibi gözükmez ilk bakışta. Ancak insanın kendi emeğinin bir ürünü olan metalar ile doğrudan ilişkiye girmesi, onun metalar ile çok daha “romantik” bir ilişki kurmasını da sağlamaktadır. Keza; “meta romantizmi” sadece insanlar dünyasında yaşanmaz, maddi dünyanın tüm tablosu onun hareket alanıdır da. İnsanın satın aldığı metalar ile kurduğu aşırı bağımlılık ilişkisi, Kapitalist toplumların ürettiği özel bir “hastalık türü” olarak görülebilir mi? Her hangi bir insanın kendisine ait olan eşyaların içerisinde önem verdiklerine belirli bir “değer” ve anlam biçmesi sağlıksız bir durum sayılamayacak olsa da, tüm yaşamını salt satın aldığı şeyler üzerine kuran, dahası dünyası ve yaşamı “sahip olmak” üzerine kurulu insan, sağlıklı bir insan olarak da değerlendirilemez. Sadece kendisini sahip olduğu nesneler üzerinden, yani “ev” “araba” “eş” “başarılı bir iş” vb. gibi kategoriler üzerinden tanımlayan insan, kendi öz yaşamındaki yalnızlığı onlarca nesneye hükmederek ört bas etmeye çalışan aciz bir insandan başka da bir şey değildir. Lakin bu insan kendi öz yaşamının öznesi olmadığı gibi, farkında olmadan onun yaşamının öznesi haline gelen şey de yalnızca nesneleri biriktirme ve onlara sahip olma arzusudur. Başka bir deyişle, nesnelere karşı duyulan gizemli hazcılık isteği aynı nesneleri özsel insan yaşamının biricik öznesi haline getirmektedir. Dolayısıyla; insanın metalara aşırı derecede sahip olma isteği, gerçekte kendi zayıflığını metalar aracılığıyla tamamlama istencinin de bir ürünüdür. Haliyle; metaların toplam artışı insanın kendi yaşamındaki bir tür boşluğu doldurma istencinden de kaynaklanmaktadır. Kısacası; metalar dünyasına dönük bütün bu gizemli arzular kendilerini insanların acziyetlerini ve zayıflıklarını saklama çabasında gösterirler.

Sınıflı toplumlarda sosyal konumu açığa vuran gösterge-metalara sahip olmak, insana toplum içinde güçlü ve etkili bir toplumsal konum kazandığı izlenimi verir. Örneğin, kapitalist toplumda son model bir araba sahibi olmak kayda değer bir sosyal gösterge statüsüdür de. 1844 El Yazmaları’nda Marx (1978) toplumsal ilişkilerin merkezinde “olmak” fiilinin yerini “sahip olmak” fiilinin aldığını söylemişti. Dolayısıyla; salt tikel insan için geçerli olan bu durum, bütün emek tarzları için de geçerlidir. Aslında kapitalizm toplumun tüm parçalarında sahip olmanın olmaya üstünlüğü anlamına da gelmektedir. Tüm kültürel ve sosyal doku sahip olmak ya da olmamak biçiminde kodlanmakta; yaşam sahip olunanlar ve olunmayan biçiminde bölümlenmektedir. “Olmanın”, haliyle “kendi olmanın” ve “kendini tanımanın” kendiliği yerini sahip olamamanın sahip olma karşısındaki huzursuzluğuna bıraktıkça, genel hoşnutsuzluk ve hayal kırıklığı kapitalist toplumun temel insani ve ruhsal yapısı haline de gelmektedir. Başka bir deyişle, “kendi için oluş” yerini “kendinde bir sahip olma” ve “sahip olamama” ikiliğine bıraktıkça; insan oluşunun nihai amacı tüketimsel-varoluşun belirleyici olduğu bir hakim sınıf kültürünün egemenliği altına da girmektedir.

Marx metaların gizemli hiçbir yanı olmadığını şu sözlerle açıklıyordu: “İlk bakışta bir meta, çok önemsiz ve kolayca anlaşılır bir şey gibi görünür. Oysa metanın analizi, aslında onun metafizik incelikler ve teolojik süslerle dolu pek garip bir şey olduğunu gösterir. Kullanım halindeki bir değer olduğu sürece, ister insan ihtiyaçlarını karşılama kapasitesi açısından, ister bu kapasiteyi taşıyan özelliklerin insan emeği ürünü olması açısından ele alınsın, metanın gizemli hiçbir yanı yoktur.” Her hangi bir metanın “çok önemsiz ve kolayca anlaşılır” olabilmesi için, doğadaki her hangi bir nesneden farksız bir şekilde algılanması gerekir. Bir metayı satın almak isteyen kişi, ilk olarak o metanın hakkında ne düşünür? Fiyatını mı yoksa yararlılığını mı düşünür? Keza; meta alıcının gözünde bir emek ürünü olarak değil, Marx’ın da altını çizdiği gibi “önemsiz ve kolay” bir şey olarak, yani satın alınarak eve götürülebilecek bir “şey” olarak algılanmaktadır. Dolayısıyla; bu durum insan bilincinin “ters yüz olmuş görünümünün” bir sonucudur. Başka bir deyişle, metayı alan kişi (ortalama bir bilinç) o meta da kristalize olan soyutlaşmış-somut emeğin imgesi ile soyut-emeğin icatçı-düşünce biçimindeki formlarının hareketini göremediği için, haliyle o metaya sadece ortaya çıkmış olan bir ürün (mal) olarak bakma ve ona sahip olma yanılsamasına düşmektedir. Marx’ın da belirttiği gibi “Oysa metanın analizi, aslında onun metafizik incelikler ve teolojik süslerle dolu pek garip bir şey olduğunu gösterir.”. Diğer bir değişle, insanlar, metaları insan emeğinin bir sonucu olarak değil, insanı metaların bir sonucu olarak görürler. Bu “baş aşağı bakış” yüzünden meta “maddi” insan emeğinin bir sonucu olarak değil, insan “metafizik incelikler ve teolojik süslerle” dolu metanın bir sonucu olarak gözükür. Dolayısıyla; burjuva insan tipinin genel ve ortama zekası meta fetişizmine bağlı olarak gelişen mistik ve gizemci düşünce yapılarının da tesiri altındadır. Başka bir deyişle, iddia edildiği gibi modern burjuva akıl rasyonalist temelde bir akıl değil, büyük oranda meta fetişizminin gizemci ve mistik yanları ile kuşatılmış olan metafizik ve irasyonal bir akıldır. Öte yandan, yine burjuva modernizminin bir halkası olarak Aydınlanma düşüncesi de, din karşısındaki sözde karşıt tutumuna rağmen, bilimin kendisini pozitivizm kanalıyla dinselleştirme yoluna giderek aklın kendisini bu defa mistik ve gizemli bir “nesne” haline getirme şeklinde ki bir yanılsamaya da düşmüştür. Dahası aklı özneleştiren idealizm karşısında her fırsatta böbürlenen materyalizm de aklı “nesneleştirerek” gerçekte metayı “tanrısallaştırma” yanılsamasına düşmektedir. Böylece akıl ve onun bileşeni olarak zeka hem idealizmin hem de materyalizmin elinde nicel, sayılabilir ve kullanışlı bir “şey” haline gelmektedir.

Kapitalizmde meta-insan karşılaşmasında her şey baş aşağı durmaktadır. İş bir metanın “gizemini” çözmeye gelince, bakmamız gereken şey, o metanın hangi insan ihtiyacı için, ne amaçla kullanılacağıdır. Özetle hangi “işe” yaradığıdır. Bir meta, kullanılabilecek bir “kullanım-değerine” sahip olduğu müddetçe, ister belirli türden insan ihtiyaçlarını karşılayabilme yeteneğine sahip olsun, ya da sadece kendi kapasitesinin ötesinde sadece sıradan bir insan emeğinin yalın bir sonucu olsun, bir emek ürünü olarak metanın gerçekte hiçbir esrarengiz yanıda yoktur. Dolayısıyla; bir metanın bu derece “esrarengiz” ve “mistik” algılanmasını sağlayan, onun meta olarak ortaya çıkış ve pazarlanış sürecidir. İşte o zaman meta insanın gözünde “olağanüstü bir şeye” dönüşür. Marx’ın masa örneğinde de verdiği gibi artık meta olarak “Masa, yalnızca ayakları üzerinde durmakla kalmaz, öteki bütün metalarla ilişki içerisinde, baş aşağı durur ve o ahşap beyninden, masayı sihirle havaya kaldırmak”tan çok daha çarpıcı, parlak fikirler saçar.” Masa gibi tüm dünya üzerindeki metalar “büyülü” gibidir şimdi! Bu baş döndürücü “meta-büyüsünün” etki alanına giren insan kendi çalışmasının bir sonucu olan, doğadan elde ettiği doğalojik-maddeleri biçimlendirerek ürettiği emekolojik-metaları kendisine yararlı olacak bir biçimde rasyonel temelde düzenleyeceği yerde, kendinin bir sonucu olan metaların ve bu metalara hükmeden sınıfların egemenliği altına girmekten de kurtulamamıştır. Metalara egemen olması gereken insan, metanın egemenliğine boyun eğmek zorunda kalmıştır. Marx’ın “masası” (Marx’ın da göremediği bir biçimde) “mübadele-değeri” kabuğuna bürünmüş metanın icatçı-düşünce ile olan bağına (bu icatçı-düşünceye duyulan kullanıcı-aşkına da) işaret etmektedir. Dolayısıyla; onun ilk biçimi olarak Marx’ın “ağacı”, insan gereksiniminin (bu kullanıcı düşünceye ve metasına duyulan icatçı-aşkı’dır), yani maddenin “kullanım-değeri” olarak bir görünümüdür.

Kullanım ile değişim değerleri arasındaki zıtlık, ya da emekolojik açıdan söylersek icatçılık ve kullanıcılık ararasındaki bölümmüşlük ve “yabancılaşma”; (bunlar sanılanın aksine antagonisttik ve uzlaşmaz çelişkilerde değildir) maddenin biçiminin gereksinim ile mübadele amacıyla kullanımı noktasında düğümlenmektedir. Haliyle; meta fetişizmi mübadele yönünde icatçı-emek payını yücelten bir sınıf egemenliğini takip eden bir kullanıcı-sınıf (“mübadele-değeri”) hayranığını ve icatçı düşünceye karşı duyulan açık ya da gizli “yer değiştirme” isteğini de beraberinde getirmektedir. Bu yer değiştirme isteği, ya da karşıtına dönüşme istenci, asıl olarak metalar kanalıyla birbirine yabancılaşan ve yabancılaştıkça da birbirine uzaklaşarak yakınlaşan bir mistisizmi de, emek türlerinin birleşik hareketinin mistik bir algılanma biçimini de beraberinde getirmektedir. Metalar dünyasının ters yüz edilmiş bir biçimde algılanışı, gerçekte emeğin emeğe olan yabancılaşmasının mistik bir düşünce yapısı üretmesinden kaynaklanmaktadır. Lakin bu mistik düşünce var olmasaydı, emeğin emeğe olan yabancılaşması biçimindeki insan varlığı da asla var olamazdı. Kuşkusuz bir dönem için insan ilerleyişinin ayrılmaz bir parçası olan bu mistik düşünme şekli (örneğin inançlar ve dinler tarihi vs.); kendisini özellikle yabancılaşma felsefesi biçiminde din ve ahlak öğretisine yapışık bir şekilde sunmuş olsa da, artık bu mistik düşünce tarzı gereksiz ve atıl bir duruma da adım adım gelmektedir. Dolayısıyla bilim emeğinin üretimine ve tüketimine dayalı komünist bir dünyada yabancılaşma felsefesinin mistik kabuğuna da gerek kalmayacaktır. Böylesi bir toplumda yabancılaşma toplumsal bir biçimde değil, ancak kişilere özel tarzda içkin ve saltık bir biçimde yaşanabilir bir süreç haline gelecektir. Kuşkusuz bu durum bugünden kestirilmesi güç olan yeni bir öznellik ve özerklik halininde oluşması manasına gelmektedir.

İlkel dönemde insan (çok sınırlı miktarlar dışında) belirli bir mübadele amacı gütmeksizin, doğadaki tüm nesnelerin biçimini kendi gereksinimine göre değiştirebiliyordu. Üreticilerin elde ettiği ürünlerden ihtiyaç dışı artık-ürünün bir kısmı, neden değiş-tokuş biçiminde cereyan eden meta ekonomisi için gerekli tarihsel koşulları sağladı? İnsanları kendi gereksinimleri dışında mübadele için fazladan üretmeye zorlayan şey “rastlantı” mıydı? Bütün bu sorular önemlidir. Keza; insan kendi toplumsal yok oluşunu engelleyebilmek için, içinde bulunduğu emek güçlerini ve emek ilişkilerini sürekli olarak devindirmek zorunda kalan tek canlıdır. Başka bir deyişle, insana özgü bu “hayatta kalma içgüdüsü” salt emek dünyasına/popülasyonuna özgü bir niteliktir. İşte bu nedenden dolayıdır ki, bu toplumsal gelişme dönemlerinden birinde insan, kendi yok oluşunu engelleyebilmek (ve türsel varlığını sürdürebilmek) için o güne kadar hiç denemediği bir şeye, yani yeni ekonomik ve toplumsal ilişki biçimlerine geçebileceğinin bilincine varmıştır. Binlerce yıllık bu süreç, bundan kabaca yaklaşık on bin yıl önce av emeğinin devrimi ile başladı ve tarım emeğinin devrimi ile yeni bir evreye ulaştı. Özelikle de tarım emeğinin devrimi demek toprağın insanlık tarihinde ilk defa bir emek aracı (değer) olarak insanın hizmetine girmesi demektir. Toprağın üretici güçlerinin sağladığı bolluk, ilkel çağın basit yaşam tarzında devrimci bir dönüşüme neden oldu. Avcılık ve toplayıcılıkla geçinen, birbirine kan bağıyla bağlı klan örgütlenmesinden, yerleşik düzene geçiş ve yaygın kentleşme yine bu dönemde başladı. Tarım ve hayvancılık teknolojisindeki yeni emek güçleri sayesinde bu “basit” insan, doğa ile girdiği alışverişin çevresini genişletmeye, yeni toplumsal ihtiyaçlar ve bu toplumsal ihtiyaçları aşan bir artık-ürün ortaya çıkarabilecek maddi emek koşullarına sahip oldu. Bu artık-ürünün ve bu artık-ürüne bağlı yeni toplumsal ihtiyaçların tarih sahnesine çıkışı, insan topluluklarını artık ürünlerini birbirleriyle değiş-tokuş etmeye de yöneltti. Toplumsal ilişkiler içerisinde “kendiliğinden” ve “doğal olarak” gelişen bu ilişkiler zaman içerisinde basit değiş-tokuş ilişkilerinden çok daha karmaşık mübadele ve pazar ilişkilerine doğru yol kat etti. Nesneleşmiş emek ürünlerinin doğrudan insanların ihtiyaçlarını karşılamak için üretilmesi (“kullanım-değeri”) ile mübadele için üretmesi (“mübadele-değeri”) arasında tarihsel ayrım belirgin biçimde bu dönemde ortaya çıktı. Toplumsal ihtiyaçların renklenmesi, mübadele için emek güçlerini daha da geliştirmeye insanları zorladıkça, üreticiler ile üretimin maddi koşulları birbirinden ayrışarak, birbirine “yabancılaşmış” icatçılaşmış-emek ve kullanıcılaşmış-emek biçimleri, değer, meta, pazar vb. ekonomik kategoriler ortaya çıkmaya başladı. Başka bir deyişle, insana özgü hayatta kalma ve türünü sürdürme içgüdüsü emek dünyasının/popülasyonunun sürekli gelişimi ve ilerleyişini olanaklı hale getirdi. Dahası; metalar dünyasına kullanım-değerleri ve mübadele-değerleri kategorileri de yeterli gelmeyip, kapitalizmin gelişmesi ile birlikte bu kategorilere dolaşım-değeri ve tüketim-değeri kategorileri de eklendi. Günümüz dünyasında ise metalar öylesine kozmopolit bir karakter kazanmış durumdadır ki, eski iktisadi kategoriler ile olup biteni anlatabilmek neredeyse imkansız bir hale gelmiş durumdadır. Dolayısıyla; emekoloji’nin kendine has “üretim-değeri”, “dolaşım-değeri”, “tüketim-değeri” ve “miras-değeri” kategorileri bugünün dünyasının çoklu-metalar evrenine teorik bir açıklık getirme çabasına da denk düşmektedir.

Tarım emeğinin devrimi ile birlikte ilkel toplumun dar sınırları, üreticiler ile üretimin maddi koşullarının “doğal birliği”, insanın doğa ile zorunlu iç içe geçmişliği yine bu dönemde parçalanmıştır. İlkel toplumda emeğin emek güçlerinin gelişme düzeyi çok düşük olduğu için, insan doğadan çok farklılaşmamış, insanın doğa ile alışverişi dar bir çerçevede cereyan etmiş, buna bağlı olarakta kendi ihtiyaçlar çeşitliliği doğanın (verdiği kadarının) sınırlarını pekte aşmamıştır. Lakin tarım emeğinin devrimi ile birlikte, ilk defa olarak insan kendi ihtiyaçları dışında mübadele amacıyla sistematik artık-ürün üretmeye yönelmiştir. Büyük çaplı tarım ürünlerinin kentlerde depolanması süreci de yine bu dönemde (köleci dönemin üst evresinde) başlamıştır. Bu durum üreticiler ile üretimin maddi koşulları arasındaki doğal birliğin bozulmasına, kullanıcı-üreticilerin; üretimini yaptıkları maddi koşullara, mübadeleye, değere, metaya vs. “yabancılaşmaları” sonucunu doğurmuştur. Böylece insan kendi ürettiklerinin üzerinde egemen olan bir güç olarak değil, kendi ürettiklerinin egemenliği altına girmiş olan “ters yüz edilmiş bir varlığa” dönüşmüştür. Bu açıdan bilim emeğinin devrimine dayalı “Komünist devrim”; üreticiler ile üretimin maddi koşulları arasındaki bu kopmuş birliği yeniden tesis ederek, üretim sürecinin insana değil, insanın tekrardan üretim sürecine egemen olmasını sağlamak zorundadır. Bu şekilde insan kaybettiği “doğal birliği” yeniden kazanabilecektir. İnsanın “yabancılaşmış emeğin” tezahürleri olan, mübadele, değer, piyasa vs. gibi koşulların egemenliğinden kurtularak, kendi insan olma koşullarının birliğini yeni baştan tesis edebilmesi ancak bilim emeğinin devrimi ile mümkündür. Ancak bilim emeğinin devrimi icatçı ve kullanıcı bölümlenmesine dayalı sınıfsal farklılaşmayı ortadan kaldırarak, üreticiler (icatçılar) ile üretimin maddi koşulları (kullanıcılar) arasındaki “doğal emek bağını” yeniden kurabilir ve toplumsal icatçılık sistemine dayalı bir sınıfsız komünist toplum inşa edebilir. Burjuva insan tipi, “yabancılaşmış emeğin” bir sonucu olan bu kendi insan dışı görünümünden/yansımasından başka bir şey göremediği için, kendisini bu koşulların ötesine taşıma gücünü kendisinde bulamayan bir insan tipidir de. Hâlbuki bu gayri insani koşulların ortadan kaldırılması insanlığın evrensel kurtuluşunun sonal amacı olmaya devam etmektedir.

“Yabancılaşmış emek” biçimini almış insan emeği, üretici faaliyeti ne kadar çok yönlü olursa olsun; aynı zamanda insan bedeninin değişmez bir fizyolojik işlevidir de. Emek, sadece üretimin bir parçası değil, insan organizmasının varoluşunun fizyolojik ve ruhsal özüdür. İnsan doğa ile karşılıklı olarak alışverişe emek vasıtasıyla girmektedir. İnsan emek faaliyeti aracılığıyla kendisini çevreleyen bu doğayı dönüştürürken bir yandan hem kendisini dönüştürmekte hem de mücadele halinde olduğu doğayı dönüştürerek, onu “insanileştirmekte”; onu kendisi için yaşanılabilir bir emek-doğasına çevirmektedir. İnsan doğanın basit bir uzantısı değil, doğanın canlı ve etken bir parçası olduğu kadar, kendi akıl yetisini doğaya karşı bir kuvvet olarak kullanabilen tek canlıdır da. Çünkü her şeyden önce emek özü itibariyle (bioevrimsel süreçte) insan organizmasının işleyişinin fizyolojik bir zorunluluğu haline gelmiştir. İşte bu yüzden emek insan organizmasının mutluluğu için gerekli fizyolojik bir zorunluluk, daha doğrusu insan mutluluğunun vazgeçilemez bir etkenidir de. İnsan mutluluğunun temeli olan emek, “yabancılaşmış emek” biçimini alarak, mübadele, değer, meta, özel mülkiyet vs. biçimleri altında kendi “doğal birliğini” ortadan kaldırmakta, insanın insan olması için gereken koşulları gayri insani bir durumuna dönüştürmektedir. Üreticiler ile üretimin maddi koşulları birbirinden ayrıldıkça, emek faaliyeti insan mutluluğunun bir kaynağı olarak değil, tam tersine insanı huzursuz eden bir etkinlik haline de gelmiştir. Bu durum insanları birbirinin kurdu haline de dönüştürmüştür. Böyle bir toplumda yaşam ve mutluluk ancak ve ancak bu faaliyetin bittiği anda, özellikle de iş zamanının dışında kalan zaman diliminde (“boş zamanda”) bir nebze olsun gerçekleşmektedir. Böylesi bir toplumda çalışmak bir zevk ve ihtiyaç değil, bir zorunluluk halidir. Lakin günümüz glokal-kapitalist kültüründe insanın tümüyle kendisine ait olduğunu varsaydığı boş zamanları bile büyük oranda egemen eğlence endüstrisinin kalıpları tarafından belirlenmekte; boş zamanın nasıl değerlendirileceği ise yine sistem tarafından tarif edilmekte olan tüketim-normlara göre şekillendirilmektedir. Bu açıdan popüler kültür şeklinde karşımıza çıkan hakim burjuva kültürünün eleştirisi gerçekte tüketim kültürünün eleştirisidir de. Ve dolayısıyla tüketim kültürünün çok yönlü eleştirisi kapitalizmin bütünsel eleştirisinin de ayrılmaz bir parçasıdır.

Son tahlilde; emek mefhumu, insan organizmasının varoluşunun fizyolojik özüdür. Emek, insan beyninin, sinirlerinin, tüm bedeninin harcanmasıdır. Emeğin niceliğinin ve niteliğinin belirlenmesi de yine bu emeğin harcanması ile gerçekleşir, emeğin nicel ve nitel değerini belirleyen şey; emeğin niceliksel ve niteliksel hareket tarzı olarak emeğin yine kendine özgü hareket tarzıdır. Harcanan emeğin nicel ve nitel büyüklüğü ya da küçüklüğü, emeğin niceliği ile emeğin niteliği arasındaki farkı oluşturmakta, nicel değer nitel değeri, nitel değer nicel değeri karşılıklı olarak belirlemektedir. Başka bir deyişle, emeğin “nicelleşmiş-nitel“ hareketi ile “nitelleşmiş-nitel” hareketinin birleşik diyalektik devinimi emeğin kendisini, insanın nicel ve nitel hareketinin soyut ve somut görüngülerini meydana getirmektedir. İnsanın hayatta kalmak için harcaması gereken emek miktarının önemli bir kısmı aynı zamanda “emek araçlarının üretimi için harcanan emektir“ de. İnsanın emek araçlarının üretimi için kullandığı emek miktarı, emek güçlerinin düzeyinin tarihsel gelişme momentlerini de içermektedir. Her tarihsel moment, emek güçlerinin değişme, gelişme ve dönüşme düzeylerine uygun düşen emek miktarını oluşturmaktadır. Örneğin, ilkel toplumlarda emeğin emek güçlerinin gelişme düzeyi çok düşük bir seviyede olduğu için, insanın doğadan farklılaşması çok az bir gelişme kaydetmiş, üreticiler ile üretimin maddi koşularının “doğal birliği” üretim sürecine egemen olduğu için, insan ile doğanın birliği bir “iç içelik” durumu meydana getirmiştir. Bu yüzden ilkel toplumlarda, insan ihtiyaçlarının çeşitliliği, doğanın-doğasının dar sınırları içinde kalmıştır. İlkel toplum tüm üretim ve bölüşüm faaliyetlerini toplumsal bir şekilde sürdürmekte, toplumsal olarak üretmekte ve bölüşmekteydi. İlkel toplumlarda insanlar ortak olarak ne üretiyorlarsa, yine aynı şekilde ortak olarak tüketiyorlardı. Başka bir deyişle, insanlar ne üretiyorlarsa, daha en başında ortak emek faaliyeti ile üretiyorlar, ortak emek faaliyeti olarakta tüketiyorlardı. Dolayısıyla; bu toplum biçiminde bir üretim-fazlası yoktu. İlkel toplumlarda toplumsal işbölümündeki kısmi ilerlemelere ve emek ürünlerindeki çeşitlenmeye rağmen, toplumsal emek ürünlerinin tamamı yine toplumsal olarak tüketilmekteydi. Üretime bağlı olarak işbölümündeki gelişmeler görece emek ürünlerinin çeşitlenmesine neden olsa da, “doğal komün” şeklinde örgütlenmiş olan bu toplumsal yapı da, toplumsal olarak üretilmiş emek ürünleri hiçbir zaman bireyler arası mübadele aracı olarak meta şeklini alamamaktaydı. Komün şeklinde örgütlenmiş olan bu toplumun toplumsal emek ürünleri, bu emek ürünlerinin üretilmesi için gereken toplumsal ve tarihsel emek miktarının her üreticiye düşen payı olarak komün üyelerinin gereksinimlerine göre dağıtılıyordu. İlkel toplumda üretim ve tüketim gibi tüm toplumsal faaliyetler tüm toplumun ortak çıkarını içerdiği için, bu toplumda insanlar arası sömürü ilişkileri ortaya çıkamamış, birey ile toplum “bir” ve “aynı şey” haline gelmiş, herkes aynı toplumsal bütünün (ortak-emek faaliyetinin) parçası haline gelmiştir. Bu doğal komünalizm adı üzerinde zorunlu bir ilkel komünalizm türüne de denk düşmekteydi.

İlkel toplumda bireysel emek üretimi (kendi başına toplumsallık karşısında icatçı-emek-payı) olmadığı (ya da farklılık yaratmadığı) için, burjuva toplumunda olduğu gibi bireysel emek ürünlerini birbirleriyle mübadeleye sokabilecek ilişkilerinde (kullanıcı-artık-emek-paylarının da) her hangi bir gerçekliği bu toplumsal emek formunda yoktu. Komünal toplumda emeğin emek güçlerinin bu düşük düzeyi; o dönem için insan ile doğa ilişkisinin genel tablosunu, dolayısıyla insanın emek araçlarının üretimi için kullandığı emek miktarını, yani insanın emek güçlerinin o kesitteki düzeyinin tarihsel gelişme momentlerini de göstermektedir. Emek güçlerindeki her tarihsel moment, emek güçlerinin gelişme düzeyine uygun düşen tarihsel emek miras miktarlarını da meydana getirmektedir. Kuşkusuz ilkel sistemde bu miras değerleri de çok düşük bir seviyedeydi. İlkel toplumda emek güçlerinin dar ve sınırlı gelişme düzeyini belirleyen bu moment, komünal toplumun kendine yeterli ve içine kapalı toplumsal üretim miktarı düzeyini de beraberinde getirmiş; bu da zorunlu bir komünalizmi meydana getirmiştir. Lakin insanlar ilkel toplumun tersine topluluk için değil, kendi bireysel emekleri için üretmeye ve ürettiklerini takas sürecine sokmaya başladıkça, yani kendi dar toplumsal üretim sınırları mübadele aşamasına ulaştıkça; işte bu aşamayla birlikte artık insan emeği yeni bir toplumsal biçim almakta, fakat bu toplumsal üretim biçimi salt toplumun ortak çıkarları için değil, bireysel üreticilerin bireysel mübadele süreçlerin için yapılan bir üretim ve tüketim şeklini aldıkça; toplum içi sınıfsal bölünmüşlüğün ve iş bölümü farklarının derinleşmesi de kaçınılmaz bir hale gelmiştir. Kuşkusuz bu düzeyde bir toplumsal farklılaşma ve sınıfsal bölünmüşlüğün doğmasını sağlayan da yine ilkel düzeyde de olsa artık-ürün, pazar ve mübadele ilişkilerinin (daha doğrusu toplayıcı ürünlere karşı av ürünlerinin) ortaya çıkmaya başlamış olmasıdır. Lakin artık-ürün, pazar ve mübadele demek ortaya çıkan her ürünün en başından itibaren belirli oranlarda üretim, dolaşım, tüketim ve miras değerlerine sahip olması anlamına geleceği için, sınıf mücadelesinin temelinde yatan şeyin, asıl olarak en başından beri artık-ürün üzerinde egemenlik kurma mücadelesi olması da hiç kuşkusuz raslantı değildir. İster av, ister tarım, ister sanayi, ister teknik ürünlerin dolaşıma girdiği pazar ilişkileri olsun, pazarın olduğu yerde sınıfsal farklılaşmanın ve ürünler dünyası üzerinde sermayenin o an ki türsel emek formuna göre (av-sermayesinin, tarım-sermayesinin, sanayi-sermayesinin, tekno-sermayenin vs.) hakimiyet kurma gayretinin var olması da kaçınılmaz bir gerçektir.

Dolayısıyla; ilkel komünal dönemin üst evresinden itibaren, üreticiler ve üretimin maddi temeli arasındaki ayrışma, özellikle av emeğinin ve ürünlerinin ortaya çıkışı ve daha sonrasında tarım emeği ile birlikte artık-ürüne bağlı sistematik artık-emek birikimine dayalı icatçı-emek ve kullanıcı-emek bölümlenmesini temel alan sınıfsal konumlanışların derinleşmesine ve buna bağlı olarak gelişen yöneten/ezen ve yönetilen/ezilen ilişkilerinin (ve dahası devletin ve yan kurumlarının) oluşumuna da sebebiyet vermiştir. Diğer bir deyişle, emeğin emek üzerindeki tahakküm ve sömürü ilişkileri arttıkça emek içi türsel farklılaşma ve türe bağlı olarak gelişen emek araçları karsışındaki icatçı-emek ve kullanıcı-emek konumlanışlarının bölünmüşlük hali ilkel toplumun “doğal komünal birliği”nin altını adım adım oyarak bu toplumsal formasyonun ortadan kalmasına ve yerine sınıflı köleci toplumun ve köleci-yürütme-devletinin geçmesine neden olmuştur. Kısacası; insanın doğa karşısındaki mukavemeti ve doğaya egemen olma istenci emek güçlerini geliştirdikçe sınıfsızlıkla yola çıkan insanlık gelişiminin belirli bir evresinde sınıflı bir yapıya geçiş yapmıştır. Bu durum aynı zamanda sınıfsızlıktan sınıflı yapıya geçebilen insanlığın bilim emeğinin üretimine ve tüketimine dayalı bir tarihsel sistem olarak komünizme, yani tek sınıflı yapıya kontrollü ve bilinçli bir şekilde geçiş yapabileceğinin de göstergesidir. Keza; geçmişe doğru hareket ettikçe geleceğe doğru hareket eden insanlık tarihi, geleceğe doğru hareket ettikçe de geçmişe doğru hareket ettikçe, geçmişle gelecek, gelecekle geçmiş arasındaki organik bağlar ve emeğin diyalektik ilerleyişinin aldığı ya da alabileceği görüngülerde daha net bir biçimde ortaya çıkmaktadır. Keza; sınıfsız komünist bir gelecek sınıfsız “komünist” bir geçmişin tarihsel emek mirasının da bir devamıdır. Dolayısıyla; insan tarafından tarihsel olarak inşa edilmiş her emek sistemi kendi başına tarihsel bir yapı olduğundan dolayı, bu yapı yine insan tarafından yıkılıp yerine yeni bir sistem inşa edilebilir. Başka bir deyişle, tarihsel olan herşey yine tarihsel olarak ortadan kalmaya ve yeni bir biçim kazanmaya da mecburdur.

Öte yandan, meta mistisizmi konusuna yeniden dönersek; her hangi bir meta öznel değer görünümü alarak değişime uğradıkça, kendi nesnel biçiminin pozitifliğini yadsıyarak, kendi varlığının var olma biçiminden (nesne olma durumundan) daha az ya da daha fazla olmak kaydıyla, kendi varlığının inkarının/yadsınmasının (nesne olma durumundan meta olma durumunun) sonucu olan “mübadele-değeri” olma öznel niteliğini pazarda kabul ettirme özelliğine de sahiptir. O (meta) artık ilk başta pazarda mistik bir sis perdesi tarafından örtülmüş “gizemli bir değişim nesnesi” gibi görünmektedir. Bir nesneye meta biçimini veren, kendi doğal kullanım değeri değil, belirli türden bir başka meta ile takribi olarak değişebilme niteliğidir de. Başka bir deyişle, her hangi bir insanın emeğinin başka bir türden emek ile olan “eşitlik derecesi” ve metanın içinde billurlaşmış emek-miktarının değerinin diğer emek ürünleri arasındaki nesnelliği; emek türlerinin tümünün kendi aralarında pazarda kabul edilmiş “eşit derecelerde” karşılıklı olarak değişebilirlik değerine sahip olmalarından kaynaklanmaktadır. Her hangi bir insanın meta görünümündeki emek-miktarının diğer emek miktarları ile eşitliği ve bu eşitliğin değişime gireceği metalarla olan eşit nesnelliği, tüm emek ürünlerinin kendi arasında cereyan eden “eşit derecedeki emek değerlerinin miktarlarının” genel ve soyut bir ifadesinden başka da bir şey değildir. Dolayısıyla, metalar arası değişim ilişkilerinin eşit derecelerini belirleyen de yine emeğin almış olduğu türsel görünümler ve bunlar arasındaki dolaylı ve doğrudan ilişkilerdir. Haliyle; örneğin sanayi-metalarının teknik-metalar karşısında tüketime girerken, teknik-metaların glokal-pazarlarda sanayi-metaları karşısında üretime girmekte zorluk yaşaması da (örneğin, gümrük duvarları, vergiler, ulusal-bürokratik engeller vs.), yine sanayi-metalarının dolaşımsal ihtiyaçlarına göre sekillenmiş olan ulusal-pazarların ulus-ötesi-pazarlar karşısında bir “duvar” işlevi görmesidir ki, bu durum teknik-ürünlerin tüketime girme (tekno-karı arttırma) sorununu, dolayısıyla sanayi-ürünlerinin de üretim (yeni pazarlar bulma) sorununu beraberinde getirdikçe, tekno-kar karşısında gerileyen sanayi-kar oranları kaçınılmaz bir biçimde minoktokratik-kapitalizmin yapısal krizini derinleştirmekte; bu da glokal yapıdan global-kapitalist yapıya geçiş sürecinin daha çetrefilli ve çatışmalı bir hal almasına neden olmaktadır. Başka bir deyişle, Ricardocu İngiliz Ekonomi Politiğinden beslenen proletaryan-marksist iktisadın asıl anlamadığı ve genellikle de “aşırı üretim krizi” olarak bahsedilen olgu aslında üretim krizinin dolaşım krizini dolaşım krizinin tüketim krizini tetiklemesi sürecidir. Halbuki bütün bu krizler birbiri ardına gelişen fakat birbirinden yapısal farklılıklara sahip olan krizlerdir. Örneğin, üretim krizi olmadan da tüketim krizi olabilir. Keza bütün bu krizlerin kendi başlarına yapısal özellikleri vardır. Şayet bir sistem aynı anda hem üretim hem dolaşım hem de tüketim krizini yaşıyorsa; o toplum biçimi miras krizini de var ediyorsa, o toplum tarih sahnesinden çekilmeye mecburdur. Kısacası; sistem bu üç yapıyı bir araya getirip miras krizini de meydana getiriyorsa, o sistem artık bitme noktasına gelmiş demektir. Ve dahası bu durum salt kapitalizme özgü bir durumda değildir. Kapitalizm öncesi sistemlerde (köleci, feodal vs.) benzer krizler neticesinde son bulmuştur.

“Mübadele-değeri”ni yaratan emek-değerinin büyüklüğü ya da küçüklüğü, emek ürünlerinin üretilmesi için “zorunlu olan toplam emek miktarı” ile belirlendiğine göre, ne kadar çok ya da az emek-gücü harcanırsa (tabi belirli toplumsal koşullar altında), harcanan bu emeğin emek-miktarının ölçülmesi, emek ürünlerinin değerlerinin niceliğinin (emeğin niceliksel varoluş tarzı yine emeğin niceliksel hareketidir) belirlenmesini de sağlamaktadır. Üretim içerisinde ne kadar emek gücü harcandığının, bu harcanma süresi ile, yani emeğin niceliği üzerinden ölçümü, tüm emek ürünlerinin değerinin genel niteliğini de vermektedir. Canlı icatçı-emek ve kullanıcı-emek, niceliksel olarak kendi gelişim alanında, yani emeğin zamansal büyüme ve katlanarak değer yaratma aşamasında, canlı emek biçiminden cansız kullanıcı-emek (örneğin, makinalar vs.) ve icatçı-emek biçimini alarak yarattığı bu değerin bir kısmını üretimin maddi temelinin bir parçası olan “sabit sermaye” (emek araçları vs.) içerisinde, değerin geri kalan kısmını da, sermayenin organik bileşiminin emek gücü bileşiğini oluşturan, ücretli kullanıcı emeğin bağımlılığının yeniden örgütlenmesi için kapitalistin el koyduğu artık-değer (ödenmemiş emek) biçiminde ortaya koymaktadır. Örneğin, her hangi bir proleterin kapitaliste bir meta biçiminde sattığı emek-gücü, kullanıcı-emek payı gereğince değerin tek yanlı yaratıcısı olmasa da, sermaye birikiminin yeniden üretimi için ayrılan (kapitalistlerin emek güçlerini ve emek araçlarını yeni teknolojilere göre geliştirme arzusunun temelinde, kar oranlarının yükselmesi beklentisi de vardır) harcamalar ve ücret kısmının en önemli parçalarından birini oluşturur. Kapitalist için, proleterin kendi iş gücünün değeri dışında ürettiği bu değer, yani artık-değer kapitalistin bedelini ödemeksizin el koyduğu bir değer cinsidir de. Sanayi emeğinin devrimi ile birlikte sanayi emeğinin kullanıcı-emek payına dair olan bu artık-emek-miktarının üretimi ve yeniden üretimi daha önceki toplumsal formasyonlar ile kıyaslandığı zaman, ödenmemiş-emek-miktarındaki gözle görünür artışın temel nedeni; kapitalist birikimin doğa üzerinde kurmuş olduğu tahakküm ve mukavemet seviyesindeki yoğun artıştır. Keza; kendisinden önceki emek türlerine ve sistemlerine kıyasla doğaya daha yoğun bir müdahale anlamına gelen sanayi emeği, kullanıcı-emek kesiminden elde ettiği ödenmemiş-emek-miktarlarını arttırmak için hem emeğin niceliğinin hem de emeğinin niteliğinin köklü bir şekilde yapılandırılması (emeğin örgütlenmesi) noktasında kendisinden önceki emek türleri ve emek sistemlerine kıyasla fersah fersah önde olan bir sistemdir. Dolayısıyla; artık-emek sömürüsünün organizasyonu ve planlanması (ve dolayısıyla teknolojinin geliştirilmesi) açısından daha önceki sistemlerle kıyaslandığında, iş gücünün örgütlenmesi ve belirli periyodik üretim hedeflerinin gerçekleştirilmesi noktasında, üretimin rasyonel ve matematiksel temelde hesaplanır hale getirilmesinde, kapitalizm kendisinden önceki sistemlerden kat ve kat üstün bir sistem olma özelliğine de sahiptir. Başka bir deyişle, burjuva aklın tüm gizemci ve mistik yanlarına karşın, söz konusu olan emeğin örgütlenmesi ve sanayi-artık-değerin emilmesi olduğu zaman, Weber’in “demir kafes” adını verdiği sanayi aklının ne derece planlı olabileceği de ileri düzeyde modern sanayi disiplininin karakteristik özelliklerinden biri olmuştur. Kuşkusuz böylesi bir akıl en başta sanayiburgların icatçı ve yönetici konumlanışından da kaynaklı bir akıldır. Lakin bu akıl kapitalizme özgü bir durum olarak sanayi emek tarzına bağlı üretim, dolaşım ve tüketim bölünmüşlüğünü ortadan kaldıramamış; bu sistemde üretim, dolaşım ve tüketim arasındaki çelişkili durum belirli periyodik krizlere neden olmuştur. Zira bu sistemde üretim, dolaşım ve tüketim birbirinden kopuk bir şekilde gerçekleşen faaliyetler olduğu için, üretim, dolaşım ve tüketim krizleri zamanla daha derin periyodik krizleri tetiklediği gibi, bu durum bir sonraki emek sistemindeki üretim, dolaşım ve tüketim krizlerini de tetiklemektedir. Başka bir deyişle, bu süreç sistemin kendi içindeki aşamaların tüketilmesine de sebebiyet vermektedir.

Diğer yandan; kesintisiz emek-sermaye birikimi üzerine kurulu bu düzen de, kapitalistin karını oluşturan şey, tek yanlı biçimiyle kapitalistin karşılıksız olarak el koyduğu kullanıcı-artı-değer değildir; fakat piyasa koşulları içinde birbirleriyle mutlak bir rekabet ve savaşım içinde olan bu tekil kapitalistlerin arasındaki şiddetli rekabet, toplam değerin “en büyük parçasını”, yani kullanıcı-artı-değerin en büyük parçasını yutmayı kapitalistler arası rekabetin şiddetli bir konusu haline getirmektedir. Tekil kapitalistin diğer bir tekil kapitaliste karşı mücadelesinde, sermayenin genişleme (pazar elde etme) sürecinin bir zorunluluğu olarak, tekil kapitalist diğer kapitalist rakipler karşısında daima önde olma mücadelesi vermek zorundadır. Başka bir deyişle, bu mücadele içinde tekil kapitalistin kurdu yine tekil kapitalisttir. Dahası; üretimin toplumsal bir biçim aldığı her aşamada, üreticilerin karşılıklı toplumsal emek ilişkileri, ürünler-metalar arası bir ilişkiler biçimini de almaktadır. İnsanlar arasındaki bu toplumsal emek ilişkileri, ürünler-metalar aracılığıyla gerçekleşen toplumsal ilişki biçimleridir de. Kapitalist toplumda insanlar arasındaki bu toplumsal emek ilişkileri, “doğal” insani ilişkiler şeklinde gerçekleşmediği için, bütün bu toplumsal emek ilişkileri insanların birbirlerini birer ürün-meta-şey olarak görmeye başladığı bir biçim altında gerçekleşmektedir. Kısacası; “milletin dini imanı para olmuş!” sözü bile bu durumun toplum içinde uyandırdığı mistik tepkimelerden yalnızca bir tanesidir. Doğal ve kendinde insan ilişkilerinin yerine geçen bu “şeyleşmiş” emek ilişkileri (örneğin, aşırı para kazanma sevdası vs.), nesneler-metalar vasıtasıyla insanlar arasında ki gündelik ilişkilere de egemen hale gelmektedir. Marx’ın da belirtmiş olduğu gibi; emeğin bir başka emeğe “yabancılaşmasının” bir tezahürü olan meta ekonomisi; üreticinin (kullanıcı-emek-sınıfının) kendi ürününe yabancılaşmasına ve kendi ürününü kendi isteğinden “bağımsız” olarak dışsal bir güce teslim etmesine, aynı zamanda da insanın hem kendi emeğine hem diğer üreticilere-insanlara “yabancılaşmasına” neden olmaktadır. Aynı zamanda bu yabancılaşma bireysel-icatçı emekle toplumsal-icatçı emek arasındaki yabancılaşmayı da sürekli hale getirmektedir (Örneğin, günümüz dünyasında sıkça gözlemlenen “patent hakkı savaşları”). Dolayısıyla; üreticiler ile üretimin maddi koşullarının daha öncede ayrılmış doğal birliğinin yeniden tesis edildiği, üreticilerin üretimin maddi koşullarına egemen olduğu bir toplumsal emek sistemi, yani toplumsallaşmış-icatçılık sistemi var olmadığı müddetçe, emeğin emek üzerindeki tahakkümü de son bulmayacaktır. Bu nedenledir ki, “yabancılaşmış emeğin” bir tezahürü olan sanayi-meta toplumunun eleştirisi, mevcut toplumsal emek ilişkilerinin de bir eleştirisidir. Aynı şekilde; tıpkı kullanıcı-emeğin kendi emeğine olan yabancılaşmasında olduğu gibi, icatçı-emeğinde kendi emeğine olan yabancılaşmasına neden olan bu yapı (burjuvaziyi de insanlıktan çıkaran bu durum); neden olduğu karşılıklı yabancılaşma nedeniyle çift yönlü sarmal bir yabancılaşma formunu da beraberinde getirmektedir. Dolayısıyla; ilk bakışta sırf kullanıcı-sınıfın maruz kaldığı bir yabancılaşma formu olarak görünen bu durum; aslında icatçıyı da kullanıcıya yabancılaştırarak, icatçıyı da kullanıcıya “tutsak” hale getirmekte, tıpkı köle ve efendi ilişkisinde olduğu gibi kölesiz bir efendilik olamayacağı için efendinin de (insan olarak) özgürlüğünü ortadan kaldırmaktadır. Köleliği devam ettirmek zorunda olan efendi aslında kendi içinde bulunduğu durumunda kölesi (pasif nesnesi) olmaktan kurtulamamakta ve sürekli kölenin kendi yerine geçmesi korkusu ile yaşamak zorunda kalmaktadır. Başka bir deyişle, istese de istemese de her kapitalist efendi kendi sermayesinin kölesinden başka da bir şey değildir.

Kapitalizm altında bedenlerin “şeyleşmesi”, yani metalaşması, burjuva iktidarının bir bedenden başka bir bedene geçerek yürüttüğü kılcal bir sınıf çerçevelemesidir. Kapitalizm sadece bedenin ürettiği canlı emeğe değil, doğrudan bedene ve bedenin düşünsel hareket alanına müdahale eden bir sistemdir. Kapitalizm kendisinden önceki toplumsal sistemlere kıyasla bireylerin ve toplumun yaşayış tarzını daha çok düzenlemeye eğilimlidir. Örneğin, makine teknolojisinin egemen olduğu kapitalizm de her hangi bir proleter, makinenin her hangi bir uzuvundan farksızdır. O, üretimin her hangi bir parçasıdır. O makinanın bir eklentisi konumundadır. Proleter kendi iş süresinin tümünü bu şekilde geçirdiği için, tek boyutlu bu üretim şekli proleterin (bir insan olarak) kendi yaratıcı potansiyelini keşfetmesinin önündeki en temel engeldir de. Emek ilişkilerinin toplumsal karakterine rağmen, emek tarzı proleteri bir eklentiye çevirdikçe, proleter hem kendisine hem de üretime yabancılaşmaktan kurtulamamaktadır. Dolayısıyla; kapitalizm demek sadece ücretli emeğe dayalı artı-değer sömürüsü değil, daha önceki emek sistemlerinden farklı olarak bir bütün olarak insan bedeninin takip, kontrol ve gözetim altına alınması da demektir. Kapitalizmde sağlık, eğitim, ulaşım vs. tüm alanlar bu mantığa göre şekillenmektedir. Kaldı ki; kapitalizm de proleterin bedeninin, kapitalistin sahip olduğu her hangi bir emek aracından hiçbir farkı yoktur. Proleter kapitaliste iş gücünü meta biçiminde sattıkça sadece canlı emeğini değil, bedeni ile birlikte tüm varlığını da satmak zorunda kalmaktadır. Proleterin canlı emeği, üretim süreci sonunda nesneleşmiş emek ürünleri olarak, yani metalar biçiminde onun karşısına çıktıkça, üretim sürecinin sonunda artık tamamen kapitalistin malı olan bu metalar, kullanıcı-emek-payı açısından proleterin üretici faaliyetinin bir parçası olmasına rağmen, ondan gitgide uzaklaşan, onun üzerinde egemenlik kuran dışsal ve mistik bir güç haline de gelmektedir. Haliyle; bu “dışsal güç” proleterin bir yanıyla “içsel gücünden” beslenerek büyümekte, hem kullanıcı-emek güçlerinin hem de icatçı-emek güçlerinin karşılıklı gelişimi açısından da ortaya çıkan bu “güç dağılımı” ve “sınıf çerçevelemesi”; bir kuşaktan diğer kuşağa tarihsel emeğin miras miktarları vasıtasıyla devredilmektedir. Kaldı ki; kapitalizmin kendisinden önceki toplumsal formasyonlardan (köleci, feodal vs. sistemlerden) devraldığı emek mirası düşünüldüğünde, kapitalizm öncesi hiçbir sistemde beden üzerindeki soyut ve somut iktidar çeşitleri bu derece sofistike olmadığı gibi, kapitalizm öncesi hiçbir sistemde de bu derece gözetleme, kontrol ve takip mekanizmaları da bulunmamaktadır. Kişinin ne giydiğinden ne yediğine kadar her şeyi ince ayrıntısına kadar takip eden glokal-kapitalizmin bu açıdan tüketim alanının kontrolünü bedenin ve hareketlerinin kontrolüne kadar genişletmeyi başarmış olan bir sistem olduğunu söylersek hiçte abartmış olmayız. Dolayısıyla; günümüz sineması, reklamcılık sektörü, sağlık endüstrisi vs. bütün bunlar özneye (bize) ne ve kim olduğumuz, nasıl olmamız vs. noktasında açık ve gizli “talimatlar” veren ideolojik mekanizmalar ile donatılmıştır. Bu açıdan modern burjuva toplumunda birey; tıpkı “makinenin uzuvu olan proleter gibi” kendi öznelliğini sürekli olarak tanımlanmak zorunda kalan bir bireyselleşme ve “kimlik kazanma” sürecine de maruz kalmaktadır. [1].

Kapitalist sistemde (özellikle de onun D-4 formunda) proleter kendi emek gücünü kapitalistin belirlediği belirli bir ücret (maaş) karşılığında ona satmakta, kendi geçim ve yaşam araçlarını bu ücret ile elde etmektedir. Fakat proleterin canlı emeğinin (kullanıcı-emek-payı açısından) nesneleşmiş görünümü olan bu metalar, proleterin ücret olarak eline geçen değer ile satın alınmakta, işçinin kendi kullanıcı-emeğinin bir sonucu olan (icatçı-emek-payından soyutlanmış olarak) bu metalar, sürecin sonunda kapitalistin elinde proleterin kendisine egemen olan bir güce dönüşürken, yine bu metalar tekrardan proleter tarafından satın alınarak tüketimsel-üretimin çevrimsel hareketi tamamlanmaktadır. Ama aynı zamanda icatçı emek güçünden soyutlanmış olan tarihsel miras gücü de o kapitalisti kendine kapitalizme köle haline getirmektedir. Dolayısıyla; kapitalist sömürü sadece üretim sürecini içermez, proleterlerin geçim ve yaşam araçları mücadelesinde onların tüm varoluşlarını da kapsar, onları birer “ayaklı kar nesnesi” haline getirir. Proleteri tam manasıyla bir “beden tahakkümü” altında yaşamaya mecbur eden bu sistem, burjuva sınıfının “şeyleştirilmiş” bedenler üzerinde kurduğu bir biyoemeksel iktidar biçimidir de. Beden-emek tahakkümü üzerine kurulmuş bu pratik edim, “şeyleşmiş” proleter bedenlerini birer değer-makinesine, diğer deyişle insan görünümündeki emek araçlarına dönüştürür. Başka bir deyişle, bu sistemde proleter salt insan olduğu için değil, insan “işlenebilir bir emek-metasına ve cevherine” sahip olduğu ve bu potansiyel etkinlik sistemin işleyişine pay edebildiği oranda her insan bir “proleter”dir. Özellikle kullanıcı-üreticinin kendi toplumsal emeğinin sonuçlarına uzaklaşarak, üretici emek faaliyetini kendi varoluşunun insani “özünün” bir parçası olarak değil de, kendisini kendi insan olma durumunu sürdürebilmek için zorunlu geçim araçlarını elde edebilmek için sınırlandırmak zorunda oluşu sonucunda, üretim faaliyeti kişinin bilincinde şeylerin-ürünlerin görünümünü üretimin bütünsel oluşumu içinde değil, kendi emeğinin parçalanmışlığının bir sonucu olarak, tüm üretim ve emek süreçlerinin de parçalanmışlığının bir sonucu olarak, üretici tüm üretimi ve sonuçlarını “yabancılaşmış emek” şeklinde kavramaktadır. Bu şekliyle tüm emek ürünleri, üreticiye içkin değil, tersine zorunlu olarak yabancı, dışsal ve mistik şeyler olarak algılanmaktadır. Her biri toplumsal emeğin parçası olan tüm metalar, hem kullanıcı-üreticilere hem de insanlara kendi aralarında toplumsal bir ilişki olarak ve kendi toplam emeklerinin doğal bir sonucu olarak değil de, emek ürünlerinin kendi arasında kendiliğinden gerçekleşen “spontane” bir hareket olarak göründüğü sürece, toplumsal emek ürünlerinin meta görünümü almış tüm halleri, özgün nitelikleri itibariyle duyuların hem kavrayabileceği maddi şeyler, hem de duyuların kavrama yeteneği dışına çıkan “mistik şeyler” gibi görünmeye de devam edecektir. Dolayısıyla; metalar, toplumsal ilişkilerin bir sonucu olarak değil, üretiliş biçimlerinden ve icatçı/kullanıcı üreticilerinden bağımsız bir şekilde ele alındıklarından “kendiliğinden şeyler” olarak görülürler. Bu şekliyle metalar; insanların karşısına hem kavranabilmesi kolay hem de kavranabilmesi güç şeyler olarak dikilmekte, bu da yaygın bir mistik bakış açısının emeğin dünyasını kuşatmasına neden olmaktadır.

Kapitalist toplumlar da insanlar arasında ki ilişkilerin gerçek alanı mübadele ve para alanı olarak karışımıza çıkar. Tıpkı mübadele ve para alanı gibi, kapitalist toplumda şeylerin-metaların simge-gösterge alanı da emek tarzının bu ters yüz edilmişliği yüzünden, gerçek şekliyle değil, egemen sınıfların isteğine bağlı olarak ideolojik olarak tahrip edilmiş şekliyle karşımıza çıkar. Örneğin bir kadın-manken, tekil bir insan olarak değil, kavranabilmesi güç ve bir o kadar da çekici bir güzellik nesnesine dönüşür. Gerisi kapitalist kozmetik sanayisinin onu büyülü bir hale getirmek için var gücüyle çalışmasını gerektirmektedir. Dahası kadın bir mankenin bedenine ait görüntüler her biri farklı televizyon kanalların da gösterge-değeri taşıyan bir “görsel-meta”ya dönüşür. Mankenin kendi bedenine ait görüntüler böylece bir tür “simgesel-sermayeye” özelliği kazanır. Manken kendi bedeninin gösterge-değerinden kar ediyormuş gibi görünse de, o da tıpkı her hangi bir “proleter” gibi, kapitalist medya patronuna ya da yapımcı şirkete “emek-gücü” şeklini almış ve gösterge-değer taşıyan bedenini meta (reklam-sermayesi) olarak satmaktadır. Kapitaliste kendi emek gücünü bir meta olarak satan proleter ilişkisin de olduğu gibi, manken de yapımcı şirkete ve kapitalist medya patronuna kendi bedenine ait gösterge-değerleri meta olarak pazarlamaktadır. Burada kapitaliste satılan şey hem proleter de hem de manken de emek gücünün iki farklı formudur. Emek gücünü kapitaliste satan proleter ile kapitalist medya patronuna/yapımcı firmaya kendi gösterge-değerini satan manken arasındaki fark, ilkinin emeğinin yoğun fiziksel ve bedensel güç içerebiliyorken, ikincisinin yani mankenin harcadığı “emeğin” doğrudan kendi bedenin görsel-meta niteliği ile ölçülmekte olmasıdır. Bir mankenin emek aracı kendi gösterge-sermayesi olan bedenidir. Bedensel emeğin cisimleşmiş şekli olarak yoğun emek-gücünün tersine manken kendi bedenini yoğun bir emek gücü harcamaksızın etkili bir meta olarak kullanabilme özelliğine sahiptir. Aynı şekilde tüm eğlence endüstrisinde de benzer bir şekilde gösterge-değere bağlı şeyleşme hali, yani insan bedeninin salt insan bedeni olmaktan soyutlanarak kendi başına bir arzu-nesnesi haline getirilmesi de yine aynı glokal-tüketim modelinin üretim alanınında ki zincirleme etkilerinden biridir. Kısacası; manken proleterden farklı olarak metalar dünyasının vitrinindeki bir tanıtım ürününden başka da bir şey değildir. Keza reklam sermayesi/patronu “proleter” olarak bu tanıtım ürünlerini (mankenleri) satın almakta ve bunlar üzerinden elde ettiği artık-değer üzerinden kendi sermayesini bu şekilde büyütmektedir. [2].

Dışımızdaki şeylerin görsel açıdan algılana bilirlikleri, salt tek başına bizlerin görme sisteminin özsel ve kendiliğinden uyarılması ile değil, şeylerin nesnel biçimlerinin evrensel algılanabilirliği ile de gerçekleşir. Nesnelerin varlığı, yalnızca görme duyusunun özsel ve kendiliğinden uyarılmasını değil, varlıkların dış dünyayı kesen nesnel biçimlerinin bilgisini de içerir. Varlıkların nesnel bilgisi, görme sisteminin tek yanlı özsel uyarılma ihtiyacını koşullandırır. İnsan gözü varlıkların bilgisine kendi görme duyusuna bağlı özel duyumsama yeteneğinin tek yanlılığı ile değil, görme yeteneğinin işleyebilmesi için gerekli görsel materyalleri veren maddenin nesnel biçimleri sayesinde görülen şeyin maddi bilgisine ulaşır. Nesneden gelen soğukluk ya da sıcaklık, dokunma sinirimizin özsel ve kendiliğinden bir uyarılması değil, dokunma duyusunun dışındaki şeylerin nesnel biçiminin maddesel algılanışıdır da. Dokunma eylemiyle, nesnedeki soğukluk ya da sıcaklık, doğrudan kendisi de bir nesne olan dokunma duyusuna geçmektedir. Nesne durumundaki elin dokunma duyusu, gerçekte başka bir nesneye dokunmakta ve nesnenin “nesnel biçiminin” tepkimelerini “soğuğu ve sıcağı” gözlemlemektedir. El burada diğer duyu organları gibi çalışmakta, kendi dışını, nesnel dünyanın biçimlerini, kendi özsel duyumsama sisteminin bilgi alanı olarak kullanmaktadır. Marx’ın da belirttiği gibi “…bir nesneden gelen ışığı, görme sinirimizin öznel uyarılması olarak değil de, gözün dışındaki bir şeyin nesnel biçimi olarak algılarız. Oysa görme olayında her zaman, ışığın bir şeyden başka bir şeye, dıştaki nesneden göze fiilen geçmesi söz konusudur.” (Marx, Metaların Fetişizmi ve Bunun Sırrı) Marx’ın “ışığın bir şeyden başka bir şeye, dıştaki nesneden göze geçmesi” dediği, tıpkı dokunma duyusu sonucunda elin elde ettiği hissin, bir nesnenin “soğuk ve sıcak” halinin, bir başka şeye insan eline, yani “dıştaki nesneye” geçmesi halidir. Nesnelerden gelen “soğukluk ve sıcaklık” hali, duyu sistemimizin özsel ve kendiliğinden uyarılması olarak değil de, dokunma duyusundan bağımsız bir nesnenin, “soğukluk ve sıcaklı” hali olan bir nesnenin, nesnel biçimi olarak algılanır. İnsan elinin dokunma eylemi böylece, dokunma duyusu sonucunda elin elde ettiği hissin, bir nesnenin “soğuk ve sıcak” halinin, bir başka şeye, insan eline, yani “dıştaki nesneye” geçmesi durumudur. İnsanın tüm özsel ya da öznel duyu organları bir tür “dıştaki nesne”dir; fakat insan asla dış dünyanın pasif bir “dıştaki nesnesi” de değildir. Başka bir deyişle; insan nesneleşmiş-öznel bir “dış nesnellik” ile özneleşmiş-nesnel bir “iç öznellik” arasındaki diyalektik geçiş sayesinde diğer canlılardan farklı olarak düşünme ve eyleme özelliğine sahip olabilmiştir. Bu sayede insan salt doğalojik bir varlık olmaktan çıkarak zamanla emekolojik bir varlığa dönüşebilmiş; bu sayede doğaya aitliğini devam ettirse de, asli olarak emeğe dair bir emek-dünyası yaratabilecek güce ulaşabilmiştir. Dahası; insan diğer canlılardan farklı olarak kendi emek faaliyetine hem yakınlaşarak hem de uzaklaşarak kendi faaliyetine “yabancılaşabilen” bu yabancılaşma hali sayesinde de kendi insan olma durumunu sürekli yeni biçimler altında tanımlayabilen tek tür olma özelliğine de sahiptir. Onun; emeğe dair ama doğaya ait tözü, kendi özsel ve özerk gelişimi itibariyle zorunlu olarak emeğin yabancılaşmış emek formunu doğurması ile sonuçlanmıştır. Başka bir deyişle, yabancılaşma kavramına yüklenen onca olumsuz anlama rağmen; emeğin emeğe olan yabancılaşması var olmasaydı ne av emeği, ne tarım emeği, ne de sanayi emeği ortaya çıkabilir; ne de insan var olabilirdi. Her şeyden öte insan emeği doğaya yabancılaşıp doğadan ayrı bir varlığa dönüşmeseydi; bu dönüşüm sürecinde insan doğaya karşı güvenli ve korunaklı bir emek-doğası inşa edemezdi; insanda insan olamazdı. Dolayısıyla; bu süreç hiç gerçekleşmeseydi toplum diye bir şey de ortaya çıkamaz, insan toplumsal bir varlığa da dönüşemezdi.

Nesnel gerçekliğin insan beyninde ki çözümlenişi pasif bir etki tepki olayı değildir. Dolayısıyla; insan beyninin nesnel gerçekliği çözümleyişi doğrudan insanın kendisinin de katıldığı bir eylemdir. Kaldı ki; nasıl ki özneyi değiştiren bir nesnel gerçeklik olduğu kadar, nesnel gerçekliği değiştiren ve dönüştüren öznel bir gerçeklikte vardır. Marx’ında belirtmiş olduğu gibi; “Tüm tarih kendi amaç ve hedefleri peşinde koşan insanların faaliyetinden başka bir şey değildir”. Haliyle; insan kendi tarihini yapan canlıdır. Fakat insan bu tarihi salt kendi istediği koşullar altında değil, kendi iradesinin dışında gelişen ve müdahale edemediği bir dizi nesnel koşul içinde gerçekleştirir. Nesneler dünyası insan bilincini değiştirirken, insanda kendi öznel faaliyeti ile nesneler dünyasını dönüştürür. İnsan doğa ile alışverişine emek aracılığı ile girmiş, onun doğayı değiştirme ve dönüştürme çabası zamanla insanın kendi kendisini değiştirme ve dönüştürme mücadelesine de dönüşmüştür. Emek salt yaşamak için gerekli ihtiyaçların değil, insanın zihinsel gelişiminin de özünü oluşturur. Doğaya egemen olma ve onu kendi ihtiyaçları yönünde kullanma mücadelesine giren insan, bilinçli ya da bilinçsiz şekilde de olsa kendisini de değiştirir ve dönüştürür. Kendi doğa tarihine müdahale eden tek bilinç yüklü canlı olan insan, kendi eyleminin tarihini kayıt altına alma yeteneğine sahip olan tek canlıdır da. Dolayısıyla emek kullanan tek canlı olarak insanı diğer canlılardan ayıran en temel özellik insanı yaratanın yine emek olduğu gerçeğidir.

İnsan bilincinin evrimini doğa tarihinden ayrı olarak değerlendirilemez. Keza insan dünya üzerindeki tüm canlılar arasında kendi kendisini değiştirme ve dönüştürme yeteneğine en ileri derece sahip olan tek canlıdır. Bunu sağlayan da insanın diğer canlılardan farklı olarak, doğanın doğalojik doğasından farklı olarak, kendi emek dünyasını, yani emeğin emekolojik dünyasını yaratabilmiş olmasıdır. Bu sebepden dolayıdır ki; insanın “aidiyeti” emekle kristalize olurken, onun “dairiyeti” ise doğa olmaya, emek ile doğa arasındaki savaşım ve işbirliği de insan zihninde düalist bir algı bölümlenmesinin oluşmasına neden olmaktadır. Dolayısızla; insan, emek ve doğa arasına sınır çekmeden salt maddenin önceliğini temel alan materyalist-idealizm ile salt düşüncenin önceliğini temel alan idealist-maddeciliğin çelişkisi de aslında bu noktada düğümlenmekte; insanın aidiyetinin ve dairiyetinin doğru bir şekilde anlaşılamamasından dolayı da ya doğanın (maddenin) insan üzerindeki ya da insanın (düşüncenin) doğa üzerindeki hakimiyetini temel alan çeşitli türden nesnelci ya da öznelci yanılsamalara düşülmüştür. Halbuki doğanın bir “düşüncesi” ya da “tini” olamayacağı gibi, düşünceden bahsediyorsak salt insandan bahsediyoruz demektir. Kısacası; düşünen canlı demek emek kullanan canlı demektir. İnsan dışında kalan hayvanlar doğalojik-varlıklar oldukları için (kedi, köpek, kurbağa vs.) onlarda düşünce aramak anlamsızdır. Kendi doğasına harfiyen uyan bir hayvanın içgüdüleri ve dürtüleri ile, kendi doğasının kendinde ve kendi için bilincine kısmen ya da tamamen hakim olan insanın kendi emek doğasını düzenlemesi birbirine eşdeş olmadığı gibi, özdeşte değildir. Bu açıdan maddeyi “birincil” alan materyalizm ile, düşünceyi “birincil” alan idealizm arasında bir fark olmadığı gibi, aslında bu durum düşünceden maddeye, maddeden düşünceye geçiş sırasında nesnel-emeğin ve öznel-emeğin düşünce-formlarının ve madde-formlarının birbirine karıştırılmasının neden olduğu bir yanılsama halidir de. Bunun temel nedeni de; “doğalojik-madde” (örn, ağaç), doğalojik-düşünce (örn, ağaçın insan beynindeki imgesi), emekolojik-düşünce (agaçtan masa yapma düşüncesi), emekolojik-madde (ortaya çıkmış ürün-masa) formlarının hem idealizm hem de materyalizm tarafından çevrimsel bir hareket dahilinde yerli yerine oturtulamamış olmasıdır. Kaldı ki; Felsefe tarihinde idealizmin ve materyalizmin en ileri biçimlerini kullanan Hegel dahi, bu yanılsamayı, daha doğrusu “tarihsel düalizm” adını verebileceğimiz form yapısını aşamamıştır. Bu yüzden Hegel felsefesi onun hem idealist hem de materyalist takipçileri için “hepsinin istediğini alabileceği” bir felsefe çeşidi olarak kalmıştır. Haliyle materyalistler Hegel’in materyalist yönüyle, idealistler ise Hegel’in idealist yönüyle ilgilenmişler; lakin hiçbiri tarihsel düalizmi aşma noktasında yeni bir yol ve yöntem önermemişlerdir. Her ne kadar Marx ve Engels bu yöntemi aşmaya çalışmış olsa da, tarihsel düalizmden kurtulamamışlardır. Ta ki emekoloji’ye kadar bu süreç devam etmiştir.

Ana konuyu dönmek gerekirse; insanlar için kullanılabilirlik özelliğine sahip metalar, birbirinden bağımsız bireylerin ya da toplulukların emek ürünleri oldukları içinde meta haline gelirler. Bütün bu bireylerin ve toplulukların emeklerinin toplamı, toplumun “ortalama” toplam emeğinin de göstergesidir. Üreticiler ürünlerini mübadele edinceye kadar birbirleriyle toplumsal ilişki kurmadıkları için, her üreticinin emeğinin toplumsal karakteri, mübadele eyleminin dışında kendisini göstermez. Kaldı ki; bireylerin emeği toplumsal emeğin de bir parçasıdır. Mübadele eylemiyle ürünler arasında doğrudan doğruya kurulan ilişkiler, üreticilerin kendi arasında dolaylı olarak kurduğu ilişkiler aracılığıyla gerçekleşir. Bireyin emeğini toplumun emeğine bağlayan; bireyler ve topluluklar arasında doğrudan gerçekleşen toplumsal ilişki biçimleri değil, bireyler ve topluluklar arasındaki “şeyler” arası dolaylı olarak gerçekleşen toplumsal ilişkilerin biçimleridir. Dolayısıyla; bireysel ve toplumsal emek ürünleri, ancak mübadele edilebilmeleri sayesinde, “kullanım-değerine” sahip nesneler olmaktan öte, farklı bir değer biçimi özelliğine sahip “mübadele-değeri” statüsüne sahip olurlar. Bir ürünün, insan için yararlı bir şey olabilmesi, değerin kendisini iki yönlü ayırmasıyla, kullanım-değerinin sınırlarını aşan mübadele süreçleriyle, değer olma karakterinin mübadele için planlandığı boyutlara gelmesi ile, (piyasa ilişkileri içerisinde) pratik bir anlam kazanır. Bireysel üreticilerin ürünlerinin bu iki yönlü toplumsal karakteri; ürünün belirli bir türden insan emeğinin sonucu olması dışında, başka bireylerin toplumsal ihtiyaçlarını karşılama, böylece toplumsal emeklerin toplamının kollektif bir parçası olma, kendiliğinden gelişen bireysel emeğin toplumsal emeğin bir parçası olma durumunu da yaratır. Dolayısıyla; toplumsal karaktere bürünmüş bireysel emeklerin diğer bireylerin ihtiyaçlarını karşılayabilme özelliği, her türden özel emeğin “kullanım-değeri” olma sınırını aşarak, değişik emekler arası karşılıklı mübadele süreçlerine egemen hale gelir. Bu mübadele süreçlerinin toplumsal karakterinin gerçekleşebilmesi için, bu bireylerin emeklerinin “eşitlenmesi”, bu “eşit emeklerin” mübadele süreçlerinde kendi değerinden soyutlanarak, soyut insan emeğinin harcanmasına olanak vermesi gerekir. Bireysel insan emeğinin bu iki yönlü toplumsal karakteri; üreticiye, emek süreci beynine yansıdığında, günlük işbölümü pratiği içersinde, mübadele sürecinde emeğin değere biçtiği rol esnasında, ancak bu görüngüler içerisinde anlamlı hale gelir. Üreticinin emeğinin toplumsal ihtiyaçları karşılayabilme özelliği, emek ürünlerinin sadece toplumsal açıdan yararlı olması ile değil, fakat diğer insanlar için yararlı olması, belirli bir türden ihtiyacı karşılayabilmesi koşulu ile gerçekleşmektedir. Bireysel insan emeğinin iki yönlü toplumsal karakteri gereğince, bireyin kendi emeği, (soyut düzlemde) bütün diğer olası toplumsal emek çeşitlerine “eşit” olması anlamında da her zaman toplumsal bir emek türüdür. Başka bir deyişle, her biri toplumsal bir emek türü olan bireysel emek türleri toplumsallaştıkça bireysel emeklerle eşitlenen, eşitlendikçe de daha da çok toplumsal bir karaktere bürünen bir seyir izlemektedir. Bu açıdan insanlığın varoluşundan bugüne kadar geçen zaman zarfında meydana gelen bütün bu toplumsal emek miktarları aslında tüm bireysel emek miktarını da kapsayan emeğin tarihsel miras değerlerinin de bir sonucudur. Başka bir deyişle, toplumsal olan emek miktarları tarihsel olan miras miktarları ile birlikte var ola gelmiştir. Keza toplumsal olanın tarihsel olanı kapsaması düşünülemeyeceği gibi, tam tersine tarihsel olanın toplumsal olanı kapsamaması da düşünülemez.

İnsan emeğinin ürünü olan bütün emek araçlarının ve emek ürünlerinin tümünün bir değer taşıması, bu anlamda bireysel emeğin toplumsal bir emek biçimini alması, toplumsal emeğin gerçekte “bireyselleşmiş-toplumsal-emek” olmasından, bireysel emeğin ise gerçekte “toplumsallaşmış-bireysel-emek” olmasından ve dahası ortaya çıkmış emeğin kendi içinde üretim, dolaşım, tüketim ve miras değeri biçimindeki bir ilerleyiş ile birlikte “bireysel-icatçı-emek” ve “toplumsal-kullanıcı-emek” formlarını kazanmakta oluşundan da kaynaklanmaktadır. Kısacası; salt bireysel emek gibi gözüken tüm emek çeşitlerinin içerisinde kristalize olan “toplumsallaşmış-bireysel-emek-miktarları” ve bu miktarlarda pay olmuş icatçı-kullanıcı konumlanışları olmaksızın da salt bir bireysel-emekten bahsedilemeyeceği gibi, aynı emek miktarlarının toplumsal emek gibi gözüken çeşitleri açısından da, “bireyselleşmiş-toplumsal-emek-miktarları” da yok sayılarak, bir değer teorisi inşa edilmesi düşünülemez. Örneğin, toplumsal-kullanıcı emeğin, bireysel-icatçı emeğe devri miras ettiği emek-teknikleri ya da emek-birikimi olmaksızın kendinde bir bireysel-kullanıcılık var olamayacağı gibi, toplumsal-icatçılık olmadan da salt kendi için bir bireysel-icatçılıkta var olamaz. Keza bireysel-icatçının emeği kendisinden önceki toplumsal-icatçılığın yaratmış olduğu değerler sayesinde oluşabiliyorken, gerçekte bu konumlanışların biri olmadan bütünü olamayacağı gibi, bunların bütünsel hareketi olmadan da bir emek hareketinden, birikmiş emek miktarlarından, öğrenilmiş ya da öğretilmeye açık emek tekniklerinden/hünerlerinden, emek-aktarımlarından da söz dahi edilemez. En basitinden modern sanayi kapitalizminin oluşumunu sağlayan elektiriğin icadı bile pek çok evreden geçerek bugün ki biçimi almışken, onca sanayi emek aracının ve sanayi emek tekniğinin feodalizmden ya da kendisinden önceki emek türlerinden miras aldığı “toplam miras değerlerini” yok sayarak herhangi bir “şeyin” ortaya çıkabileceğini iddia etmek en hafif tabirle ahmaklıktan başka da bir şey değildir. Bunun aksini iddia etmek; kapitalizmin bir “anasının” ve babasının” olmadığını, onun “hiçlikten” var olduğunu, salt “kendinde şey” (tanrı!) olduğunu söylemekten farksızdır.

Değerin “ontolojik temeli” değeri yaratan tarihsel ve toplumsal ilişkilerin tarihinde yatmaktadır. İnsanın insan ile karşılıklı olarak kurduğu ilişki, insanın kendi iradesi dışında bir başka insanın ihtiyacı için değer yaratma sürecinin de tarihidir. İnsanlar arasında mübadeleye giren, sadece insan emeğinin basit ürünleri değil, farklı emek türlerinin “eşitlenerek” değer biçimi almış oldukları son değişim halleridir. Tıpkı değerin takribi eşdeğer formu olan paranın aldığı çeşitli haller gibi. Değer niteliği kazanmış olan emek ürünlerinin karşılıklı olarak birbiriyle ilişkiye geçmesi, bu ürünlerin tek tip bir insan emeğinin maddi birikimi olmasından kaynaklanmaz. Birer değer özelliği kazanmış bu ürünlerin diğer ürünler ile mübadeleye girebilmesi, değer olarak eşitlenebilmesi, bu ürünlerin tümü için harcanan değişik tipte emek türlerinin belirli türden insan emeklerine eşitlenebilir olmasından kaynaklanır. Keza toplumsal emek ürünleri tıpkı birer “bulmaca” gibidir. Bu bulmacaya tüm gizemini veren değerin oluşum biçimidir. Değer biçimini almış bu “bulmacanın” her parçasını ayrı ayrı ele aldığımızda, bu toplumsal ürünlerin tüm gizemini adım adım ortadan kaldırırız. İlk bakışta bir “bulmaca” gibi görünen bu toplumsal ürünlerin mistik kabuğunu, yani “değer şifrelerini” tek tek çözmeye başlarız. Belirli türden bir ihtiyacı karşılama özelliğine sahip bir toplumsal ürünü bir değer olarak damgalamaya çalışmak tümüyle insanın emek etkinliğinin sonucudur. Değeri yaratan şey, insanın insan ile karşılıklı olarak kurduğu üretim, dolaşım, tüketi ve miras ilişkilerinin somut tarihinden başka bir şey değildir. “Değer” kavramı; insan doğasının tarihindeki diğer şeyler gibi emeğin nedeni değil, sonucudur. Emek içermeyen bir değer olamayacağı gibi, değer içermeyen bir emekte (ilkel dönemin başlangıcındaki kısa evreyi dışarda tutarsak) bugüne kadar var olmamıştır. İnsanın insan haline gelme süreci, insanın yaşaması için zorunlu ihtiyaçları-emek araçlarını üretme sürecidir de. İnsan emeğinin ürünleri biçiminde karşımıza çıkan tüm ürünler (toplayıcı-ürünler, av-ürünleri, tarım-ürünleri vs.) birer değer olarak cisimleşebilmek için, bu ürünlerin üretimi için zorunlu olan her emek aşamasını kendi tarihsel çağının sınırları içersinde var etmektedir. Başka bir deyişle, hiçbir değer-formu durduk yere ortaya çıkmadığı gibi, her emek sistemine bağlı olarak da değer-formu sürekli biçim değiştirmiş; toplayıcı emeğin artık-ürün ilişkilerine bağlı olarak toplayıcı-değer, av emeğinin artık-ürün ilişkilerine bağlı olarak av-değer, tarım emeğinin artık-ürün ilişkilerine bağlı olarak tarım-değer biçiminde form değişikliğine uğrayan değer gerçekte değer-sizlikten değere doğru gidişin de bir görünümü olarak ortaya çıkmıştır. Dolayısılya; değer-sizlikten değere doğru ilerleyen “değer” kavramının meta-piyasa ilişkilerinin tümden sönümlendiği bir toplumsal-icatçılık sistemi içerisinde bu defa değerden değer-sizliğe (nesnelerin mübadele özelliği taşımadığı bir değersizliğe) ulaşması da mümkündür. Bunu da sağlayacak olanda komünizmin sınıfı olan “bilim emek sınıfı”nın, iktisadi manada değerin ortadan kaldırıldığı, meta-piyasasının olmadığı, salt toplumsal-artık üretimine dayalı tek sınıflı-sınıfsız bir yapıya geçiş yapabilmesidir.

Emek ürünlerinin tümü (bunlar ister toplayıcı-emek-ürünleri, ister av-emek-ürünleri, ister tarım-emek-ürünleri, ister sanayi-emek-ürünleri olsun vs.) insanın insan olma tarihinin farklı evrelerine, belirli türden maddi gelişme aşamalarına/emek sistemlerine kendi anlamını vermektedir. Her ürün; aynı zamanda o ürünün üretildiği çağın genel özeti, insanın gelişiminin de bir özetidir. İnsanın insan olma süreci, insan olmak için ürettiği toplayıcı, av, tarım, sanayi araçlarının ve ürünlerinin tarihini de peşine takarak ilerler. Tekil bireylerin “sıradan” ürünleri gibi görünen bu nesnelerin üzerindeki “bulutları” ortadan kaldıran ise, bu emek ürünlerinin tümüyle toplumsal karakteri, yani üretilen nesnelerin “nesnel” karakteridir de. Dahası; genelleşmiş meta üretimi biçiminin en yüksek biçimi olan özgül kapitalist üretim biçiminde/sanayi emeğinin iktidarında; kendi başına “özgür” gözüken emek biçimlerinin toplumsal karakteri, her çeşit emeğin, insanın kendi emeği olması hasabiyle, tümüyle “eşitlenebilir” bir emek olma özelliği kazanmış olmasıdır ki; bu sayede tüm “şeyler” potansiyel bir metaya dönüştürülebilmiş ve piyasa mekanizmaları görülmedik ölçülerde derinleştirilebilmiştir. Başka bir deyişle, bu “eşitlenme” hali her hangi bir üründeki toplumsal emek miktarı ile başka her hangi bir üründeki toplumsal emek miktarına görece eşitlenme halidir. Diğer bir deyişle, örneğin bir masada cisimleşen toplumsal emek miktarı ile bir pantalonda cisimleşen toplumsal emek miktarı arasındaki eşitlenme olmaksızın bir metanın tüm metalar ile eşitlenmesi söz konusu olamaz. Dolayısıyla; bu eşitlenme (tıpkı burjuva ekonomi politiğinin yaptığı gibi) salt emek türüne göre var olan toplumsal miktarlar ile belirlenemez. Örneğin, tarım emek türüne ait olan bir buğdayda şekillenmiş toplumsal emek miktarı ile sanayi tarım türüne ait bir buğdayda şekillenmiş toplumsal emek miktarı birbiri ile asla kıyaslanarak eşitlenemez. Keza sanayi tarımın buğdayında kristalize olmuş toplumsal emek miktarı feodal tarımın buğdayında kristalize olmuş toplumsal emek miktarı ile eşitlenemez; hatta bu ikisi pazarda asla mübadele edilemez. Çünkü sanayi tarım ürünlerinin nicel toplumsal emek miktarı karşısında feodal tarım ürünlerin nicel toplumsal emek miktarı oranları açık ara birbirinden farklı olduğu gibi, bunların pazar türleri de farklıdır. Ürünlerin bu kendi başına “özgür” gözüken üretiminin toplumsal karakteri ürünlerin belirli bir piyasa-değeri biçimine bürünmesini de sağlayan yegâne olgudur. Bu açıdan kapitalizm kendisinden önceki emek sistemleri ile kıyaslandığı zaman her çeşit emek türünün meta haline getirmekte ve emeği bir bütün olarak değer yasasına tabi kılma noktasında açık ara önde olan bir sistem olmayı başarmıştır. Kuşkusuz bu durum sanayi emeğinin devriminin “en büyük başarılarından” da biridir. Kapitalizm için bir “başarı hikayesi” olan bu olgunun gerçekleşebilmesini sağlayan da yine sanayi emeğinin doğa üzerinde kurmuş olduğu nispi hakimiyet ve mukavemet oranlarıdır ki; önceki sınıflı toplumlara kıyasla insanın doğa üzerindeki tahakkümündeki sanayi artışı dolayısıyla bu durum insanın insan üzerindeki sömürü oranlarını da görülmedik ölçülerde arttırmıştır. Kısacası; kapitalizm kendisinden önceki sınıflı köleci ve sınıflı feodal toplumların emek mirasını devralarak ve onlara kıyasla doğa üzerinde daha yoğun bir egemenlik kurma yoluna giderek sömürü ilişkilerini daha da sistematik bir biçim altına sokabilecek olanaklara da sahip olmuştur.

Kapitalist toplumda emek ürünlerinin üretimi için harcanan insan emeğinin genel ifadesi değerdir. Aslında bu değer sanayi-emek-değer’dir. Emek ürünlerinin üretimi için harcanan emeğin toplumsal karakteri ürünlerin kendisini “nesnel” olarak gösteren “bulutsu görünüşünü” ortadan kaldırmaz. Keza kapitalist üretim biçiminde, yani ileri düzeyde genelleşmiş meta üretiminde, bağımsız ve “özgür” gibi gözüken emeğin toplumsal karakteri, emeğin her çeşidinin, insan emeği olması nedeniyle toplumsal emek miktarlarının “eşitliğini” ve “eşitlenmesini” içerir. Bu yüzden değer biçiminde karşımıza çıkan herşey emeğin toplumsallaşmış-bireysel-emek karakterinden başka da bir şey değildir. Ürünlerin üretimi için harcanan emeğin toplumsallaşmış-bireysel karakteri, ürünlerde değer (örneğin, para yoluyla satın alma vs.) biçimine bürünür. Mübadele süreçlerinde değişime giren sadece ürünler değil, ürünlerini değişime sokmak için mücadele eden bireylerdir de. Değişime giren salt ürünler değil, bireylerin düşünceleridir de/kültürleridir de. Mübadele amacıyla yola çıkmış olan (icatçı ve kullanıcı bölümlenmesinden soyutlanmış) üretici, ürününü ne oranda başka ürünlerle değişime sokabileceği ile ilgilenir. Ürünler birbirleriyle hangi oran ve ölçüt ile mübadele edileceklerdir; üreticinin zihninde “doğal” olarak gelişen öncelikli düşünce budur. Bu mübadele oran ve ölçütleri “deneye dayalı” alışveriş yoluyla mübadeleyi gerçekleştiren üreticilerin arasındaki ticari ilişkiyi belli bir dengeye kavuşturduğunda, bu yaşananlar iki ya da daha fazla kişi arasında ürünlerin “doğasının” bir sonucuymuş gibi bir “düşünce” (neden) yaratır. Üreticiler arasında yaşanan bu mübadele süreci, kendi ürünlerinin “doğal” bir sonucu, gerçekleşmiş bir “düşünce”nin de son halidir. Ürünlerin değer taşıma özelliği, ürünlerin her birinin birer değer nicelikleri toplamı olarak birbirinin karşısına tekrardan çıkmaları ile bir “kesinlik” ve “süreklilik” kazanır. Ürünlerin taşıdığı değer, birbirleri ile olan mübadele süreçlerinde, ürünlerin tümünün değer nicelikleri olarak, birbirlerinin karşısına dikilmeleri ile gerçekleşmektedir (örneğin, metanın paranın, paranın meta karşındaki konunlanışı). Mübadele süreçlerinde ürünlerin değer nicelikleri, ürünleri yaratan üreticilerin iradelerinden, eylemlerinden görece bağımsız olarak dolaşımdan kaynaklı devamlı değişime uğramaktadır. Mübadele süreçlerine, üreticiler açısından bakıldığında, bu üreticilerin “doğal” gibi görünen toplumsal eylemleri, nesnelerin eylemleri biçiminde karşımıza çıkmaktadır (örneğin, para-meta yada meta-para biçimindeki dolaşım hareketleri). Nesnelerin eylemleri biçiminde karşımıza çıkan ise, üreticilerin nesne biçimine bürünmüş öznel eylemlerdir (örneğin, alım ve satım işlemleri). Burjuva toplumunda, üreticilerin kendi kişisel egemenlikleri altında bulunduğunu sandıkları ürünler, nesneler-metalar, artık üreticileri kendi egemenliği altına almaktadır. Nesneler, üreticilerin egemenliği altında olması gerekirken, üreticiler-insanlar nesneler-metalar dünyasının “mistik egemenliği” altına girmektedir. Bütün bu “nesnel egemenlik” gerçekte çok daha öznel bir egemenlik biçimini, ideolojik olarak ters yüz edilmiş ve gizlendirilmiş olan burjuva sınıf egemenliğini de saklamayı sağlamaktadır. Bu açıdan burjuva egemenliği bir sınıf egemenliği biçimi olduğu kadar da, bir yanıyla da “teolojik temelli bir mistik gücün” insan yaşamını belirlediği bir yapı olarak da karşımıza çıkmaktadır. Meta biçimini almış nesneler biçiminde karşımıza çıkan bu egemenlik biçimi yine metalar dünyasına özgü öznel bir bilincin gelişmesine, bu da sınıflı bir toplum formu olarak kapitalizmin “ezeli ve edebi bir sistem” olduğu (sermayenin ve metanın din halini alması) yanılsamasına neden olmaktadır. Lakin; her emek sistemi gibi kapitalizm de doğan, gelişen ve yaşlanan bir sistem olarak kendi tarihselliği içinde er ya da geç yerini başka bir toplum formuna ve emek biçimine bırakacak olan bir sistemdir.

İlkel toplumda doğrudan üretici ile emek araçlarının “doğal birliği” mevcuttu. Keza bu dönemde emek aracı insan vücudunun oranları idi (el ve beyin gibi). İlkel dönemde kıt ürünlerin “eşitlikçi” ve zorunlu dağıtımı vardı; lakin artık-ürünün, iş bölümünün, toplumsal sınıfların ortaya çıktığı, üretici ile üretimin maddi koşullarının birbirinden ayrıldığı, değer yasasının işlemeye başladığı, 5 ile 7 bin yıldır gelişip serpilen sınıflı toplum biçimi, bugün için en gelişmiş halini kapitalist burjuva toplumunda bulmuştur. Kapitalist toplumun öteki meta üretimi sistemlerinden ayırıcı özelliği, ürünün-nesnelerin daha en başından meta olarak, mübadele için, pazar için planlı olarak üretiliyor olmasıdır. Elbette ki kapitalizm/sanayi emeği öncesi toplumlarda da görece planlı üretim var olmuş olsa da, üretimin fiziki ve teknik yapısının bütünsel olarak planlanmasında kapitalizm en ileri emek sistemidir. Ancak toplumsal gelişmenin doruğunda, değer yasasının işleyişinin ortadan kalktığı, değer ilişkisinde meta, para, pazar, fiyat, mübadele vs. gibi kategorilerinin sönümlendiği, doğrudan üreticiler ile üretimin maddi koşullarının yokluk temelinde değil, bolluk temelinde paylaşıldığı bir toplumsal-içatçılık sisteminde ortaya çıkan ürünlerin üreticileri boyunduruk altına alma fonksiyonu da bu aşamada son bulacaktır. Dolayısıyla; böylesi bir sistem toplumsal işbölümü içerisinde kendiliğinden gelişen emeğin tüm farklı türlerini, toplum tarafından, bu emek çeşitlerine gerek duyulan “niceliksel oranlara” düşürecektir. Başka bir deyişle, bu dönemde toplumsal emek miktarları tarihsel emek miktarları içinde erimek zorunda kalacaktır. Keza toplum birbirinden bağımsız bir biçimde yürüttüğü fakat yine de aynı toplumsal işbölümünün farklı dallarını bir araya getiren tüm bu özel emek türlerinin farklı çeşitlerini, kendi toplumsal ihtiyaçlarına göre niceliksel oranda belirli bir düzeye getirmek zorunda kalacaktır. Değerin bu durumu, genelleşmiş meta üretimin belirli bir tarihsel gelişme düzeyinde ortaya çıkmış bir şey olarak yine insan tarafından değerin “değersizleştirilmesi” (değerin ortadan kalkması) ile neticelendirilecektir. Dolayısıyla; kapitalizmde kesintisiz mücadeleye dayanan mübadele ilişkileri içersinde, bir ürünün üretilmesi için toplumsal olarak gerekli olan emek-zaman, kendisini hem üreticilere hem de tüketicilere değişmez bir doğa yasası gibi sunabildiğine göre, komünizmde de meta-piyasa ilişkilerinin ortadan kalkışı ve metanın değersiz hale gelişi ile birlikte, pazar için meta üretimi yerini salt toplum için toplumsal-artık üretimine bırakmak zorunda kalacaktır.

Örneğin, kapitalizmde metaların nispi değerlerinde görülen dalgalanmaların temelinde değerin büyüklüğünü oluşturan emek-zaman miktarları yatar. Değerin büyüklüğünün emek zaman ile hesaplanması metalarda billurlaşmış olan değerin dalgalanmasında kendisini açığa vurur. Değerin büyüklüğünün emek zamanı ile hesaplanması, emek ürünlerinin değer büyüklüklerinin hesaplanmasındaki “rastlantısallığı” ortadan kaldırmaktadır. O zaman toplumsal-icatçılığa ve bilim emeğine dayalı bir komünist toplumda da emeğin akılcı bir şekilde hesaplanması sonucunda değer kategorisinin değersizleştiği, üretimin yalnızca toplumsal-artık yaratmak için planlanabildiği bir evreye de, bunun ekonomik yasalarına da kolaylıkla ulaşılacaktır. Dolayısıyla, toplumsal emek miktarlarındaki dalgalanmaların nedeni tarihsel miras değerlerindeki belirsizlikten kaynaklanmaktadır. Komünist toplumda ise toplumsal değer tarihsel değer içinde sönümleceği, metaların arasında değer farklılıkları oluşamayacağı için, değer değersizleşip yok olacaktır. Böylesi bir toplumda artık-değer üretimine gerek olmayacağı gibi, böylesi bir toplum yalnızca toplumsal-artık üreteceği için doğal olarak toplumsal sınıfların ve sömürünün varlığı da nesnel olarak gereksiz bir hale gelecektir. Öte yandan, böylesi bir toplumda “devlet olmayan devlet” ise sınıflı toplumlara özgü bir baskı aygıtı olmaktan çıkıp, onun yerine salt toplumsal-artığın toplum lehine düzenlenmesi ile uğraşan bir “komüntokratik bir güvenlik kurumu” haline gelecektir. Dolayısıyla; devletin baskı ve sömürü ilişkilerini yeniden düzenleme faaliyetlerinden soyutlanması, onun bu biçimiyle komünist toplumda salt toplumsal-artık üretimi planlanmasına ve bunun “güvenliğini” tesis etme etkinliğine odaklanmasını sağlayacaktır. Devletin bu şekliyle bir devlet olmaktan çıkması; devletten devletsizliğe geçişi, daha doğrusu toplumun “devlet” haline dönüşmesini beraberinde getirecektir. Devletin herkesleştiği, herkesin devletleştiği bu aşamada “devlet” bu haliyle toplumun her alanda refahını sağlayan yalın bir “güvenlik kurumuna” dönüşmekten kurtulamayacaktır.

Düşünceler, düşünceyi üreten kişi halindeki öznelerin, kendi nesnel yaşama biçimi üzerine yoğunlaşarak incelenebilir. İnsanın kendi toplumsal yaşama biçimi üzerine düşünmesi, düşünce eyleminin tarihsel gelişimine “ters yönde” ilerler. Keza insan ilk başta kendi varoluşunun düşünce süreçleri üzerine değil, bu düşünce süreçlerinin sonuçları ile ilgilenmektedir, yani insan süreçten sonuca değil, sonuçtan sürece (nedene) doğru “tersten” düşünmeye eğilimlidir. İnsanın kendi toplumsal yaşama biçimi üzerine düşünmesi ve bu toplumsal yaşama biçimlerinin düşünce süreçlerinin analizi, bu düşünceyi oluşturan fiili tarihsel gelişmeye tümüyle zıt bir güzergahta ilerlemektedir. Dolayısıyla; insanların geneli düşünceyi oluşturan verili süreçleri incelemeksizin, salt sürecin sonucu ile uğraşmakla yetinmektedir. Haliyle; insan emeğinin ürünleri olan metalara değer damgasını vuran “mistik güç”, insanın bu metalar üzerine düşünmeden önce, metalarının içerisinde dolaşıma giren toplumsal yaşamın “doğal” ve “kendiliğinden” akışının, o an ki ansal biçimi itibariyle, meta üzerine düşünülmeden “vahiy yoluyla” kazanılmış olma biçimidir. Başka bir deyişle, İnsanlar metaların tarihsel gelişimi ile değil, metanın o an ki biçiminin toplumsal kullanımıyla, özetle metanın mistik sonucu ile (ansal kesitle) ilgilenmektedir. Kısacası; toplumsal emeğin ürünleri olan metalara “değer” karakterini veren asıl şey, gerçekte bu değeri yaratan insanların, metaların neden belirli türden değerler taşıdığını sorgulamaksızın, metaların toplumsal yaşamın kendiliğinden ve “doğal” parçası olma özelliğini kazanmış olduğunu sanmalarından kaynaklanmaktadır. Kuşkusuz bu durum meta ve değer ilişkilerini tarih dışı ve “tarihsiz” görme yanılsamasından, meta fetişizmine bağlı mistik bakış açısından beslenmektedir. Kuşkusuz bu mistik bakış açısını yaratan da yine kapitalistin kendisidir. Başka bir deyişle, bu mistik algı icatçı emeğini “ulaşılmaz bir güç” ve “tanrısal bir kudret” olarak pazarlamaktadır. Aynı şekilde para biçimindeki metaya dönük yüceltici öykünmenin nedeni de yine aynı sebepten meta biçimindeki paranın gücünün “tanrısallaştırılmasından” kaynaklanmaktadır. Bu açıdan paranın fonksiyonu herşeyi belirleyen, hatta dünyayı yöneten mistik bir güç gibi algılana gelmektedir. Bu da haliyle paraya yönelik karşıt bir eziklik psikolojsini beraberinde getirmekte, paraya ulaşma gayesi ile gerçekleşen çeşitli insan davranışları kokuşmuşluğa ve çürümeye sebebiyet vermektedir ki; burjuva toplumunun genel panaroması da bu şekliyle karşımıza çıkmaktadır.

İnsanın karşısına bir “neden” olarak değil, bir “sonuç” olarak çıkan metalar; zorunlu, doğal ve kendinde şeyler olarak görüldüğü için, insan metanın nedenine değil, sonucuna, onun kendisine olan “getirisine” ve “götürüsüne” odaklanmaktadır. İnsanlar, metaların tarihsel gelişimini değil, o an ki kullanım biçimlerini kavramak isterler. Çünkü insan metaya değer damgasını vuran şeyi, “mistik bir güç” gibi ele aldığı için, metayı tarihsel gelişimi içinde değil, çoğu zaman ve hemen hemen her zaman o an içinde bulunduğu değer biçimiyle ele almaya eğilimlidir. İnsanlar için metaların değeri değişmez birer fenomen olarak görünür; dolayısıyla metaların tarihsel karakteri değil, insan için metanın o an ki biçimi bir “değer” meydana getirir. Burjuva iktisatı işte bu yüzden bir metanın değerini, metaların fiyatlarındaki nicel dalgalanmalardaki büyüklük veya küçüklük oranları ile (arz ve talep dengesi ile) belirleme arayışına girmiş, fiyat biçimini almış para olarak değeri de, metaların para biçiminde kendi ortak değer ifadelerini bulmasından hareketle, metaların bir değer olarak toplumsal karakterini (üretim-değerlerini/maliyetlerini) tespit etmeye çalışmıştır. Burjuva ekonomi politiğinde değerin takribi “eşdeğer formu” olarak kabul gören para; kapitalist toplumda değeri yaratan özel emeğin toplumsal karakterini ve üreticiler arasındaki üretim, dolaşım, tüketim ve miras ilişkilerini ortaya çıkarmak yerine, tam tersine metalar aleminin bu ters yüz edilmiş görünümünü gözlerden saklayan mistik bir örtü işlevi görür. Değeri yaratan emek türlerinin birleşik diyalektiğini ve yayılım hareketini görünür kılmak yerine, tersine bu durumu gizleyen asıl şey, metalar aleminin işte bu nihai para biçimidir. Bu yanıyla burjuva ekonomi politiğinde para; üretim, dolaşım, tüketim ve miras değerleri biçiminde karşımıza çıkan emek miktarlarının tarihsel ve toplumsal momentlerinin meydana getirmiş olduğu birleşik hareketi gizlemek ve bu sayede meta-sermaye ya da para-sermaye biçiminde karşımıza çıkan finanstokratik-kapitalin egemenliğini meşrulaştırma görevini görür. Bu açıdan sermayenin bir biçimi olarak para-sermaye ya da meta-sermaye kapitalizm altında sanayiburgların ve teknoburgların sınıf egemenliğini gizleyen “sihirli bir değnek” olma özelliğine de sahiptir. Kapitalist toplumlarda paraya atfedilen güç ve zenginlik imgesi de yine aynı teolojik temelden, paranın meta fetişizmi formu biçiminde karşımıza çıkan mistik yapısından kaynaklanır. Yine paranın her şeye egemen olan bir güç (tanrı) gibi algılanması da, kapitalizmin bir din (doğma) gibi algılanması sonucunu doğurur.

Öte yandan, her hangi bir metanın bir başka meta ile “soyut insan emeğinin evrensel cisimleşmesi” olduğu varsayılarak, bunların arasında doğrudan bir ilişki olduğunu düşünmekte safçadır. Örneğin, bir pantolon ile bir ayakkabının, soyut insan emeğinin evrensel cisimleşmesi oldukları için aralarında bir ilişki olduğunu düşünmek bizi şu tip bir sonuca götürecektir. Bir pantolon ile bir ayakkabının soyut insan emeğinin evrensel cisimleşmesi oldukları için aralarında bir ilişki varsa; tıpkı bu metalar gibi evrensel “eşdeğer” olarak bir çift ayakkabı ile bir külçe altın arasında da “eşdeğer” bir ilişkinin varolduğunu varsaymamız gerekecektir. Bu sebepledir ki; burjuva ekonomi politiğinin temel kategorileri olan ücret, fiyat, kar vs. bütün bu evrensel kategoriler, kapitalist üretim tarzının (sanayi emeği ile birlikte kurumsallaşan biçiminin) koşul ve ilişkilerinin, genelleşmiş meta ekonomisinin (sanayi ürünlerinin tüm ulusal-pazarları istila etmesinin), “yabancılaşmış emeğin” (gerçekte ideolojik bir ters yüz olma sürecinin) yansımalarıdır. Burjuva ekonomik politiğinin temel kategorileri olan; değer yasası, ücretli emek-sermaye, para, pazar, fiyat, mübadele vb. gibi bütün kategoriler, gerçekte kapitalist topluma özgü geçici ve tarihsel kategorilerdir. Burjuva ekonomi politiğinin “evrensel kategorileri” olarak takdim edilen, ücret, fiyat, kar, vb. tüm bu kategoriler, sanayi emeğinin/sermayesinin kesintisiz artık-birikim rejimine dayanan kapitalist toplumlarda kabul gören “ekonomik düşünce” biçimleridir. Gerçekte bu “ekonomik düşünce” biçimleri/formları; temelleri köleci sisteme kadar uzanan ve emek türlerinin biri birine yabancılaşmasının (üretim ile üretimin maddi zemininin ayrışmasının) sonucunda ortaya çıkmış olan kategorilerdir. Başka bir deyişle, ekonomi politik kapitalist sınıfın sömürü ve baskı ilişkilerini görünmez kılabilmek için ihtiyaç duyduğu burjuva bir “bilim” dalıdır. Bu disiplin; sanılanın aksine evrensel olduğu iddia edilen bu kategorilerin geçiciliği ve tarihselliği ile değil, onların tarih dışılığı ve kalıcılığı ile ilgilenir. Dolayısıyla; kapitalizmin ve ideologlarının öncesiz ve sonrasız olduğunu varsaydıkları kapitalizmin kendisinden önceki toplum biçimlerinden miras aldığı bütün bu kategorilerin belirli süreçlerden geçerek günümüze ulaşmış olduğu ve aynı şekilde yeni emek koşullarına bağlı olarak bu kategorilerin yerlerini başka kategorilere bırakacağı gerçeği de hep göz ardı edilir. Keza bu durum kapitalizmin kendisi “tarihin sonu” olarak lanse etmesinden, kendisine tanrı rolü biçerek, varlığının ezeli ve ebedi olduğu algısını yaygınlaştımak istemesinden kaynaklanmaktadır. Haliyle; burjuva ekonomi politiğin işlevi ve kategorileri bu mistik düşünce yapısının yeniden üretimi ile sınırlıdır. Kuşkusuz bu sınırları belirleyen de yine yönetici sınıfların iktidarlarnı kaybetme korkusudur. Keza bulundukları konum ve imkanlar nedeniyle egemen sınıflar sistemin eksiklerini ve yanlışlarını herkesten daha nesnel bir biçimde görmeye de daha eğilimlidir.

Meta-fetişizminin doruk noktasına çıktığı kapitalist toplumun tüm “büyüsü”; insan emeğinin ürünleri olan bütün bu metaların, insan ürünleri olmalarına rağmen, gitgide üreticinin de (hem icatçı-sınıflar hem de kullanıcı-sınıflar) üzerinde egemenlik kuran “mistik bir dış güce” dönüşmüş olmasından kaynaklanır. Başka bir deyişle, meta-fetişizmi metalar dünyasından kaynaklı bir mistisizm üretmekte; güç, para ve şöhret vb. kavramlar etrafında oluşan egemen burjuva kültürü ve hakim tüketim kalıpları dolayımıyla da meta ilişkileri yaşamın tüm alanlarını işgal etmektedir. Ve yine en basitinden (örnek vererek açmak gerekirse) bir proleter açısından meta biçimindeki emek ürünlerine el koyan kapitalist, böylece proleter fark etmeksizin sadece onun emek gücüne değil, o ürünü üretmek için harcadığı emek miktarının artık kısmına, diğer bir değişle işçinin kendi öz yaşamını yaratabilmek için harcayabileceği toptan emeğinin kayda değer bir bölümüne karşılıksız olarak el koymaktadır. Proleterin kendi öz yaşamını geliştirmek için harcayabileceği emek miktarı artıkça, proleter özgürleşeceği yerde, hem maddi hem de manevi anlamda yoksullaşmaktadır. Proleter her defasında kapitalist için daha çok değer yaratıkça kendi öz yaşamından daha da fazla kaybetmektedir. Proleterin kapitalist için yarattığı artık-değer, kendi öz yaşamı için bir değersizleşme halidir de. Kapitalist ve proleter arasında cereyan eden bu ilişki biçimi kapitalist toplumun tüm ilişki biçimlerinde raslanan bir değersizleşme şeklidir. Dolayısıyla bu ilişki tarzı kapitalist toplumun tüm hücrelerine sinmiş bir biçimde toplumun üzerinde yükselen mistik bir toz bulutuna neden olmakta, bu durum kapitalist sınıf egemenliğinin kendisini gizleyebilmesini kolaylaştırmaktadır. Başka bir deyişle, burjuvazinin hakimiyeti bir boyutuyla meta fetişizmine dayalı mistik düşüncenin nesnel ürünler dünyası kanalıyla kitleler içerisinde yarattığı rızadan (onay almaktan) beslenmektedir. Çünkü ürünlerin nesnelliği bugünün nesnelliği olduğu için metaların etrafında oluşturulan mistisizm sayesinde şu an ki tarihsel kesitin nesnelliği sanki “ezeli ve ebedi” bir nesnellik gibi algılanmakta, bu da öznel hayallerin bile ancak mevcut nesneler dünyasının sınırları içinde tasavvur edilebileceği şeklindeki yanılsamalı bir düşünceye de neden olmaktadır. Bu sebebledir ki; kapitalist toplumda emekçi sınıflar arasında bile “sosyalizm”, “komünizm”, “sınıfsız toplum” gibi fikirler birer hayal ürünü ütopya olarak algılanmakta, bu da emekçi sınıfları savunmasız bırakarak, burjuva egemenliğe dönük teslimiyet duygusu ortaya çıkmaktadır.

Öte yandan, üreticilerle, üretimin maddi temelinin yeniden bir araya geldiği (icatçı ve kullanıcı bölümlenmesinin iç içe girerek birbirinde sönümlendiği) komünist toplumda/toplumsal-icatçılık sisteminde, tüm işlerini ortak emek araçlarıyla gören bir özgür bireyler topluluğunda, farklılıklar arz eden bireylerin emek-gücü, bilinçli olarak, topluluğun birleşik emek-gücü olarak kullanılacaktır. Bu emek, salt bireysel değil, salt toplumsal değil, hem toplumsallaşmış-bireysel hem de bireyselleşmiş-toplumsal bir emek formu olacaktır. Komünist toplumun toplam ürünü, yalnızca toplumun artık ürünüdür. En azından bu toplumun ilk aşamalarında bilim emekçilerinin bir bölümü yeni emek araçları geliştirirken, diğer bir bölüm ise geçim araçlarının tüketiminin düzenlenmesine odaklanacaktır. Dolayısıyla; komünist toplumda geçim araçlarının/meta olmayan ürünlerin insanlar arasındaki dağıtımı da bir planlama meselesidir. Bu dağıtım biçimi, üreticilerin ulaşmış oldukları tarihsel gelişmenin derekesine bağlı olarak değişim gösterecektir. Komünist toplumun ikinci aşamasında toplumun ihtiyaç duyduğu tüketim ürünlerine toplum ihtiyaç duymayacaktır; keza onları emek araçları üretecektir. Komünist toplum bu aşamada geçim araçlarının üretimi ile değil, salt bilim emeğinin üretimi ile uğraşacaktır. Kuşkusuz komünist bir toplumun oluşabilmesi bilim emeğinin yüksek bir gelişme derecesine ulaşmış olmasına da bağlıdır. Keza hiçbir emek sistemi ne vaktinden önce nede kendini var eden emek türü tarih sahnesine çıkmadan var olamaz. Komünist toplumda insanlarca saptanmış bir plana uygun olarak emek ve üretim süreçleri düzenlenmedikçe; emeğin üretkenliğine dayalı toplumun yaşamsal süreci kendisini çepe çevre saran ekonomi politiğin çeşitli mistik örtülerini de (mülkiyet, değer, meta, ücret, fiyat, kar vs.) ortadan kaldıramaz. Dolayısıyla; ekonomi politiğin bütün bu mistik kategorilerinin ortadan kaldırılabilmesi; emek, üretim, dolaşım, tüketim ve miras süreçlerinin toplumsal bir icatçılık sistemi tarafından planlı bir şekilde denetlenmesi ile mümkündür. Bu sayede; yani toplumsal-icatçılık sistemi sayesinde, sınıflı toplumlara bağlı olarak gelişen üreticiler ile üretimin maddi temeli (icatçılık ve kullanıcılık konumlanışları) arasındaki kopukluk ortadan kalkacağı gibi, bu durum sömürü ilişkilerine dayalı sınıflı toplum biçiminde gözlemlenen ekonomi politik kategorilerinin mistik perdesini de yırtıp atacaktır. Haliyle bu süreç komünist topluma ulaşıncaya kadar geçen zaman zarfında gerçekleşen bir dizi uzun ve çetin gelişme evrelerini de zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluk komünizmin toplumsal icatçılık sisteminin gelişim hızına bağlı olarak seyredecek olan varoluş koşullarınında kaçınılmaz bir sonucudur. Dolayısıyla; toplumsal icatçılık içinde kristalize olan bireysel icatçılığın emek araçlarınındaki tarihsel ve toplumsal payı hem icatçı-emek hem de kullanıcı-emek payları açısından ikili rol oynamaktadır. Kaldı ki; komünizm de toplumsal icatçılık sistemi içinde sönümlenmiş olan bireysel icatçılık payları belirli bir plana göre düzenlediği vakit; toplum için yapılması gereken farklı faaliyet türleri ile toplumun ihtiyaçları arasında da orantılı bir denge kurulacaktır. Bu sayede; toplumsal icatçılığa bağlı toplumsal ilişkiler, hem emekleri hem de ürünleri açısından, hem üretimi, hem dolaşımı, hem tüketimi hem de emeğin miras miktarlarını basit ve anlaşılır bir hale getirecektir. Bu aynı zamanda emek faaliyetleri üzerindeki mistik kabuğun ve sömürü ilişkilerinin de ortadan kalkması anlamına gelecektir.

Kapitalist toplumda, emek ürünlerine mübadele niteliğine sahip birer “meta” muamelesi yapıldığı için, bu sayede tüm bireysel emek biçimleri de homojen insan emeğinin standartlarına indirgenebilir. Dolayısıyla; homojen insan emeği standartlarına indirgenmiş olan tüm emek ürünleri de bu “mistik” halleriyle birlikte pazar ilişkileri içinde birbiri ile değişme özelliği kazanır. Bu açıdan paranın kullanımı emeğin evrensel olarak homojen bir standarta indirgenmesinin ve mübadele amaçlı kullanılabilmesinin en tipik örneklerinden biridir. Kaldı ki; insanın emek ve üretim süreçlerini kontrol etmesi yerine, hakim emek ve üretim tarzının insanı kontrol eder hale gelmesi neticesinde, metaların kendi üreticileri üzerinde kurmuş olduğu “mistik egemenlik”, bu toplumsal durumunda aynasıdır. Bu anlayış özellikle de burjuva ekonomi politiği ile birlikte değişmesi mümkün olmayan bir “doğa yasası” statüsüne büründürülmüştür. Başka bir deyişle, mistik-kapitalizmin ve onun “büyülü doğasının” uzantısıymış gibi algılanan burjuvazinin duruşu tanrısal bir düzeye çıkartılarak onun varoluşu tıpkı tanrı gibi ezeli ve ebedi bir “şeymiş” gibi sunulmaktadır. Haliyle; tüm yaratıcılık ve icatçılık fonksiyonlarını özel mülkiyet kanalıyla bu sınıf kendi tekeli altına almaya çalışmış, bunda da kısmen başarılı olmuştur. Bilimde, sanatta, felsefede vs. ki burjuva kültürel egemenliğin asıl kaynağı da yine aynı mistik-ideolojik kökenden beslenmektedir. Kuşkusuz bu mistik hakimiyet kendisi en çokta parasal ilişkilerde ve metalar dünyasında göstermektedir. Bu yüzden burjuvazi kendisinden önceki tarihi, özellikle de emek ile emeğin maddi temelinin ya tamamen ya da kısmen ayrışmadığı eski toplum biçimlerini, örneğin ilkel komünal toplum biçimlerini “akıl dışı” ve “barbar” olarak tanımlamaktan da geri durmamıştır. Başka bir deyişle, insanlığın açık ya da gizli şekilde sınıfsız topluma duyduğu özlem her daim burjuvazi için bir tedirginlik kaynağı olmuş, kendi sınıf egemenliğini sürdürebilmek için tarihi salt kendi icatçı-emek-payından başlatarak kendisinde önce gelen tarihsel emek miras miktarlarını ve toplumsal icatçı-kullanıcı paylarını yok sayma ve unutturma (hiçleştirme) yoluna gitmiştir. Öte yandan, burjuvazi sadece ilkel toplum biçimlerini değil, daha sonrasında gelen köleci ve feodal toplum biçimlerini de “barbarlıkla” ve “medeni olmamakla” suçlamıştır. Bunu yaparak burjuvazi tarihte kendisine özel, mistik ve kutsal bir paye biçmiştir. Haliyle; burjuva ekonomi politiğin gözünde emek, yaşamı yaratan temel güç olarak değil, sadece girdi çıktı tablosunun ve genel üretim ve kar sürecinin bir alt faktörü olarak ele alınmıştır. Halbuki insan nerede varsa emek oradadır; emek neredeyse insan da, toplum da oradadır.

Emek tarihini kabaca “üç evreye” böldüğümüz zaman şöylesi bir tablo ortaya çıkmaktadır: En başta, yani ilkel komünal toplumun alt evresinde üreticiler ve üretim (emek) araçları arasında doğal bir birlik söz konusu idi; dolayısıyla bu toplumda üreticiler kendi emek araçlarının da sahipleri idi. Lakin ilkel komünal toplumun üst evresinden başlayarak köleci toplumun oluşumu ile birlikte artık-ürünün, iş bölümünün ve sınıfların ortaya çıkışı üreticiler ile üretim (emek) araçlarının birliğinin ortadan kalkmasına, ön-değer-yasalarının ortaya çıkmasına, feodal toplumun tarihsel miras değeri de dahil olmak üzere, 5 ile 7 bin yıllık bir süreç sonunda sınıflı toplum biçiminin en gelişkin hali olan kapitalizmin tarih sahnesine çıkması ile sonuçlanmıştır. Özellikle de sanayi ürünlerinin doğrudan mübadelesine dayalı üretim tarzı burjuva üretim tarzının en genel biçimini ortaya koymuştur. Başka bir deyişle, kapitalizm demek sanayi emeğinin mutlak iktidarı demektir. Kuşkusuz pazar için meta üretimi salt kapitalizme özgü bir kategori de değildir. Keza kapitalizm öncesi pre-kapitalist toplum biçimlerinde de (köleci ve feodal toplum biçimlerinde de) meta ve pazar ilişkileri vardı. Lakin; meta ve pazar ilişkilerinin mübadele ve kar hedefiyle üretiminin en yüksek noktaya vardığı sistem ise kapitalizmdir. Dolayısıyla; meta ve pazar ilişkilerinin tarihçesi eski dönemlere kadar uzansa da, kapitalist sanayi-metalarının ve ulusal-sanayi-pazarlarının tarihçesi ise çok daha yakın bir döneme tekabül etmektedir. Kaldı ki; sınıflı toplumların uzun tarihi düşünüldüğünde; değer yasasının ortadan kalktığı, meta, ücretli emek, pazar, sermaye, para, fiyat, mübadele gibi kategorilerin var olmadığı, kar için değil, salt toplumsal fayda için toplumsal-artık üreten bir komünist sistem, ancak kıt kaynakların paylaşımı temelinde değil, bolluk temelinde oluşmuş bir toplumsal icatçılık sisteminin öncülüğünde inşa edilebilir. Bu da ancak bir dizi tarihsel ve toplumsal evrenin iç içe geçtiği devrimci ve reformcu alt üst oluşlar sonucunda gerçekleşebilir.

İlkel komünal toplumun kabaca üst evresinde, yani toplayıcı emek ve av emeği iş bölümü ilişkilerinin doğuşuna bağlı olarak “üreticiler ile üretimin maddi temeli arasındaki bölünmüşlüğün” (icatçı emek payı ve kullanıcı emek payı arasındaki bölünmüşlüğün) başlangıcı ile birlikte, emek ve üretim tarzındaki köklü değişimler toplumun karşıt sınıflara bölünmesi ile sonuçlanmıştı. Bu andan itibaren toplum yönetenler ve yönetilenler, sömürenler ve sömürülenler, köleler ve efendiler, mülk sahipleri ve mülksüzler vs. olarak varlığını sürdürmüştür. Bugünde durum farklı değildir. Bugünde tıpkı köleci ve feodal toplum biçimlerinde olduğu gibi, kapitalizmin gerçek temeli ve temel çıkış noktası: üretim ile üretimin nesnel temelini birbirinden kopararak mevcut icatçı ve kullanıcı bölünmüşlüğüne dayalı akıl dışı ve bilim dışı bu sistemin varlığını sürdürmektir. Dolayısıyla; “üreticiler ve üretimin nesnel temeli” arasındaki kopukluğa neden olan burjuva özel mülkiyet sistemine (özellikle de emek araçları üzerinde ki sanayiburg ve teknoburg hakimiyetine!) son verilmesi ve bilim emeği üreten ve tüketen bir toplum biçimi olarak kollektif icatçılık sistemine dayalı tek sınıflı-sınıfsız komünist bir toplumun inşa edilmesi insanlığın tek gerçekci kurtuluşu olmaya bugünde devam etmektedir.

Her ne kadar yukarıda ki satırlarda kapitalist sistem ile komünist sistem karşılıklı kıyaslanmış olsa da, kapitalizmden komünizme doğrudan geçiş olanağı da yoktur. Dolayısıyla; sosyalist bir geçiş toplumu olmaksızın kapitalizmden komünizme aşamasız geçişte mümkün değildir. Protekya iktidarına dayanan sosyalist toplumun denetim devletleri her şeyden önce başta yönetsel ilişkinin ezilen alt sınıflara denetleme hakkı vermesini zorunlu kılmaktadır. Yönetilenleri bir andan yönetenler haline getirecek sihirli bir değnek yoktur. Toplumsal kullanıcılığı akşamdan sabaha toplumsal icatçılığa dönüştürecek sinir gücümüzde yoktur. Haliyle; “dört bacaklı” denetim devleti biçiminden komünist bir topluma geçiş daha mümkün ve olası bir yoldur.

Dipnotlar

[1] Ekonomi politik “şeylerin tarihi”nin bir parçasıdır. İnsanlar birbirleriyle şeyler dünyasının bir parçası olan metalar aracılığıyla ilişki kurarlar. Şeyler görünümündeki metalar aracılığıyla insanlar arasında dolaşıma giren, yalnızca mübadele-ürünleri değil, kendi tarihinin “etkin” nesnesi olan insanın bütünsel bir görünümüdür. Bu görünüm, şeyler ile insanların “çakışarak” ya da “sürtünerek” çıkardığı tarihsel nesnelliklerin, yani bir tarih nesnesi olarak insanın bütünsel bilgisidir de. Bu nesnel bilgi hayatın biçimlerini, emeğin ve işbölümünün görünümlerini, dilin karmaşıklığını, üretimin tiplerini, niceliksel-nitel ve niteliksel-nicel her tarihsel sıçramayı ve devrimi kendisine dâhil ederek, kendi kendini kat eder, sonsuz-sonlu bir sonuca ulaşır daima. Kendi sonlu sonucunun sonsuz yadsıması olarak, sonsuz bir bilimsel eğrinin eşiğinden sürekli atlayarak, şeyleşmiş metaların tarihinin genel tablosunu çizer. Artık tüm “emek tarihi” meta görünümünü almış “şeylerin tarihi”dir. Şeylere egemen olan insan değil, insana egemen olan “şeyleşmiş dünya”dır. Artık İnsanın ürettiği tüm “şeyler” gitgide ondan uzaklaşacak, ona karşıt ve egemen bir güç olarak (bir sonuç olarak) karşısına dikilecektir. Başka bir deyişle, neden sonuç olmuş, sonuçta neden haline gelmiştir.

[2] Metaların mistifikasyona uğramış olan “temsil” durumları, metaların insan ihtiyacı için yapılan üretiminden, “kullanım-değerinden” kaynaklanmaz, metaları mistifikasyona uğratan bir başka şey de, bir metanın “mübadele-değeri” olabilmesi için sağlayan “gösterge-değeri”dir. Bu gösterge-değeri, metaların değerini belirleyen etkenlerin “doğa”sından kaynaklanmaz. Gösterge-değerini oluşturan bir diğer etken de, metanın bir mübadele-değeri olarak, belirli bir insan beğenisinin de karşılığı olmasıdır. İnsanlar bir metayı sadece çok değerli olduğu ya da belirli bir türden özel bir insan ihtiyacını karşıladığı için değil, belirli bir karşılığı olan insan beğenisine (tüketim-değerine) denk düştüğü içinde elde etmek isterler. Dolayısıyla; nesneleşmiş bir emek ürününün mübadele-değeri, bu metayı satın alacak olan kişinin arzularından, o şeye yüklediği anlam ve önemden de pay almakta, değerin tamamının oluşumunda olmasa bile, o da değerin nicel oluşum sürecinde de belirli bir yer kaplamaktadır. Özetle; gösterge-değeri hiçbir zaman gösterildiği gibi de değildir. Gösterge-değeri gerçekte tarihsel bir değerdir. Lakin burjuvazi bu değeri hokkabazlık yaparak tarihsellikten uzak mistik ve büyüleyici bir şova dönüştürerek sunmaya çalışır. Diğer bir deyişle, burjuvazi şapkaya bir güvercin sokup iki tane tavşan çıkartmakla uğraşır.

18.05.2020

Sanayi emek araçlarının kullanıcı sınıfı konumunda olan proletaryanın (sanayi emekçilerinin) devrimci şiddeti olamaz. Peki neden? Keza yeni toplumu kurma özelliğine sahip olmayan her türlü salt kullanıcı sınıf şiddeti (örneğin Antik sistemde kölelerin şiddeti ve feodal sistemde köylülerin şiddeti) bir sonraki sistemi kuramayacak olan bireysel ya da sınıfsal şiddet ile sınırlı kalmaktan kurtulamamıştır. Bu yüzden protekyanın (teknik emekçiler sınıfının) iktidarına hizmet etmeyen her türlü bireysel ya da sınıfsal şiddette, devrimci ve kurucu bir şiddet biçimini alamaz. Başka bir deyişle, (kendi için olamamış) kendiliğindenci kullanıcı şiddet olsa olsa proletaryaya (ezilen sanayi emekçilerine), dahası ezen sanayiburglara ya da ezen teknoburglara ait bir şiddet türü olarak kalmaya mahkumdur; ve bu türden şiddet biçimlerini bilimsel komünistler ilkesel olarak kesinlikle reddetmelidir.

Sanayi emek araçlarının kullanıcılarının sanayi emek araçlarının icatçılarının yerine geçme istencinin/arzusunun/psişizminin yarattığı her türden şiddet (ister bireysel ister sınıfsal şiddet biçiminde olsun) kendiliğindenci bir şiddet olduğu için, bu şiddet türü emek tarihi boyunca kurucu bir şiddete asla dönüşememiştir. Bu açıdan Marx, Engels, Lenin, Stalin, Troçki, Mao vs. hepsinin bir biçimiyle savunduğu “proletarya şiddeti kapitalizme karşı en devrimci şiddet türüdür.” algısı, gerçekte tam manasıyla bir yanılsamaya neden olmaktadır.

Tarihsel örneklerden gidersek; Narodnikler, köylü devrimcileri olarak bireysel şiddete ve terörizme başvururken kapitalizmin gelişimine (ve doğal olarak feodalizmin tasfiyesine) ne kadar katkı yaptıysa, proletaryanında sanayi emeğinin yönetimi için başvurduğu her türlü bireysel ve sınıfsal şiddette bir o kadar kapitalizmin gelişimine katkı yapan sonuçlar ortaya çıkartmıştır. Geçmişten bugüne, ister çartistlerin şiddeti olsun, ister narodniklerin şiddeti olsun, ister proletaryan hareketlerin şiddeti olsun, teknik emekçilerin bireysel ve sınıfsal şiddetinin sevk ve idaresi olmaksızın protek-sosyalist bir devrimin gerçekleşmesi mümkün olmadığından dolayıdır ki, protekyanın (teknik emek araçlarının icatçı-yönetici sınıfının) önderlik etmediği bir kullanıcı şiddet edimi de kendiliğindenci bir şiddet ediminden başka bir sonuç doğurmayacaktır.

Protekyanın sınıfsal şiddeti, protekyanın iktidarı almasına yarayan bir şiddetten (araçtan) başka bir şey değildir. Keza kapitalizmden sosyalizme geçiş sürecinde tek devrimci sosyalist şiddet türü protek şiddettir. Protek öz-denetim örgütlerinin kendi içsel dinamiklerinin ortaya çıkaracağı dışsal şiddet protek devrimci bir şiddet türüne denk düşmektedir. Kendiliğindenci kullanıcı devrimcilik ise olsa olsa proletaryaya ait bir devrimcilik türüdür ki bu devrimciliğin sınırları kapitalizmi aşmaya asla yetmez. O yüzden tüm proletaryan hareketler (kendileri daima bunun aksini iddia etmiş olsalarda) kapitalizme karşı kendiliğindenci tepkisel-devrimci hareketler olmanın ötesine geçememişlerdir. Ve bu hareketler ve eylemleri (onlar bunun tersini arzulaşmış olsalar da) yıllarca kapitalizmin değirmenine su taşımaktan da başka bir işe yaramamıştır. Başka bir deyişle, hem bir yandan kapitalizmin gelişimine karşı çıkıp, diğer yandan da kapitalizmin gelişimine nesnel-idealist/öznel-materyalist (düalist) katkı yapanlar yine proletaryan hareketler olmuştur.

Örneğin, proletaryan Sovyetik doğu devrimciliğinin sınırları, yani Bolşevik Devrimi’nin tarihsel sınırları ve görevleri feodalizmin tasfiye ile sınırlı kalmıştır ki, Bolşevik Devrimi’nin ve benzer devrimlerin tarihsel sınırları kapitalizm karşısında feodalizmin tasfiyesinden ibaret olduğu için, devlet mülkiyetine dayalı sanayi emeğinin iktidarının kurulması ile birlikte sosyalizm değil, aslında kapitalizmin Rusya’daki (global feodalizme karşı) minimal-kapitalist gelişim süreci tamamlanmıştır. Elbette tek bir farkla; o da ortaya çıkan şeyin “Batı tipi burjuvayan bir kapitalizm” değil, “Doğu tipi proletaryan bir kapitalizm” türü olduğu gerçeğidir. Tony Cliff ve benzerleri bu durumu doğru bir biçimde tespit edemedikleri içindir ki SSCB ve benzeri rejimleri “devlet kapitalizmi” olarak tanımlama hatasına düşmüşlerdir.

Kendi döneminde proleter sınıf şiddetini öven Marx ve Engels, (ve hatta Lenin) elbette o dönemin “en ileri” emek biçimine (sanayi emeğine ve kullanıcı sınıfına) göre konumlanmaktaydı. Şayet bugün bir devrimci şiddetten bahsedilecekse; o da bu dönemin en ileri emek biçimi olan teknik emeğin ve öz-denetim aygıtlarına sahip olan protekyanın devrimci şiddeti olabilir. İdeolojik-programatik olarak protekyanın öz-denetim örgütlerinin başını çekmediği her türden şiddet pratiği geçmişte de görüldüğü gibi kaçınılmaz olarak kendiliğindenci bireysel ya da sınıfsal şiddetin (ve dahası terörizmin) yeniden hortlamasına ve özellikle de bilimsel komünist saflarda (ve tıpkı geçmişte çeşitli proletaryan hareketlerde de görüldüğü gibi) dağılma ve tasfiyeciliğin su yüzüne çıkmasına neden olacaktır. [1].

Yeni emeğin iktidarı almaya dönük devrimci şiddet ile, eski emeğin bireysel ya da sınıfsal kendiliğindenci şiddeti bir araya gelmedikçe (buluşmadıkça/çiftleşmedikçe) yeni toplum ve yeni sınıf da ortaya çıkmaz. Başka bir deyişle, yeni emeğin (protekyanın) icatçı iktidar şiddeti ile eski emeğin (proletaryanın) kullanıcı şiddeti arasındaki iş bölümü matematiği/mekaniği olmaksızın (siyasi açıdan bu durum “sınıf ittifakları” sorununa denk düşmektedir) yeni toplum biçimide (sosyalizmde) var olamaz. Tıpkı feodalizmden kapitalizme geçişte olduğu gibi, eski emeğin kullanıcı sınıfı (köylülük) ile yeni emeğin icatçı sınıfı (burjuvazi) arasındaki iş bölümü olmasaydı nasıl ki yeni toplum biçimi (kapitalizm) ortaya çıkamayacaksa, aynı şekile eski emeğin kullanıcı sınıfı olan (proletarya) ile yeni emeğin icatçı sınıfı (protekya) arasında bir iş bölümü (ittifak) olmazsa, yeni bir toplum biçimide (sosyalizmde) ortaya çıkamaz.

Okuyucuların daha iyi anlayabilmesi için, başka bir tarihsel örnek daha vermek gerekir ise; tarım emeğinin icatçı aristokratik iktidarı alma şiddeti ile av emeğinin kullanıcı kendiliğindenci köle şiddeti arasında belirgin bir iş bölümü (ittifak) var olmasaydı, feodal sistem de ortaya çıkamazdı. Bu durum, (teomarksologların hiçbir zaman anlayamadığı bir biçimde) yeni icatçı emeğin kendi için iktidar şiddeti ile eski kullanıcı emeğin kendiliğindenci şiddeti arasındaki mekanizmaya bağlı olarak, emeğin değişim, gelişim ve dönüşüm yasalarından kaynaklanmaktadır. Bu da emek türlerinin birleşik çatışkı diyalektiğine göre; emeğin objemeksel ve subjemeksel hareketinin; icatçı sınıf ve kullanıcı sınıf iş bölümü farklarına bağlı olarak, bireysel ve toplumsal şiddet yasalarına sahip olduğu gerçeğini ortaya koymaktadır. Şu da açıktır ki bu emek yasaları ilk defa emekolojik yöntem sayesinde tüm çıplaklığı ile ortaya konulabilmiştir.

Dipnot

[1] Bu yazının ikinci bölümünü (Bireysel ve Sınıfsal Proletaryan Şiddete Karşı Protek Devrimci Şiddet - 2) ilerleyen süreçte yayınlanacağım.

Konuyla bağlantılı olarak bir yazı önerisi:

Bireysel Terörizme Karşı Protek Devrimci Tavır

http://serhatnigiz.tumblr.com/post/141952249617/bireysel-ter%C3%B6rizme-kar%C5%9F%C4%B1-protek-devrimci-tav%C4%B1r

25.02.2017

“Bireylerin kendi emeklerine dayanan dağınık özel mülkiyetin kapitalist mülkiyete dönüşmesi, doğal olarak, şimdiden fiilen toplumsallaşmış üretime dayanan kapitalist özel mülkiyetin toplumsal mülkiyete dönüşmesinden, karşılaştırılamayacak ölçüde daha fazla zaman alan, daha sert ve zorlu bir süreçtir. Birinci durumda halk kitlesinin az sayıda gaspçı tarafından mülksüzleştirilmesi, ikinci durumda az sayıdaki gaspçının halk kitlesi tarafından mülksüzleştirilmesi söz konusudur.”

Karl Marx, Kapital Cilt 1, Yordam, s.730

Sanayi emek araçlarının kullanıcı sınıfı olan proletaryanın (Y1’in) sanayi emek araçlarının icatçı sınıfı olan burjuvazinin (X1’in) yerine geçme istenci/arzusu; başka bir deyişle, burjuvazinin öznel/soyut emeğinin ürünü olan icatların/emek araçlarının (Marx’ın ifadesiyle üretim araçlarının) proletarya tarafından toplumsallaştırılmasından (Marx’ın ifadesiyle “mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesinden”) ortaya sosyalizm/yeni bir tarihsel-toplumsal sistem çıkmayacağı gün gibi aşikardır. Keza sosyalizm, teknik/elektronik emeğin üzerinde yükseleceği ve bu yeni toplumsal formasyonda emek güçlerinin doğa üzerindeki tahakküm derekesi icatçılık ve kullanıcılık arasındaki iş bölümü farklarını, yani sınıfları ortadan kaldırmaya yetmeyeceği için, gerçek manada “toplumsal üretime dayalı toplumsal mülkiyet” ilişkileri de ancak bilim emek araçlarının ortak mülkiyetine dayalı toplumsal-icatçılık sisteminde (nesnel emeğin öznel emeğin içinde eridiği komünizm aşamasında) ortaya çıkacaktır. Bu açıdan Marx’ın sosyalizm tahayyülü (en yakın tarihlendirme ile) 18-19. yüzyıl ütopik sosyalistlerinin “üretim araçlarının ortak mülkiyetine” dayalı kullanıcı sınıf ütopizminin/fetişizminin ötesine geçememiştir. Aynı zamanda Marx sonrası dönemde cereyan eden proletaryan kapitalizm deneyimleri de (örneğin, SSCB, ÇHC vs.) üretim araçlarının devletleştirilmesi yoluyla sosyalizme “otomatik bir geçiş” yapılamayacağını da acı tecrübeler ile kanıtlamıştır. Emek tarihi bize şunu çok net bir biçimde göstermiştir ki her toplumsal emek aracının kolektifleştirilmesinden sosyalizm ya da komünizm çıkmaz, çıkamaz! Ne yazık ki ütopik proletaryan hareketler bunun temel bir emek yasası olduğu gerçeğini hala kavrayabilmiş değildir.

-

Ütopik proletaryan hareketler kendi (öznel) düşünsel savaşlarını nesnel emek yasalarına karşı verirken, nesnel emek yasaları da onların bu savaşımlarını kapitalizme dair nesnel emek dinamiklerini geliştirmek için kullanmaktan çekinmemiştir. Bu yüzden çeşitli türden proletaryan hareketler kendileri bunun farkında dahi olmasalar da, tarihsel kesit/görüngü içersindeki D3, D4 ve D6 burjuvazilerinin/sınıf türlerinin koltuk değneği olmaktan kurtulamamışlardır. Örneğin, Mao'nun "kültür devrimi" tezi bu türden bir öznel subjektivizm/fetişizm içermektedir. Başka bir deyişle, Maoist kültür devrimi perspektifi; son tahlilde, nesnel emeği öznel emeğin despotizmi ile (çeşitli siyasi, ekonomik, askeri, hukuksal vs. uygulamalar ile) ezip geçme ve bu yoldan kurulabileceği sanılan oksimoron bir sosyalizm türüdür. Proletaryanın kendiliğindenci sınıf ütopizmine ve uygulamalarına tepki duyulması anlaşılabilir bir şeydir; ancak bu durum öznel subjektivizme/iradeciliğe (cesaret, feda, özveri vb. şeylere) dayanarak asla aşılamaz! Nesnel emekten öznel emek yoluyla kaçmaya çalışmak proletaryan hareketleri daha da fazla öznel idealizme/emeksel iradeciliğe/sınıf intiharcılığına sürüklemektedir. Açıkcası ütopik proletaryan solların kafasındaki sosyalist-hukuksal-toplum ideallerinin nesnel-maddi bir temeli yok. Öte yandan, Marksist terminoloji ile konuşacak olursak; üstyapı ve altyapı diyalektiğinden/ilişkilerinden bakıldığında bile, emekolojik açıdan emeğin doğaya müdahale ediş seviyesine bağlı olarak ortaya çıkan emek momentleri/hızları birbirinden farklı olduğu içindir ki üst yapının hukuksal hızı ile alt yapının hukuksal hızı (devir daim mekaniği) her zaman at başı/eşdeş bir biçimde ilerlememektedir. Alt yapı ve üst yapı ilişkisinde de emek türlerinin birleşik hareketine bağlı olarak ortaya çıkan bir çatışkı ve iş bölümü diyalektiği hüküm sürmektedir. Şöyle ya da böyle düşünülüyor ya da isteniyor diye ideal bir sosyalist-hukuksal-toplum formasyonu ortaya çıkmaz, çıkarılamaz. Proletaryan solların yöntemi baştan aşağı sorunlu. Keza onlar sosyalizmi kendilerinin kuracağınızı sanmaya devam ediyorlar. Keza bir sistemi insanların iradesi kurmaz, emek kurar, nasıl sanayi emeğinin devrimi kapitalizmi kurdu ise, teknik emeğin devrimi de sosyalizmi kuracaktır; bu da temel bir emek yasasıdır. Kendi "devrimci hukuksal normları" ile kapitalizmin değişim değerini aşacağınızı ve bunu da topluma kullanım değeri temelli yeni bir hukuksal sistem dayatarak yapabileceğini sananlar hayatlarının hatasını yapıyor demektir. Burdan sosyalizm değil, çıksa çıksa post-pol pot'culuktan başka da bir şey çıkmaz! Otantik anlamda Ortodoks Marksizm’den kaynaklı ekonomik indirgemeciliğe duyulan kini tüm nesnel emek yasalarını inkar ederek subjektif (öznel) yoldan aşarız diyenler için bütün bunları denemesi bedava! Bu türden proletaryan deneyimlerin Rusya'da Çin'de vs. başka yerlerde ne gibi ütopik sonuçlar doğurduğunu hep birlikte gördük. Ne de olsa yenilen pehlivan güreşe doymazmış!

-

(…) Emeğin kendi içinde soyut kategorik türlerinin (nitel, nicelleşmiş-nitel ve nicel, nitelleşmiş-nicel üst ve alt türlerinin ve bunların arasında bir iş bölümü ve çatışkı ilişkisinin -diyalektiğinin- olabileceği) akla getirilmiyor. Bu akla getirilmediği içindir ki haliyle emeğin ürünü olan emek araçlarının icatçı sınıf (X1) ve kullanıcı sınıf (Y1) kompozisyonları da, konumlanışları da, nesnel ve özel yanlar açısından görülemiyor. Bu da doğal olarak tüm ütopik proletaryan hareketleri, kullanıcı sınıf algılarına dayalı olarak (yanlış bir temelde gelişen) teorik edimsel fetişizm ve pratik edimsel fetişizm biçimlerine sürüklüyor. Ve bu paradoksta haliyle; kendi öznelleşmiş-nesnel (Y1) algılarını yaratarak, inşa ederek, "öznel/nesnel çelişkiyi tamamen pratiğin alanında çözülebilecek bir çelişki" olarak ele alma noktasına (öznel bir yanılsamaya) götürüyor ki bu nedenle "çalışkanlık, özveri, feda ruhu gibi emek faaliyeti" aracılığı ile kolektivist bir sisteme geçiş yapılabileceği gibi (hatalı) bir sonucuna ulaşılıyor. Halbuki "emek faaliyetinin kolektif niteliğinin" ölçülebilme sorunsalı bile, emek türlerinin iş bölümü ve çatışkı ilişkisine bağlı olarak ortaya çıkan icatçı sınıf ve kullanıcı sınıf konumlanışlarının ve emek güçlerinin doğa üzerindeki tahakküm seviyesi ile birlikte ortaya çıkan emek-momentlerinin hız mekaniğinin ölçülmesi sorunsalına bağlıdır. Nasıl ki emek tarihinin ilk emek biçimi olan toplayıcı emeğin ve araçlarının doğaya müdahale hızı ve mekaniği, sanayi emeğinin doğaya müdahale hızı ve mekaniğine kıyasla zayıf/güçsüz ise, aynı şekilde birbiri ile çaprazlama (çatışkı) ilişkisi içinde olan emek türlerinin her birinin bir diğeri ile ilişkisi (buna üst ve alt türlerinde ilişkiselliğini de eklersek) kesinlikle birbirinden tümel/nesnel/ölçek ve tikel/öznel/ölçek olarak farklıdır. Bu hesaplanmadığı (ortalaması sabitlenmediği) sürece ne nesnel-emeksel müdahale hızı ne de öznel-emeksel müdahale hızı hesaplanabilir ki, böylesi bir toplumsal hız mekaniği hesaplaması olmadan, yalnızca öznel-emeğe dayalı bir "çalışkanlık", "özveri" ve "feda ruhu" da (politik-programatik olarak) hiç de umulduğu gibi "gönüllü çalışmayı" ve "doğrudan demokrasi yöntemi”ni ortaya çıkartmayacaktır. Aksine söz konusu olan sanayi emek türünün ve araçlarının kullanıcı sınıf lehine kolektifleştirilmesi ise, tıpkı daha önceki proletaryan kapitalizm deneyimlerinde olduğu gibi, sanayi emeğinin iktidarı sanayi emek araçlarının devlet mülkiyetine dayalı (kendine icatçı/burjuva sınıf "süsü" vermiş olan) yeni bir proletaryan efendiler sınıfını/katmanını/kastını ortaya çıkartacaktır ki (SSCB'de, ÇHC'de vs. gördüğümüz gibi), bu bile artık günümüzde nesnel-emeksel temeli kalmamış olan, tümüyle öznelci bir idealizmden/materyalizmden ve iradeci ütopizmden beslenen saçma bir fikirden daha ötesi değildir.

-

Ne burjuva antropolojisi ne de "Marksist" antropoloji (aslına bakarsanız Marksizm ve antropoloji arasında hiç bir zaman tam manası ile bilimsel bir diyalog kurulamadı) ilkel komünal toplumların çalışma ve yaşam biçimlerine ilişkin bütünsel bir teorik yöntem/çerçeve ortaya koyamadı. En basitinden bu burjuva yaklaşımların "avcı-toplayıcı toplumlar" ayrıştırması bile; en başta insan türünün doğaya toplayıcı emek ile, sonrasında ise av emeği ile müdahale ettiği gerçeğini es geçen, (yeni emek biçimi konumundaki-YEB'in) av emeğinin (eski/genel emek biçimi konumundaki-GEB'in) toplayıcı emeğin "rahminden" (ilkel komünal dönemin glokal evresinde) ortaya çıktığını görmeyen, bu nedenle de (oran orantı kanunu/ilişkileri açısından) anaerkçi toplayıcı toplumlar ile ataerkçi avcı-toplayıcı toplumları birbirine karıştıran yanlış bir soyutlamanın ötesine geçememiştir. Meseleye emek türlerinin birleşik çatışkı ve iş bölümü ilişkisinden bakılmadığı içindir ki, emeğin emek ile iç içe girmesi sürecinin (antropolojik açıdan) toplum biçiminin toplum biçimi ile iç içe geçmesi (sosyolojik) sonucunu doğurduğu da görülememektedir. Ne yazık ki akademik tutuculuğun kendisini gösterdiği en bariz alanlardan biri de antropoloji disiplinidir ki bu sözde "bilim" başında itibaren burjuva gerici akademik eğilimleri de bünyesinde daima barındıra gelmiştir.

-

Aslında materyalizm şeklen kendisini nesnel emeksel (maddi) alanda tarif ediyor gibi gözükse de, "materyalistler" her daim kendi kanıtlarını öznel emeksel alanda (idealizm/düşünce alanında) bulmaya çalışmışlardır. Klasik Marksizm’in “organik yapısına bulaşmış olan” öznel iradeciliğin asıl kaynağı da asıl olarak burada yatmaktadır. Bu nedenle sözde materyalizm örtüsünün üzerindeki sis perdesi kaldırıldığında geriye kalan tek şey; her koşulda kendi öznel emeksel varoluşu için özel paye elde etme isteğinden başka da bir şey değildir. İşte proletaryan solların ya da proletaryan olmayan solların Marx'ın, Engels'in, Lenin'in, Troçki'nin, Stalin'in, Mao'nun, Rosa'nın vs. arkasına saklanıp ("referans kaynaklı mülkiyetçilik" yapıp) sanki onların düşünceleriymiş gibi kendi düşüncelerini/iradelerini emeğin tarihsel hareketine ve emekçi sınıflara dayatmaya çalışmalarının, yani öznel emeksel volontarizmlerinin asıl kaynağı da budur. İradecilik anlamında “Ne kadar çok savaşırsak ve bedel ödersek, sosyalizme o kadar çok yaklaşırız!” hareketçi mantığı, olumsuz sonuçları itibariyle kazın ayağının hiç de öyle olmadığı bir çok defa göstermiştir.

18.01.2017

“Ulusal sorunun tarihsel gelişiminin üç döneminde ulusal sorunun ve ulusal hareketlerin içeriği farklı olduğu gibi, Marksistlerin ulusal sorun ve ulusal hareketler karşısındaki tutumları da farklı olmuştur. Marksistler, gelişmenin birinci aşamasında ulusal sorunu, burjuvazinin önderliğindeki halk yığınlarının feodalizme karşı genel demokratik savaşımının bir parçası olarak da ele almışlar ve ulusal hareketlere ilişkin tutumlarını, ulusal hareketlerin burjuva demokratik devrimleri geliştirip geliştiremedikleri temel ölçütüne göre saptamışlardır. Burjuva demokratik devrimler çağı olan bu dönemde, dünya gericiliğinin merkezi feodalizmdi, feodal despotik iktidarlardı. Nitekim bu dönemde, Batı Avrupa’da hareketler ulusal devletlerin kuruluşlarıyla (İrlanda hariç) sonuçlandırıldılar. Bu dönem içinde, özellikle 1848 devrimlerinden sonra dünya gericiliğinin merkezi ve demokratik gelişmenin önündeki en gerici güç Çarlık Rusya’sıydı. Bu dönemde Doğu Avrupa’da çözümlenmemiş, varlığını devam ettiren ulusal sorunlardan doğan ulusal hareketler karşısında, Marksistler, dünya gericiliğinin merkezi olan Çarlık Rusya’sının ileri karakolları işlevini gören Çekler’in ve Güney Slav’ların ulusal hareketlerini desteklemezlerken, Çarlık Rusya’sını gerileten Polonya ve Macaristan ulusal hareketlerini desteklediler.”

Josef Stalin

Global feodal sisteme karşı minimal kapitalist alt-sistemin eski tarım-ürün pazarlarının, sanayi-ürün pazarları ile yer değiştirmesi sürecinde, ister ezen ister ezilen olsun burjuvazinin gereksinim duyduğu yayılmacı-sömürgeci politikaları meşrulaştırmak için kullandığı temel ideolojik argüman her daim ulusculuk olmuştur. Başka bir deyişle, minimal dönemde ulusculuk hangi düşünsel ve kültürel biçimi almış olursa olsun, bu hareket özünde feodalizme karşı kapitalist bir devrim (ulusal bir pazarın ve devletin yaratılması) hareketi olma özelliğine sahipti.

Ancak Kabaca 1950-1960 sonrası teknik/elektronik emeğin ve glokal kapitalizmin ortaya çıkması ile birlikte, bütün bu uluscu hareketler feodalizm karşısındaki devrimci niteliklerini yitirerek, ulus-üstü glokal tekellerin kontrolündeki yeni-sömürge pazarları için yapılan savaşlarda kullanılan yerel ya da bölgesel aktörler (vekiller) haline gelmiştir. Bu durum, ister burjuvayan ister proletaryan olsun uluscu hareketlerin önderliklerinin iradesinden “bağımsız” olarak, kapitalizmin üst evresindeki sanayi ve teknik emeğin iş bölümü ve çatışkı mekaniğine (GEB +/x YEB formülasyonuna) bağlı olarak gelişen glokalizasyon sürecinin kaçınılmaz bir sonucudur. Başka bir deyişle, yaşanan şey önderlikler boyutunda karşı karşı kalınan bir “ihanet” ve “teslimiyet” süreci değil, tümüyle kapitalizmin nesnel ve ekonomik temelinde yaşanan köklü dönüşümle bağlantılı bir süreçtir. Bu süreçte, uluscu hareketler içinde vuku bulan her türden ideolojik ve askeri savrulma da yine bu maddi zemin temelinde gelişmiştir.

Bu süreçte doğal olarak bir önceki dönemde feodalizme karşı ilerici bir niteliğe sahip olan ulusların kendi kaderini tayin hakkı (ezilen ulusun burjuvazisinin ayrılma ve ayrı bir kapitalist pazar ve devlet kurma hakkı) talebi, bugün için ise gerici bir talep haline dönüşmüştür. Keza burjuva siyasal bir akım olarak minimal kapitalist ulusculuğun iflası ile birlikte, tüm uluscu hareketler de kapitalizm içinde çözüm arayan silahsız ya da silahlı burjuva reformist hareketlere dönüşmek zorunda kalmışlardır. Bu olgu, uluscu hareketlerinin önderliklerinin “davaya ihanetleri” ile değil, kapitalizmin yeni evresinde ortaya çıkan glokal-bölgesel tüketim pazarlarına ve bu pazarlar için yapılan savaşlara geçiş süreci ile açıklanmak zorundadır.

Bu açıdan kent ya da kır gerilla savaşı modelini temel almış olan, İrlanda’da IRA’nın, Kürdistan’da PKK’nin, Bask’ta ETA’nın, Sri Lanka’da LTTE’nin vb. gibi çeşitli türden uluscu hareketlerin hepsinin benzer bir kaderi paylaşması elbette ki bir tesadüf değildir. Bu hareketlerin bir kısmı kendini tamamen fes ederken ve genellikle bulundukları yerde ki kapitalist sisteme legalleşme yoluyla entegre olurken, bir kısmı da dünyanın çeşitli yerlerindeki glokal pazar ve vekalet savaşlarında ulus-üstü tekellerin ve burjuva devletlerin yerel vekilleri (“silahlı kara kuvveti”) haline dönüşmüş durumdadır. Örneğin, bugün Suriye iç savaşındaki sıcak çatışmanın tarafı olarak karşımıza çıkan bütün silahlı gruplar (örneğin, PYD-YPG, IŞİD, El-Nusra, ÖSO vb.) belirli emperyalist ya da bölgesel aktörlerin bu ülke sahasındaki vekilleri konumuna gelmiştir. [1].

Dünün uluscu proletaryan devrimciliğin, tüketime giren nitel sanayi emeğinin/tekellerinin ürünleri gibi (özellikle de ideolojik ve programatik planda) tükenme sürecine girmiş olmasının, üretime giren nicel teknik emeğin/tekellerin yeni tip glokal sömürge pazarlarını oluşturmak istemesi ile yakından bağlantısı vardır. Keza klasik “leninist” terminoloji ile konuşmak gerekirse; günümüz dünyasında “ulusal sorunlar” emek ve üretim biçimdeki ilerlemeler ve yeni tüketimsel-üretim değer yasası temelinde ele alınmadığı (başka bir deyişle, meseleye somut iktisadi ve sosyal yasalar açısından bakılmadığı) sürece, geri kalan siyasi okuma türleri yalnızca birer burjuva ideolojik/fetişist yaklaşım olmanın ötesine geçemeyecektir. Bu nedenledir ki her konuda olduğu gibi ulusal sorun konusunda da günümüzün somut iktisadi, sosyal ve siyasal olgularının ışığında yeni bir devrimci perspektifin ortaya konulması gerekmektedir.

Bugün için protekyanın kapitalizm karşısında kaldırması gereken bayrak burjuvayan ulusculuk ya da proletaryan ulusculuk değil, emeğin kendi kaderini tayin hakkı bayrağıdır. Keza glokal emperyalizm/sömürgecilik karşısında ulusların kendi kaderini tayin hakkı (UKKTH) emeğin kendi kaderini tayin hakkını değil, emeğin kendi kaderini tayin hakkı (EKKTH) ulusların kendi kaderini tayin hakkını kapsamaktadır. Son kertede, emeğin özgürlüğü ulusun özgürlüğünden değil, “ulusun” özgürlüğü emeğin özgürlüğünden (sosyalizm mücadelesinden) geçmektedir. Hiç Kuşkusuz bu mücadeleye önderlik edecek olan temel güçte, emeğin en ileri biçimini oluşturan teknik/elektronik emekçiler (protekya) sınıfından başkası değildir. Protekyanın bu mücadeledeki temel müttefikleri ise başta sanayi emekçileri (proletarya) olmak üzere, tüm diğer sömürülen emekçi toplum kesimleridir. [2].

Dipnotlar

[1] Ezilen ulusun kapitalizmi ve sermaye birikimi glokalizm döneminde hatırı sayılır bir yoğunluğa ulaştığından ve ezilen ulus sermayesi de glokalizm ile birlikte bir biçimiyle sisteme entegrasyon sağlandığından dolayı, ezilen ulus emekçisi ve ezen ulus emekçisi arasında katmerli bir sömürü oranı artık kalmamıştır. Tam tersine, glokalizm; ezen ve ezilen ulus emekçilerini sömürü bakımından her geçen gün nispi olarak “eşitleyerek” sömürmeye devam etmektedir. Keza sanayiburgların ulusal pazarlarının yerine teknoburgların glokal pazarlarının geçmesi, ulusal sınırları aşarak yeni bölgesel sınırlar yaratan bir biçim olduğundan dolayı, bu durum nispi “eşitlemeyi”de beraberinde getirmektedir. Bu olgunun günümüz Türkiyesindeki karşılığı olarak söyleyecek olursak; bundan 30-40 yıl önce bir Kürt emekçisi bir Türk emekçisinden daha yoğun bir sömürü oranına tabi olurken, günümüz koşullarında bir Kürt emekçisi bir Türk emekçisinden (etnik kimliğinden dolayı) daha fazla sömürüye tabi olmamaktadır. Bunun asıl nedeni; ister “ezen ulus” ister “ezilen ulus” olsun, ulusal sorunun özünde ulusal sermaye ve toprak sorunu olmasından dolayı, günümüz glokalizminin koşullarına göre ulusal sermayenin (bu ister Türk sermayesi ister Kürt sermayesi olsun) zayıflaması ve ulusal pazarların nesnel-iktisadi zeminini kaybetmesinden dolayı, glokal-uluscu sermayenin (“ulusal” niteliği olmayan teknouluscu sermayenin) glokal pazarlarda yer alma isteğidir. Bu nedenledir ki, son tahlilde, ister ezen ulus kapitalizmi ister ezilen ulus kapitalizmi olsun, glokalizm ile birlikte artık emekçi sınıflar açısından bu iki ulusculuk biçimi arasında bir tercih yapma zorunluluğu tamamen ortadan kalkmıştır. Öte yandan, ezen ulus kapitalizmi ile iç içe girmiş olan ezilen ulus kapitalizmi ve ezilen ulus kapitalizmi ile iç içe girmiş olan ezen ulus kapitalizminin glokal-bütünleşme süreci ile birlikte, artık sermayenin “etnik” biçiminin rengi her geçen gün daha da belirsizleşmektedir. Glokalizm ile birlikte sermayenin ve emeğin “etnik kimliği” belirsizleştiği için, Türkiye özelinde, Türk kapitalizmi ve Kürt kapitalizmi arasında sömürü biçimi açısından da fark kalmadığı içindir ki sömürülen Türk ve Kürt emekçileri arasındaki farklarda doğal olarak hızla ortadan kalkmaktadır. Bu nedenledir ki Türk ve Kürt emekçilerinin ortak kurtuluşu her geçen gün daha da fazla emeğin kendi kaderini tayin hakkınının gerçekleştirilmesine bağlı bir sorun haline gelmektedir.

[2] Feodalizmden kapitalizme geçiş sürecinde burjuvazinin aristokrasi ile ittifakı ve savaşımı sanayi emeğinin kendi kaderini tayin hakkı ölçeğinde vuku bulmuştur. Emek türlerinin yayılım grafiği/mekaniği açısından ele alındığında; bunun "konjektürel" bir durum olduğu da rahatlıkla görülebilir. Keza minimal dönemde -D1/C4- burjuvazi ve aristokrasi ittifak halinde iken, glokal dönemde -D2/C5- burjuvazi ve aristokrasi ittifak ve savaşım halindeyken, global dönemle birlikte -D3/C6- burjuvazi aristokrasiye karşı savaşım halini almıştır. Yeni emek biçimi/burjuvazi; sanayi-emek güçlerindeki artış seviyesine bağlı olarak minimal, glokal ve global (m-v-g) evrelerde farklı ittifak ve savaşım stratejileri geliştirmek zorunda kalmıştır. Bu durum mutlak bir biçimde toplumsal değişim, gelişim ve dönüşüm yasalarından kaynaklanmaktadır. Bugün için protek bir örgütlenme olmadan proletaryayı protekyanın ittifak gücü olarak ele almak protekyanın bağımsız sınıf örgütlenmesine (teknik emeğin kendi kaderini tayin hakkına) açık bir ihanettir. Öte yandan, proletaryadan bağımsız olarak ütopik proletaryan sollar da protekyanın müttefiki değildir. Keza proletarya adına proletaryan solların gerici eğilimlerini hiç bir güç protekyaya ve bilimsel komünistlere dayatamaz. Son tahlilde, eski ve cürümüş proletaryan sosyalizmin yanılsamalarından kurtulmadıkça, emekolojik temelde sağlam bir teorik ve pratik zemin oluşturmakta ham bir hayal olarak kalacaktır. Yeni emeğin güçlerindeki her hangi bir sapma, yeni emeğin nesnel süreçlerine müdahale edişte eksiklikler yaratacağı için, bu durum yeni emek güçlerinin yalpalamasına neden olacaktır. Asıl önemli olan doğru bir teorik ve pratik zeminin yaratılması sorunudur. Bu zeminin yaratılması durumunda hangi biçim altında olursa olsun yeni emek hareketi ve emekoloji bilimi karşısına çıkan tüm sorunları büyük bir ustalıkla aşmayı başaracaktır.

-

“Ulusal Sorun” konusunda bir yazı önerisi:

Emekoloji ve Ulusal Sorun Üzerine Tezler, 29.01.2016.

http://serhatnigiz.tumblr.com/post/138285968272/emekoloji-ve-ulusal-sorun-%C3%BCzerine-tezler

28.12.2016

“Köpek kavramı havlamaz.”

Baruch Spinoza

Prusya tipi kapitalizm ile memur tipi kapitalizm arasında emeksel geçiş biçimleri vardır. Bu da merkez, merkez-çevresi ve merkez-karşıtı kapitalizmler arasındaki geçiş biçimleri ile yakından bağlantılıdır. Bu açıdan merkez, merkez-çevresi ve merkez-karşıtının eski ve yeni pozisyonları emeğin yayılım hareketine göre değişiyor olduğundan dolayıdır ki prusya tipi kapitalizme ve memur tipi kapitalizme özgü tepeden inmecilik biçimleri arasında da hem doğrusal hem dolayımlı bir tarihsel-toplumsal bağ söz konusudur.

Konuyu emekolojik yayılım grafiği açısından ele aldığımızda; Batı hem bize (merkez çevresine) hem de Doğu’ya göre merkez iken, Batı’nın (merkezin) içerisinde bile daha küçük ölçeklerde hem merkez hem merkez-çevresi hem de merkez-karşıtı vardır. Yine Doğu; hem bize (merkez çevresine) hem de Batı’ya (merkeze) göre merkez-karşıtı iken, Doğu’nun içerisinde bile daha küçük ölçeklerde hem merkez hem merkez-çevresi hem de merkez-karşıtı vardır. Burada önemli olan şey; merkez, merkez-çevresi ve merkez-karşıtı şeklinde dizilen kapitalist kompozisyonların birbirlerine karşı nasıl konumlandıklarının net bir biçimde ortaya konulabilmesidir.

İster Prusya tipi kapitalist gelişme biçimde olsun, ister memur tipi kapitalist gelişme biçiminde olsun, burada tepeden inmeci bir ilerlemenin olabilmesi için, ez az bir yerde alt emek türünün kendi içkin dinamikleri ve çelişkileri ile birlikte bir defaya mahsus olsun ortaya çıkmış olması gerekmektedir. Bu durum sanayi emeğinin (endüstriyel kapitalizmin) gelişimi açısından incelendiğinde görülecektir ki böylesi bir ön-gelişme emek tarihinde merkez (D4) olarak ortaya çıkan Batı’da ilk defa boy göstermiştir. Başka bir deyişle, merkez-çevresinde ve merkez-karşıtında (örneğin, Osmanlı, Rus, Japon vb. modernleşme süreçlerinde) gözlemlenen memur kapitalizminin öncül-biçimi olan prusya tipi kapitalizm de ilk olarak Batı’da (merkezde/Avrupa’da) kök salmıştır.

Emeğin yayılım devinimine göre; bir alt emek türü kendi dinamikleri ile merkezin neresinde ortaya çıkarsa çıksın, hemen sonrasında merkez-çevreye tepeden inmeci olarak yayılarak, daha sonrasında da merkez-karşıtına yine tepeden inmeci bir biçimde yayılmaya devam ederek, en sonunda merkezin bütününü adım adım kapsamaktadır. Alt emek türü hem merkezin içindeki merkez-çevresinde hem de merkezin içerisindeki merkez-karşıtında mevcut olan açık ya da gizli devlet aygıtlarının ve elit memur tabakanın öznel müdahaleleri ile yayılmaktadır. [1].

Şayet Batı’da prusyatik yaklaşım tepeden inmeci olmasa idi; özellikle merkez çevresinde oluşmuş iş bölümü karakterinin alt biçimlerine göre şekil almış olan pazar-devlet-tekel vb. tarihsel-toplumsal kategorilerde memur kapitalizmi biçiminde hiç bir değişim yaşamayacaktı ki bu da minimal, glokal ve global ölçeklerde kapitalizm diye sistemsel bir yapının ortaya çıkma olasılığını sıfırlayacaktı! Ancak daha önceki ilkel, köleci ve feodal sistemlerde de görüldüğü gibi; sistemsel değişiklikler, o sisteme içkin olan nesnel ve öznel emeksel çelişkilerin devinimi sonucunda ortaya çıkan “emeksel-türsel-zorunlulukların-ihtiyaçların” sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Başka bir deyişle, bir toplum biçiminden diğer bir toplum biçimine geçiş sırasında gereksinim duyulan tüm “gönüllü” ve “isteksiz” biçimler de yine emeksel-türsel-zorunluluklar-ihtiyaçlar hiyerarşisi tarafından belirlenmektedir. Son tahlilde, tarihsel-toplumsal ihtiyaçları da doğuran her daim emek-zorunluluklarıdır. [2].

Batı’da ve Batı-dışı toplumlarda kapitalizmin gelişim dinamikleri ele alındığında; sanayi emeğininin merkezin bütününü kapsadıktan sonra merkez-çevresine ve merkez-karşıtına (örneğin, merkezdeki alt biçimlere, merkez çevresinin merkezine, merkez çevresinin merkez çevresine, merkez çevresinin merkez karşıtına, merkez çevresinin içindeki alt bölümlere) yayılmasının da yine prusyatik-memuriyet ilişkileri ile tepeden inme var edildiği rahatlıkla söylenebilir. Öte yandan, kapitalizm merkez-karşıtının merkezine, merkez-karşıtının merkez çevresine ve merkez-karşıtının merkez karşıtına da yine sanayi tipi sömürgeci-prusyatik-memuriyet ilişkileri aracılığıyla taşınmıştır. Hindistan'ın ve Çin'in "yukardan aşağıya doğru sömürgeleştirilmesi" süreci bu duruma örnek olarak verilebilir.

Günümüzde ise sanayi tipi sömürgeciliğin (Lenin buna “Kapitalizmin en yüksek aşaması: Emperyalizm” adını veriyordu) yerini hızla teknik-sömürgecilik almaktadır. Keza sanayi emeğinin ihtiyaçlarına göre şekillenmiş olan ulusal-minimal pazar ve devlet yapılarının tasfiye edilerek tekno-tekellerin ihtiyaçlarına cevap verebilecek glokal tüketim pazarlarına geçiş süreci ancak bu yeni tip teknik-sömürgecilik biçimleri aracılığı ile gerçekleştirilmektedir. Bu açıdan glokalizm süreci ile birlikte, artık günümüz kapitalizminin iç rekabet alanlarından birininde, her ikiside tekelci sermaye olan minimal-sanayiburglar ve glokal-teknoburglar arasındaki değişik mücadele biçimleri olduğunu görmek gerekmektedir.

Emekolojik yöntem açısından; merkez, merkez-çevresi, merkez-karşıtı ilişkiselliği (diyalektiği) toplam dokuz ana ve alt kategori içinde sınıflandırılabilir: Minimalizmin-minimalizmi (M1), minimalizmin-glokalizmi (M2), minimalizmin-globalizmi (M3), glokalizmin-minimalizmi (V1), glokalizmin-glokalizmi (V2), glokalizmin-globalizmi (V3), globalizmin-minimalizmi (G1), globalizmin-glokalizmi (G2), globalizmin-globalizmi (G3). Bu açıdan sömürgecilik tipleri de; emeğin sıralı dizilim hareketine bağlı kalınarak minimal-sömürgecilik, glokal-sömürgecilik ve global-sömürgecilik olarak kendi içinde ana ve alt türlere ayrışmaktadır. Diğer yandan, sömürgecilik biçimleri tarihsel-toplumsal sistemlerin sıralı ilerleyişine de bağlı kalınarak; ilkel-toplayıcı-sömürgecilik, köleci-av-sömürgeciliği, feodal-tarım-sömürgeciliği, kapitalist-sanayi-sömürgeciliği tipleri, merkez, merkez-çevresi ve merkez-karşıtı konumlanışları “sabitlenerek” ana ve alt türlere ayrıştırılabilir.

Hem burjuvayan hem de proletaryan tarih yazımında devlet ve memurlarının “ne işe yaradığı” daima tartışmalı bir konu ola gelmiştir. Gerçekte bir toplumsal zümre/tabaka olan memurlar hem içinde yer aldıkları sistemi koruma dürtüsü ile hareket ederken, hem de kapitalist devletin reformist ya da devrimsel değişimlerine de (bilinçli ya da bilinçsiz olarak) öncülük etmişlerdir. Hem burjuvayan ideolojların hem de proletaryan ideologların gözden kaçırdığı bir başka gerçek ise; kapitalizm altında burjuvazinin devlete sahip olmasına karşın, devletin memur tabakasının/zümresinin sistemin çıkarlarına göre alt emek türlerinin en gelişkin biçimlerine yön verme kabiliyetine sahip oluşunun (özellikle de otantik marksist teori içinde) her daim göz ardı edilmiş olmasıdır.

Kapitalizmin özellikle de merkez-çevresi ve merkez-karşıtındaki gelişimine yön veren bu “tiyniyet”in ideolojik kökleri merkezde (Batı’da) temelleri atılmış olan prusyatik-memur zihniyetidir. Hiç kuşkusuz “prusyatik-memur kapitalizmi” kavramsallaştırması kendi içinde pek çok sorunu (tıkanıklığı) barındırsa da; emek mekaniğinin (emek türlerinin iş bölümü matematiğinin) ilerleyişi açısından, merkez dışındaki merkez-çevresinde ve merkez-karşıtında kapitalizmlerin neden aşağıdan yukarı değil de, yukardan aşağıya (tepeden inmeci) bir zihniyetle geliştiğini anlayabilmek için, bu kavramsallaştırma ekseninde yapılacak tartışmalar şimdilik “provakatif” bir işlev de görebilir. Kuşkusuz emekolojik yöntemin bilimsel kavrayış gücü arttıkça yeni olguların tespiti daha güçlü kavramsallaştırmaları da beraberinde zorunlu olarak getirecektir. [3].

Dipnotlar

[1] Bu noktada yukardan aşağıya doğru gelişen prusyatik-memur kapitalizminin sermaye (ödenmemiş/gasp edilmiş emek) biriktirme süreçlerine değinmek gerekir. En başta merkez-çevrede ve merkez-karşıtında tepeden inmeci prusyatik-memur kapitalizmi girişimleri hakim iken, sermaye gruplarının devlet eliyle palazlanması (burjuvazinin yaratılması) süreci gerçekleşir gerçekleşmez, bu seferde bu prusyatik-memur kapitalizminin ruhu gericileşerek (emek güçlerinin gelişimini engelmeye başlayarak) sistemin gelişimini baltalamaya başlamaktadır. Türkiye’de dahil olmak üzere pek çok ülkede bu “ruh” ulusal-minimal kapitalist yapıdan glokal-kapitalist yapıya geçişin önünde geçici bir engel olarak ortaya çıkmaktadır. Özellikle de eski dönemden kalma açık ya da gizli aygıtların direnci karşısında glokalizasyon süreci kendisini katliamlar, iç savaşlar, darbeler vs. biçiminde ortaya koymaktadır. Bu açıdan Türkiye’de 15 Temmuz 2016’da gerçekleşen mizansel “darbe girişimi”de, kendisini yasama biçiminde örgütlemiş olan aristokratik kastın, kendisini yargı biçiminde örgütlemiş olan julitokratik kasta karşı gerçekleştirmiş olduğu devlet içi bir darbedir. Bu darbe sonucunda devlet içindeki ikili iktidar dönemi görece son bulmuş ve glokalizm süreci daha da derinleşmiştir. Prusyatik-memur zihniyeti ile şekillenmiş olan julitokratik kliğin ve onun yan kollarının karşısında glokal yapının siyasi temsilciliğine soyunan aristokratik kliğin gerçekleştirmiş olduğu bu karşı-darbe; özünde ulusal-minimal sanayi pazarlarından ve devletlerinden glokal teknik pazarlara ve devletlere geçiş sürecinin Türkiye ölçeğindeki izdüşümüdür. Bu minvalde; minimal yapının muhafızlığını yapan julitokratik kast örgütü karşısında, glokal yapıya geçiş yapmaya çalışan aristokratik yasamanın devlet aygıtını dönüştürmekte bu derece zorlanmasının ana tarihsel-toplumsal nedeninin prusyatik-memur kapitalizminin direnci olduğunu da görmek gerekmektedir. Daha önceki 12 Mart, 27 Mayıs, 12 Eylül, 28 Şubat vb. gibi süreçlerdeki müdahaleler, tam da emeğin yayılım mekaniğine uygun bir şekilde, 1950 sonrası “yukardan aşağıya doğru darbe” yoluyla gerçekleşen kapitalist-glotokratik süreçlerin halkalarıdır.

[2] Örneğin, İngiltere’de kapitalizmin ortaya çıkışı, M1’in (minimal-merkezin) gelişmesi ve M1 ürünlerinin Fransa’daki ve Almanya’daki pazarlara ithal edilmesi, zamanla bu ürünlere karşı (M1/D4 sanayi ürünlerine karşı) süreç içinde bir arz ve talep dengesinin oluşmasına neden olmuştur. Başka bir deyişle, M1 ürünlerinin bu pazarlarda karşılık bulması sonucunda yeni bir tüketici kitlesi oluşmuştur. Zamanla İngiltere’nin M2/D4 sanayi ürünlerinin emek araçlarını yaratması, M1/D4 sanayi emek araçlarının Almanya’ya ve Fransa’ya ithal edilmesi sonucunu da doğurmuştur. Gerçekte bu durum, Fransa’da ve Almanya’da M1/D4 emek araçlarının devletin üst bürokrasisinin memurlarının aracılığı ile (M1/D4 icatçıları İngiltere’de olduğu ama Almanya’da ve Fransa’da olmadığı için) gelişmesi sürecidir. Burada asıl önemli olan nokta; M1/D4 ve sonrasındaki icatçılık türlerine bakılması gerektiği gerçeğinin bugüne kadar ne burjuvayan ne proletaryan bakış açıları tarafından fark edilememiş olmasıdır.

[3] Osmanlı devletinin yıkımı ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluş sürecinde ittihatçı hareketin ya da kemalist hareketin hangi sermaye birikimi türü üzerinde yükseldiği konusu bugüne kadar yeterince doğru bir yöntemle tartışılmış değildir. Keza hem ittihatçı hareket hem de kemalist hareket yukardan aşağıya doğru devlet eliyle sermaye (ödenmiş emeğin ve ödenmemiş emeğin) yaratımı üzerinde yükselmiştir. Hem Osmanlı’da hem de Türkiye’de kapitalizmin gelişmesi için prusyatik-memur zihniyetinin var olması bir zorunluluk idi. Kapitalizmin merkezden çevreye doğru ihracı, hem Osmanlı’da hem de Türkiye’de (biz bunu onaylasakta onaylamasakta, hoşumuza gitsede gitmesede) tarihe damga vuran çok sayıda cinayet, katliam ve bir ton olumsuzluk üzerinde yükselmiştir. Tıpkı Fransa’da kapitalizmin gelişiminde “jakoben terörün” oynadığı “ileri rol” gibi, Osmanlı’da “ittihatçı terörün” ve Türkiye’de “kemalist terörün” feodalizme karşı varlık zemini, yine merkez-çevredeki kapitalizmin zayıflığının ve yukardan aşağıya gelişme zorunlululuğunun kaçınılmaz bir sonucu idi. Minimal kapitalist süreçteki tarım emeğinin devinim ve gelişim hızı, feodalizme karşı ittihatçılığın ve kemalizmin öncülük ettiği ulusalcı-sanayi emek hızınının “ilerici bir rol” oynamasına neden olmaktaydı.

03.10.2016

“Düşünce Cumhuriyetinin yasaları sert, ama güzeldir!”

Pierre Bayle

Felsefe, insanın doğa karşısındaki var olma savaşımının ve tahakküm kurma istencinin nesnel ediminin tüm öznel üretimine verilen addır. İnsan toplumu doğa karşısında emek aracılığı ile ayakta kaldığı için, emeğin nesnel ve ansal gerçekleşmesini oluşturan tüm (sanat, hayal, bilim, korku, sevinç vs. biçimindeki) öznel üretim süreçlerine de felsefe adı verilir. Kısacası, felsefenin tarihi, nesnel ve somut emeğin öznel ve soyut hareketinin tarihidir.

İlkel komünal sistemde dil, düşünce, imge, simge vs. daha yeni geliştiği için, ortada bir felsefenin olduğunu söylemek mümkün değildir. Zira felsefe olsa bile, ilkel komünal sistemdeki felsefenin “somut ve nesnel bir felsefe” olduğunu söylemek gerekir. Vahşi hayvanlara karşı korunabilmek için insanın yarattığı her türlü sevinç, korku, kurban vb. duyguların temelinde de doğa karşısında ayakta kalma içgüdüsü vardır. Bu dönemde insanın doğa karşısındaki var olma savaşımı, doğanın insan üzerindeki tahakkümü karşısında çok sınırlı bir öznel üretime denk düşmektedir.

Toplayıcı emek üzerinde yükselen ilkel komünal toplumda emek güçlerinin derecesi, insanın doğayı yeterli oranda soyutlama seviyesine ulaşamadığından dolayı, bu toplumda felsefe yoktur. Zira ilkel komünal toplumda var olan “felsefe”, nesnel ve somut felsefe olduğundan ve felsefe de gerçekte soyutu ifade ettiği için, bu sistemde felsefe olamazdı. Toplayıcı emeğin doğaya müdahale etme ediminin olmadığı, doğadaki şeyleri dönüştüremediği, topla ve tüket kültürünün hakim olduğu, bu evrede, insanın doğa karşısında -felsefe bağlamında- soyut yanının gelişmesi için gerekli olan nesnel koşullar da yeterli seviyeye ulaşamamıştır. Zira emek güçlerinin gelişkinlik seviyesine bağlı olarak, artık-ürünün olmadığı yerde insanın soyut yanının gelişmesi de mümkün değildir. İnsanın yeme, içme, barınma vb. temel ihtiyaçlardan arta kalan emek zamanının olmadığı koşullarda felsefenin ortaya çıkması da mümkün değildir.

Felsefe tarihi, av emeği ve köleci sistemle birlikte başlar. Felsefenin ilk defa bu dönemde soyut felsefe biçimini almasını sağlayan ise, insanın doğa karşısındaki var olma savaşımında, insanın doğaya tahakküm etme gücünün ilkel komünal sistem ile mukayese edildiğinde nitel olarak artmış olmasıdır. Başka bir deyişle, soyut felsefenin ortaya çıkışı emeğin nitel bir sıçramasının ürünüdür. Var olan maddelere biçim verebilme, av emek araçlarının yaratımı, doğa üzerinde belirli bir üstünlük kurulabilmesini sağlamış, böylelikle felsefenin temel konularını insanlar ilk defa sorgulamaya başlamıştır. Örneğin, Antik Yunan ve Roma’da varlık, ölüm, yaşam vb. kavramlar etrafında süre giden ilk felsefi tartışmalar, toplayıcı emekten av emeğine geçiş sürecinin nesnel ve öznel doğaya müdahale ediş derecesine göre belirlenmiştir.

Felsefe, insanın doğa üzerindeki müdahale derecesinin tersi yönde, doğanın insan üzerindeki derecesi oranında, çift yönlü bir şekilde ilerleyen bir disiplindir. Doğanın insan üzerindeki tahakküm derecesinin öznel yanılsaması öznel idealist felsefenin ortaya çıkmasını sağlar iken; insanın doğa üzerindeki tahakküm derecesinin nesnel yanılsaması da nesnel idealizmin (kaba materyalizmin) ilk biçimlerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Örneğin, “idealar evreni” düşüncesi ile tanınan Platon bahsi geçen bu öznel idealizme; “mutlak tin” düşüncesi ile tanınan Hegel ise, bahsi geçen bu nesnel idealizme karşılık düşmektedir. Nasıl ki köleci sistem ile özdeş olan av emeğinin ve felsefesinin doruk noktalarından biri Platon ise, kapitalist sistem ile özdeş sanayi emeğinin ve felsefesinin doruk noktalarında biri de Hegel’dir. Hiç kuşkusuz felsefe tarihine ilişkin benzer örnekler çoğaltılabilir.

Feodal sistemin ortaya çıkması ile birlikte felsefe, tarım emeğine denk düşen yeni bir nitel (töz) biçim kazanmıştır. Her toplumsal sistemde felsefe, o toplumsal sistemin genel emek biçimine göre şekil alan bir yapıya bürünmektedir. Her toplumsal sistemde, insanın doğa üzerindeki hakimiyetinin kademe kademe artması ile birlikte, felsefe de kademe kademe emek biçimlerinin ve aletlerinin doğa üzerindeki nitel ve nicel etkinlik biçimlerine göre yeni şekiller alarak ilerleyişini sürdürmektedir. Örneğin, feodal tarım aletlerinin felsefe üzerindeki etkisine “yağmur duası” örnek olarak gösterilebilir. Zira bu dönemin felsefesi, ekme, biçme ve tarımla ilgili olan doğa fetişizminin (pagan) izlerini taşımaktadır. İnsanın nesnel doğa ile olan dışkınlık derecesi başlangıçta yok denecek kadar az iken, felsefe kısmi somut biçimlerden kısmi soyut biçimlere doğru öznel olarak ilerlemektedir. Köleci dönemde daha doğal bir felsefe var iken, feodal sistemde ise, emek güçlerinin gelişkinlik seviyesine bağlı olarak, doğanın insana dışkınlık oranının daha yoğun olduğu bir felsefe vardır; yani daha da soyut bir felsefe vardır.

Kapitalist döneme geldiğimizde ise, dışkınlık derecesi daha da yüksek olan soyut bir felsefenin ortaya çıktığını görebiliriz. Bu dönemde, sanayi aletleri aracılığı ile doğaya dönük müdahalenin aldığı somut biçimlerin tersi oranında soyut felsefe alanında artış yaşanmıştır. Gerçekte ise kapitalizmde tekçi bir felsefe vardır. Bu felsefenin kökü, Hristiyanlık’tan İslam’a, Goethe’den Hegel’e kadar uzanan “evrenin ruhu” düşüncesini temel alan mutlak bir idealizmden beslenmektedir. Felsefe tarihinin başlangıcında çokçuluk hakim iken, kapitalizmin gelişmesi ile birlikte tekçi bir felsefi gelenek hakim olmaya başlamıştır. Modern burjuva toplumlarında felsefe somuttan soyuta doğru ilerlerken, aslında “tekleşmeye” doğru ilerlemektedir. Bunun böyle olmasının temel nedeni sanayi emeğinin ve aletlerinin üretim tarzıdır.

Sanayi emeğinin doğası beraberinde tekçi (ulusçu) bir toplumsal yapı yaratmıştır. Başka bir deyişle, Platon’un da bahsettiği “tanrı devleti” fikri, kapitalizmde ulus-devlet şeklinde görüngü kazanarak maddi bir biçim kazanmıştır. Hegel’in devlet felsefesi bile aynı tekçi felsefenin içinde gelişen düalist bir felsefenin koludur. Özü itibariyle Hegel felsefesi de tekçidir. Hegel’in Tin (Geist) biçiminde evrenin ve tarihin sonuna yerleştirdiği “Mutlak Aklın” siyasi açıdan yeryüzünde aldığı en üst tekçi biçim ise, bize Prusya Devleti’ni işaret etmektedir. Prusya Devleti, modern burjuva ve proleter devlet teorilerinin çıkış noktalarından bir tanesidir.

Köleci dönemde insan doğada av araçları ile tek başına avlanmıştı. Feodal dönemde insan tarımı tek başına değil, daha da kolektif bir biçimde yapmıştı. Kapitalist dönemde ise, insan sanayiyi (karmaşık bir iş bölümü ve mesleki uzmanlaşma süreci içinde) bir bütün olarak topyekun yapmak zorundaydı. İşte bu matematiksel emek oran ve orantılarında, köleci dönemde felsefe bireyler (örneğin, Platon, Aristoteles ve Diyogen) biçiminde; feodal dönemde felsefe, skolastik okul (örneğin, Hristiyan teolojisi üzerine çalışan ruhban sınıfı) biçiminde; kapitalist dönemde felsefe, burjuva kurumlar (örneğin, akademik yapılarda çalışan aydınlar) biçiminde gerçekleşmiştir.

Sosyalist sistemde, insanın doğaya teknik emek araçları ile müdahale ediş derecesi kısmi bir kollektivizm yaratacağından dolayı, bu dönemin felsefesi de göreceli bir “çokçuluk felsefesine” tekabül edecektir. İnsanın doğa üzerindeki müdahale derecesi ve doğanın insan üzerindeki tahakküm derecesi arasında yeni bir dengenin var olması ile birlikte, ortaya çıkacak olan kısmi çokçuluğun ve kolektivizmin varlığı, bu dönemde gözle görülür hale gelecektir. Bu durum, sanayi emek araçlarının icatçılığının birey ve emek zaman aralığı ile teknik emek araçlarının içatçılığının birey ve emek zaman aralığı arasında, nitel bir sıçramanın var olmasından kaynaklanacaktır. Başka bir deyişle, bu durum, sanayi emek araçları ile kıyaslandığı zaman teknik emek araçlarının göreli serbestiyet oran ve orantılarına bağlı emek zaman aralığının nitel olarak daha yüksek olmasından kaynaklanacaktır.

Köleci sistemde av aletinin yapımını bir kişi üstlenebiliyor iken, feodal sistemde tarım aletlerinin üretimini daha çok sayıda insan üstlenmek zorunda kalırken, kapitalist sistemde sanayi aletlerinin üretimini daha da fazla insan üstlenmek zorunda kalmıştır. Sosyalist sistemde teknik emek aletlerinin üretimi ve geliştirilmesi ise, daha da kollektivist ve çokçu insan edimi ile gerçekleştirilecektir. Bu durum, felsefenin somuttan soyuta doğru, bireyden topluma doğru gitmesi sonucunu da doğuracaktır. İşte bu ölçekte ön-komünizan sosyalist felsefe, toplumsal içatçılığa dayalı çokçu ve kollektivist bir felsefe olacaktır. Komünist sistemde ise, tüm toplumun felsefileştiği, felsefenin toplumsallaştığı sınıfsız bir yapı ortaya çıkacaktır.

Felsefenin tarihi, emeğin birbirinin üzerine geçen soyut biçimlerinin hareketinin öznel tarihidir. Emek kuramının felsefe tarihine dâhil temel bakış açısı budur. Felsefe tarihinde görülen “Ruh var mı?”, “Düşünce mi maddeyi yarattı?”, “Başlangıçta enerji var mıydı yok muydu?” vb. idealist temelli tartışmalar, özünde, insan ve doğa ilişkisini kuran emeğin nesnel ve öznel hareketini anlamamaktan, doğanın insan üzerindeki mistisizmini kavrayamamaktan kaynaklanmaktadır. Nasıl ki Hegel’in doğa düşüncesini tanrısallaştırması gibi, Kant’ın kutsal aklı “evrensel akla” çevirmesi gibi, İlluminati (Tapınak Şövalyeleri) gibi mistik hareketlerin ortaya attığı “evrenin askerleri” fikri gibi, bir ton felsefi saçmalamanın kökünde, aslında insanın kendi doğasına ve emeğine güvensizliği yatmaktadır. Kısacası, insanın doğa karşısındaki çaresizliğini mutlaklaştıran bu idealist felsefeler, yaratıcı düşünce adına insanlığa hiç bir olumlu katkı sağlamadıkları gibi, her defasında egemen sınıfların sonsuz varlığını olumlayan bir düşünsel tembelliğe de neden olmuşlardır.

Felsefe tarihinin bütününe bakıldığında, nesnel ve öznel idealizm asıl olarak insana içkin (öz) olan emeğin tarihinin kavranamamasından ve ulaşılması mümkün olmayan dışkın bir doğa-tanrı fikrine (töze) sonsuz itaatten kaynaklanmaktadır. Bu yüzden, emeğin felsefi determinizmi ve tarihsel hareketinin nesnel ve öznel biçimleri anlaşılmaksızın, felsefe tarihini de anlamak mümkün değildir.

Otantik anlamda klasik teomarksolojik akımların temel söylemlerinden biri de “değişmeyen tek şeyin değişim olduğu”dur. Ancak ne hikmetse, değişimin kavranması ve buna uygun olarak somut durumun somut felsefesinin yapılması konusu gündeme geldiğinde, eski alışkanlıklar yeniden hortlamaktadır. Zira değişimi kavramak, dünyayı yeni baştan yorumlamak ile bağlantılı olduğundan, yeni bir teorik çerçevenin yaratılması, yeni bir komünist hareketin felsefi zemininin de yaratılması anlamına gelmektedir. Kuşkusuz bu etkinlik, bugünkü “dinsel” yapısı nedeniyle teomarksizm’in sınırlarını aşan bir çaba olmayı da sürdürmektedir.

Eski bakış açımızın var olan dünyayı doğru bir biçimde resmetmemesinden dolayı, resmedemediğimiz bu dünyayı değiştirebilme gücüne sahip olmayışımız gerçeğinden hareketle, her defasında yeni yenilgiler yaşamaktan da kurtulamayız. Bu yüzden, yeni bir komünist hareket, yeni bir bilimsel yöntem (Emekoloji) etrafında şekillenmek zorundadır. Uzunca bir zamandır var olan gerçekliğin görülememesinin asıl nedeni olan ütopik proleter sosyalist bakış açısı terk edilmediği ve yerine bilimsel komünist bakış açısı koyulmadığı sürece, günümüz Protekya Marxizm’i de asla anlaşılamayacaktır.

Marxizm’in 19. ve 20. yüzyıl’ın ilk yarısında şekillen geleneksel “dokusunu” bozmamak adına, şimdiye kadar gelişen her türden tutarlı sorgulama sürecinin önünün kesilmesi sonucunda, günümüze kala kala “kaz gibi yolunarak kargaya çevrilmiş olan bir Marxizm” kalmıştır. Yaygın şekilde kullanılan “kılavuzu karga olanın burnu boktan kurtulmaz” deyiminde de ifade edildiği gibi, “kargaya dönüşmüş” bu düşünsel yapının tekrar ayakları üzerine dikilmesi zorunludur. Ütopik proleter sosyalistlerin en büyük açmazı olan “emeği eksen olarak almama” yanılgısından kaynaklı olarak, bugün Marxizm tıpkı bir “kargaya” dönüşmüş durumdadır. Bu yüzden proletarya Marxizmi’nin bütün bu ütopik yanlarından kurtarılarak, onun, tüm bilimleri de içerisine alacak şekilde yeni bir komünist dünya görüşüne, Emekoloji’ye dönüştürülmesi gerekmektedir.

Bugün ismini burada sayamayacağımız kadar çok “ütopik sosyalizan tarikat” (Stalinistler, Troçkistler, Maoistler ve hatta bu uzun listeye “Marksistler” ve “Leninistler” de katılabilir) tümüyle dağılma ve tükenme noktasına gelmiş durumdadır. Mesele sağ ya da sol komünizm olmaktan çok, daha derinlerde yatmaktadır. Uzun lafın kısası, ütopik proleter devrimcilik, “nesneleşmiş özne” konumuna tekabül eden kendiliğindenci devrimcilik halidir ki, “kendinden öncü” konumundaki bu karga tulumba sosyalizminin olumsuz sonuçları, 1917’den sonra sayısız defa tecrübe edilerek kanıtlanmıştır.

Hegel düalizminin diğer tarafını tutan Marx’ın proletaryan kapitalizmi, Hegel’in burjuvaziyan kapitalizminden on bin kat daha “demokratik” ve “devrimci” olsa da, bu düşünsel yapı ile kurulan sistemler, kapitalizmden öteye geçemeyen sistemler olarak kalmışlardır. Başka bir deyişle, burjuva kapitalizmi, kapitalizmin “en ileri biçimi” olan proleter kapitalizmi aşmayı başaramamıştır. Kapitalizm karşısında komünist hareketin yenilgisinin asıl nedeni bir boyutuyla Marxizm’e hakim olan felsefi yapının içinde aranmalıdır. Kendiliğindenci ütopik proleter bilince sahip olan varlık ve özneler (partiler, örgütler, insanlar vs.) kapitalizm karşısında tepkisel yıkıcılığın ötesine geçememiş hareketlerdir. Bundan sonrada kapitalizme karşı tepkisellik temelinde gelişen bu ütopik “isyancı ve barbar hareketler” matematiksel bir toplam olmaktan da öteye geçemeyeceklerdir.

Bilimsel komünist olmak ise kapitalizmden kaynaklı kendiliğindenci yıkıcı tepkiselliğin dışında “kendi için sınıf olarak” var olma sürecinde olan protekyanın saflarında yer almaktır. Kabaca söylemek gerekirse iki tip devrimci hareket vardır: Biri kapitalizmin gelişimine karşı tepki olarak doğan ütopik hareket, biri de kapitalizmin yıkım koşullarını hazırlayan (teknik emeğin iktidarı için mücadele eden) komünist hareket. Bilimsel komünizmi ve Emekoloji’yi temel alan protekya hareketi birinci tip değil, ikinci tip devrimci hareket içinde yer almak zorundadır.

Sanayi emeğinin felsefesini (burjuva-proleter felsefeyi), yalnızca teknik emeğin felsefesi (protekya-bilim felsefesi) bitirebilir. Burada önemli olan, hangi emek biçiminin ve felsefesinin, hangi emek aracı karşısında (icatçı ve kullanıcı biçiminde) sınıfsal konumlanış alacağıdır. ''Ben devrimciyim'' diyerek devrimci olunamayacağı gibi, ''pratik devrimci faaliyet ve eylem'' ile de devrimci olunamaz. Öte yandan, devrimci olmanın nesnel ve öznel emek koşullarından bağımsız olarak da devrimci olunamaz.

Devrimcilik, yeni bir emek hareketi ortaya çıkar çıkmaz, doğaya bu emek hareketi ölçeğinde müdahale ediş biçiminin karşısındaki konumlanışa tekabül eden bir dizi teorik ve pratik edimsel faaliyettir. Kendiliğinden köleci devrimci faaliyet, antik sistemi yıkıp yerine yeni bir toplum kuramadığı gibi; kendiliğinden köylü devrimci faaliyet feodalizmi yıkıp yerine yeni bir toplum kuramadığı gibi; kendiliğinden proleter devrimci faaliyet de kapitalizmi yıkıp yerine yeni bir toplum (sosyalizm) kuramamıştır. Zira bir tarihsel ve toplumsal sistemin ana ezilen sınıfı, bir sonraki toplumun ana kurucu sınıfı olamaz. Yeni bir sistem, yeni bir emek biçimini ve sınıfını gerektirir. Yeni bir sistem, (sosyalizm) doğa ve emek araçları karşısında yeni bir felsefesi konumlanışı gerektirir. Bu ise Emekoloji üzerinde yükselen teknik emeğin (protekya sınıfının) felsefesinden başka bir şey değildir.

İnsan düşüncelerinin tarihi bize çok açık olarak, düşüncelerin ilk olarak soyut emeğin mantığında ortaya çıktığını gösterir. Aynı düşünceler kendilerini emeğin somut diyalektik ilişkilerinde de (emek aletlerinde de) ortaya çıkarır. Bu düşüncelerin tarihi “genel bir grafik tablo” ile de ortaya konulabilir. Tarih, özellikle de insan düşüncesinin tümel ve tikel tarihi, eğer biz tarihi anlamak istiyorsak, nitel, nicel, nitelleşmiş nicel ve nicelleşmiş nitel emek türlerinin nesnel ve öznel diyalektik hareketini (determinizmini) anlamaktan geçmektedir. Bu da ancak Emekoloji yönteminin doğru bir biçimde kavranabilmesi ile mümkündür. Zira emeğin tarihi felsefenin tarihine, felsefenin tarihi emeğin tarihine kopmaz bağlarla bağlıdır.

Bütün bu sebeplerden dolayıdır ki, Emekoloji, emeğin tarihsel devinimine ve aldığı soyut ve somut hallere bağlı olarak, ideoloji olarak karşımıza çıkan anlam ve değerleri, onların etrafında bütünleşmiş olan sosyal-kültürel etkileşim sistemlerini ve onları cisimleştiren maddi emek araçlarını ve gereçlerini bütünsel bir çerçeve içinde inceleyen yeni bir bilim dalı olmak zorundadır.

23.11.2015

“Doğanın diyalektik ve materyalist bir kavranışı ancak matematik bilmekle mümkün olur.” Friedrich Engels, Anti-Dühring

Toplumsal sistemler hangi nitel ve nicel biçimlerin devinimine göre değişmekte, gelişmekte ve dönüşmektedir? Bir toplum biçimi bir başka toplum biçimine nasıl geçiş yapmaktadır? Yeni toplumsal sistem eski toplumsal sistemin bir devamı mıdır? Yeni toplumsal sistem eski toplumsal sistemden tamamen bir kopuş mudur? Bir toplumsal sistemden bir başka toplumsal sisteme geçiş kendi içinde hem devamlılığı hem de kopuşu barındıran dinamik bir süreç midir? Buna benzer soruların sayısını arttırmak mümkün; ancak görünen o ki bu sorulara bilim insanları tarafından farklı cevaplar verilmeye çalışılmış olsa da, toplumsal sistemlerin nasıl ortaya çıktığı ve nasıl yok oldukları konusundaki her türden kafa karışıklığı bugüne kadar varlığını sürdürmüştür.

Kuşkusuz bütün bu sorulara değişik dünya görüşlerinden bilim insanları farklı cevaplar vermeye çalıştı. Örneğin, çok “kabaca” söylemek gerekir ise, muhafazakâr tarihçiler toplumsal sistemleri dini merkeze alarak, liberal tarihçiler toplumsal sistemleri ticaret özgürlüğünü merkeze alarak, milliyetçi tarihçiler toplumsal sistemleri ulusal hareketleri merkeze alarak, Marksist tarihçiler toplumsal sistemleri sınıf mücadelelerini merkeze alarak açıklamaya çalıştılar. Bu açıklama biçimlerinin tamamı gerçekliğin belirli bir kesitini temsil ediyor olsa da, aslında hiçbiri “resmin bütününü” görmeyi başaramamıştır. Zira bu siyasi fikir akımlarının hiçbiri (Marksizm de buna dâhil) meseleye emeği merkeze alarak bakmamıştır.

Toplumsal sistemlere “emek ekseninden bakmak” bütün bu bakış açılarından köklü bir farklılaşmayı da beraberinde getirmektedir. Bir kere “toplum” adı verilen şey (zihinsel bir soyutlama), her şeyden önce ister makro ister mikro ölçekte olsun, insanlar arası karşılıklı ilişkiler sonucu ortaya çıkan bir düzenlilik ve düzensizlik durumunu ifade etmektedir. Peki, bu düzenin ve düzensizliğin “kurucu öznesi” konumundaki insanların, toplumsal sistemleri kurarken, yani doğa ile ilişki kurarken kullandığı yegâne şey (eylem biçimi) nedir? Bu şey hiç kuşkusuz emekten başkası değildir. İnsan doğaya emek aracılığı ile müdahale etmekte ve kendisi ile birlikte doğayı da emek araçları ile yeni baştan düzenlemektedir.

İnsanın doğa karşısında emek aracılığı ile kurduğu varoluş nedenselliğinin nesnel ve öznel karakteri, kendisini her tarihsel kesit içinde o kesite uygun düşen bir toplumsal emek sistemi ile ifade etmektedir. Bu sistemler ise, soyut emek türlerinin ve onlara denk düşen somut alet türlerinin nitel ve nicel biçimlerinin diyalektik ilişkiselliği tarafından belirlenmektedir. İnsanlık tarihine bugüne kadar bu şekilde, yani emek ekseninden bakılmış olmadığı için, toplum biçimlerinin doğumu, yaşlanması ve ölümü gibi maddi-organik süreçler de, genellikle, öznel ve nesnel idealizmin kaçınılmaz bir sonucu olarak, çeşitli “üst ve alt yapısal” bakış açıları tarafından izah edilmeye çalışılmıştır. Milliyetçilik, Muhafazakârlık, Liberalizm, Marksizm vb. farklı tarih anlayışları ve ideolojiler (dünya görüşleri) bu belirttiğimiz bakış açılarının en bilinenleridir.

Marksizm ise bu tartışmada nispeten “farklı bir noktada” durmaktadır. Zira insanlık tarihini sınıflar mücadelesi tarihi olarak okuyan Marksizm, bu doğru tespitin eksik yanlarını, yani emeğin tarihini yaratanın sınıflar değil, sınıfları yaratanın emeğin tarihi olduğu gerçeğini kavrayamadığı içindir ki, Marx ve Engels ile başlayan komünist teorinin inşa süreci, Lenin sonrası dönemde de devam etmiş ve ancak Emekoloji yönteminin ortaya çıkması ile birlikte komünist teori bugünkü biçimini alabilmiştir. Marx ve Engels’in açtığı yoldan ilerleyen bilimsel komünistler, ütopik proleter sosyalizm algısının eksik yanlarını, ancak toplumsal sistemlerin ortaya çıkış süreçlerini emek ekseninde ele alarak çözümleyebilmiştir. Bu yapılmadığı sürece, tıpkı diğer burjuva tarih öğretilerinde olduğu gibi, salt sınıf mücadelesi eksenli tarih okuması, toplumsal sistemlerin oluşumunda emeğin oynadığı rolü görünmez kılan öznel bir idealizm türünün ortaya çıkmasına neden olacaktır ki yıllar boyunca sanayi emeğini ve proletaryayı merkeze alan bu Marksist tarih anlayışı, emek mekanizması ile taçlanmamış olan bilimsel komünist bir teorinin yokluğunun hissedilmesine de her daim neden olmuştur.

Ancak geldiğimiz noktada, bu durumun artık hızlı bir biçimde değişmeye başladığını, sınıf mücadelelerinin asıl olarak emek türlerinin birleşik diyalektik hareketi tarafından yönlendirilen çok daha karmaşık bir tarihsel sürecin parçası olduğunu, toplum biçimlerinin de emek alanında yaşanan bu değişimlere, gelişmelere ve dönüşümlere bağlı olarak gerçekleştiği gerçeği, artık çok daha fazla kabullenilir hale gelmiştir. Bu durum, insanların öznel iradesi biçiminde değil, asıl olarak emeğin tarihsel iradesinin kaçınılmaz bir sonucu olarak, kendisini, bilimsel komünist teorinin yeniden üretimi biçiminde ortaya koymaktadır. İnsanın “özünü” oluşturan emeğin tarihsel hareketi anlaşılmaksızın, insanın doğasının, yani emeğin doğasının anlaşılamayacağı artık daha da çok insan tarafından fark edilmektedir. Hele ki toplum biçimlerinin ne şekilde ilerlediğinin anlaşılabilmesi için, meselenin emek süreçleri ile doğrudan doğruya bağlantılı bir biçimde ele alınması gerektiği de kabul görmeye başlamıştır.

Emekoloji yönteminin, toplum biçimlerinin ortaya çıkış süreçlerini nasıl ele aldığının kapsamlı bir biçimde açıklanması gerekmektedir. Herşeyden önce toplumsal sistemler tarihi, bugüne kadar biribirinden farklı, ama aynı zamanda birbiri ile iç içe girmiş ve birbirini sönümlendiren bir emek mekanizmaları sistematiği olarak gelişmiştir. İşte bu toplumsal sistematiği anlayabilmek için de bu sistemlere özgü “üçlü bir iş bölümü mekanizması”ndan bahsetmek gerekmektedir. İster ilkel komünal, ister köleci, ister feodal, ister kapitalist, ister sosyalist, ister komünist olsun, tüm tarihsel sistemler emek türlerinin birleşik diyalektik hareketine göre incelendiğinde ortaya çıkacak olan genel tablo şudur: Her sistem ilk olarak kendi içinde üç iş bölümü evresinden geçmektedir. Bunlar sırasıyla minimal, glokal ve global evrelerdir. Bu durum tüm tarihsel sistemlerin ortak özelliğidir. İster ilkel komünal sistem olsun, ister komünist sistem olsun, tüm toplum biçimleri üç ana iş bölümü evresini peşi sıra aşarak bir başka sisteme geçiş yapmaktadır. Bu nedenden dolayıdır ki bir sistemin minimal ölçekteki iktidarı ortaya çıkmadan, o sistemin glokal ve global ölçeklerdeki iktidarı da asla ortaya çıkamaz.

Örnek vermek gerekir ise, toplayıcı emek üzerinde yükselen ilkel komünal sistemin minimal evresinde, Doğu’da merkezleşen nitel değişmiş toplayıcı emeğin, nicel değişim biçiminin (alet türünün) ilk defa ortaya çıktığını görürüz. Bazılarının bu olgu karşısında ilk soracağı soru kesinlikle “peki bu alet türü hangisidir?” olacaktır. Bu alet türü, toplayıcı emek biçiminin ilk alet biçimi olan insan elinden başkası değildir. Ancak emeğin hareketi burada duraksamamıştır. Minimal evrede, Doğu’da merkezleşmiş nitel değişmiş toplayıcı emeğin “rahminden” nicel değişmiş av emeğinin ve alet türünün ortaya çıktığını görebiliriz. Ancak yeni doğmuş bu nicel tür daha nitel olarak toplayıcı emekten bağımsızlaşmış bir emek türü değildir. Hâlâ onun “bünyesinin” içindedir ve ancak köleci sistem ile birlikte bu nicel biçim, ilkel komünal sistem içindeki minimal değişim, glokal gelişim ve global dönüşüm süreçlerinden de geçerek, köleci sistemin kurulması ile birlikte nitel iktidar yürüyüşünü tamamlayacaktır.

İlkel komünal sistemin glokal evresinde ise, nitel gelişmiş toplayıcı emeğin, nicel gelişim biçimi merkezden çevreye doğru yayılmaktadır. Bu yayılma, Doğu’da merkezleşmiş olan toplayıcı emeğin Doğu’nun kendi çevresine (Batı’ya) yayılma sürecidir de ve bu yayılım kendi içinde yeni bir olgunun da ön habercisidir. Zira bu süreçte, yani glokal evrede, nitel toplayıcı emeğin içinden çıkan nicel av emeği merkez içinde hızla büyümektedir; ancak bu durum onun ilkel komünal sistemin “çekinik emek biçimi” olduğu gerçeğini de değiştirmemektedir. Başka bir deyişle, bu süreçte, nicel gelişmiş av emeği merkezin çevresinde hem büyüme hem de palazlanma eğilimi içine girmiş durumdadır. Bir sonraki evre ise globalizm evresidir ki bu evrede, Doğu’da merkezleşmiş nitel toplayıcı emek merkez karşısına, yani Batı’ya doğru yayılmaya başlamıştır. Nitel dönüşmüş toplayıcı emeğin, nicel dönüşüm biçiminin merkez karşısına (Batı’ya doğru) bu yayılma hareketi, nicel av emeğinin “nitel dönüşüm biçiminin” çevreye doğru yayılımını da hızlandırmaktadır. İlkel komünal sistemden köleci sisteme geçiş, merkez karşısına (Batı’ya) yayılan nitel dönüşmüş toplayıcı emek ile merkez çevreye yayılan nicel dönüşmüş av emeğinin nihai zaferi ile sonuçlanacaktır.

İlkel komünal sistemi takip eden sistem ise köleci sistemdir. Bu toplumsal sistem esas olarak nicelleşmekte olan nitel av emeğinin türleri üzerinde yükselen bir sistemdir. Bu sistemin minimal evresinde, ilkel komünal sistemdeki emek mekanizmalarına benzer bir şekilde merkezleşen nitel değişmiş av emeğinin, nicel değişmiş emek biçiminin ortaya çıkması ve bunun iş bölümü/çatışkı mekaniğine bağlı olarak, minimal evre ile birlikte, nitel değişmiş toplayıcı emeğin nicel değişim biçimi, nitel av emeği içinde sönümlenmeye başlamıştır. Yine bu süreçte, merkezin rahminde yeni bir emek biçimi, yani nicel değişmiş tarım emeği dünyaya gözlerini açmıştır. Bu sistemin glokalizm evresinde ise, merkezden çevreye doğru yayılan nitel gelişmiş av emeğinin içinde, bir önceki sistemin nitel gelişmiş toplayıcı emek biçimi de sönümlenmektedir. Nitel gelişmiş av emeğinin nicel gelişmiş biçimi sayesinde de, nitel gelişmiş toplayıcı emek köleci sistemin genel emek biçimi içinde dağılmaktadır. Bu süreçte, Batı’da merkezleşmiş nitel av emeğinin içinde yeni bir nicel emek biçimi, yani tarım emeğinin nicel gelişim biçimi doğmaktadır. Sistemin globalizm evresinde ise, merkez karşısına yayılan nitel dönüşmüş av emek türünün, nicel dönüşmüş biçimine bağlı olarak, bu sayede nitel av emeği köleci sistem sınırları içindeki “en ileri” biçimine kavuşmuş durumdadır. Bu süreç yaşanırken merkez çevresinde (Doğu’da) ise, nicel dönüşüm biçimi açısından, tarım emeğinin nicel yeni bir biçimi gelişmeye devam etmektedir. Batı’da merkezleşen köleci sistemin içinde çıkan nicel tarım emeği, av emeğinin merkez çevresinde (Doğu’da) yayılarak bugün bildiğimiz feodal sistemi temelini oluşturmuştur.

Feodal sistemde ise, Doğu’da merkezleşen tarım emeğinin nitel değişmiş türünün, nicel değişim biçiminin iş bölümü ve çatışkı ilişkilerinin hızlanmasına bağlı olarak, nitel gelişmiş av emeği nitel gelişmiş tarım emeğinin içinde sönümlenmiş ve sanayi emeğinin ilk nicel değişim biçimi yine bu süreçte ortaya çıkmıştır. Bütün bunlar feodal sistemin minimal evresinde gerçekleşmiştir. Feodal sistemin glokal evresinde ise, nitel dönüşmüş eski av emeği genel emek biçimi konumundaki nitel tarım emeğinin içinde dağılmıştır. Bu evrede ön-sanayi emeğinin nicel gelişim biçimi de ortaya çıkmış bulunmaktadır. Feodal sistemin global evresinde ise, nitel dönüşmüş tarım emeğinin, nicel dönüşüm biçimi merkez karşısına (Batı’ya) yayılırken, iş bölümü ve çatışma mekaniğine bağlı olarak, sanayi emeğinin nicel dönüşüm biçimi de merkez çevresine (Batı’ya) yayılmaktadır. Ön-sanayi emeğinin ve alet türlerinin tarım emeği ve aletlerinden “devşirilmiş” olması da, bu karmaşık süreç ile yakından bağlantılıdır. Örneğin, Doğu’da merkezleşen feodalizmin Hint Çırçırı olmasaydı asla Batı’da merkezleşen kapitalizmin Amerikan Çırçırı da ortaya çıkmayacaktı. Kısacası, sanayinin ilk biçimi Asya’da (Doğu’da) ortaya çıktı ve Batı’da zanaatçılık, manüfaktür ve modern otomasyon biçimlerinden geçerek bugünkü glokal sanayi ve teknik iş bölümü evresine kadar ulaştı. Marx, Kapital’de bu süreçle ilgili olarak şu tespitleri yapmıştı: “Almanya’daki eski tarz kâğıt yapımı bu alandaki zanaat üretimi örneğini, 17. yüzyıl Hollanda’sı ve 18. yüzyıl Fransa’sı gerçek manifaktür örneğini ve modern İngiltere otomatik üretim örneğini sunar; ayrıca, Çin’de ve Hindistan’da, aynı sanayinin iki farklı eski Asya tipi hâlâ mevcuttur.” [1].

Yine benzer şekilde köleci sistemin birinci evresinde ortaya çıkan nicel tarım emeği, içinden çıktığı evrede değil, bir sonraki sistemde kendisini iktidara taşımıştır. Diğer bir deyişle, Batı’da ortaya çıkan tarım emeği, tam tersi bir istikamette, yani Doğu’da merkezleşmiştir. Feodalizmin beşiği -Avrupa merkezli bakış açısının iddialarının tam aksine- tartışmasız bir biçimde Doğu’dur. Ancak bu “merkez kaç eğilimi” bir önceki sistem içinde ortaya çıkmış ve bir dizi nitelleşmiş nicel ve nicellleşmiş nitel değişim, gelişim ve dönüşüm aşamalarından -minimal, glokal ve global ölçeklerden- geçerek nihayetinde Doğu’da merkezleşmiştir.

Bu noktada, Marx’ın asyatik üretim tarzı üzerine yapmış olduğu kimi tespitlere -bu konuda Marx’ın bütünsel bir teorisinin olduğu söylenemez- kısaca değinmekte yarar vardır: Marx, ön-kapitalist toplumlar üzerine yazdığı metinlerde, asyatik üretim tarzının Avrupa tipi bir feodalizme dönüşememesinin temel nedenini özel mülkiyetin ve sınıf çatışmasının (sivil toplumun ve burjuvazinin) yokluğuna bağlamış olsa da, aslında onun tasavvur ettiği gibi feodal sistemden “bağımsız” bir asyatik tipi üretim tarzı hiçbir zaman varolmamıştır. Zira Marx’ın asyatik üretim tarzı olarak ele aldığı şey -feodalizmin ilk defa doğudaki merkezleşme sürecinde- nitel tarım emeğinin nicel alt değişim biçiminden/türünden başka bir sey değildir. Tarım emeği ilk defa Doğu’da merkezleşince bunun içinden nicel bir degişim biçiminin ortaya çıkması ve bunun Doğu’ya özgü şartlar içinde kendine has bir mülkiyet biçimi ve sultana dayalı despotik ilişkiler ağı yaratması da kaçınılmaz bir hale gelmiştir. İran, Hindistan, Osmanlı vb. geniş topraklar üzerine yayılmış “kolektif mülkiyete” dayalı asyatik despotizmler ve monarşiler de işte bu nicel değişim biçimlerinin siyasi üst yapıdaki farklı görünümlerinden başka bir şey değildir. Bu nedenledir ki yalnızca asyatik üretim tarzı konusunda değil, genel olarak feodalizm konusunda da Marx, Avrupa merkezli bakış açısının sınırlarını aşamamıştır.

Yine feodalizmin birinci evresinde ortaya çıkan sanayi emeğinin ön biçimleri de ilk olarak Doğu’da ortaya çıkmış olsa da, sanayi emeği ilk olarak iktidara Doğu’da değil, Batı’da gelmiştir. Diğer tüm sistemlerde de görüldüğü gibi, bu defa da, yeni emek biçimi içinden çıktığı -eski emek biçiminin güçlü olduğu- koşullarda değil, eski koşullara hiç de benzemeyen yeni ve güçsüz koşullar içerisinde iktidara gelmiştir. Tarım emeğinin içinden çıkan sanayi emeğinin bu nitel ve nicel biçimleri/türleri -alet biçimlerinin/türlerinin dizgisel ilerleyişi- bugüne kadar bir yöntem dâhilinde sistematik olarak incelenmediği içindir ki Batı merkezli ideolojik bakış açısının da etkisi ile “Sanayi Devrimi”nin başlangıç noktası daima İngiltere ve genel olarak Avrupa olarak gösterilmiştir. Hâlbuki ön sanayi emeğinin ve aletlerinin ilk olarak ortaya çıktığı ve nicel ön-biçimler kazanmaya başladığı yer Batı değil, Doğu’dur.

Kapitalist sistemde ise, sanayi emeği Batı’da merkezleşmiştir. Bu sistemin minimal döneminde, iş bölümü ve çatışkı ilişkiselliğinin hızlanmasına bağlı olarak, tarım emeği sanayi emeği içinde sönümlenmiştir. Yine bu evrede, teknik emeğin ilk nicel değişim biçimi de ortaya çıkmıştır. Glokal evrede ise, nitel gelişmiş sanayi emeği merkezden çevreye (Batı’da Doğu’ya) doğru yayılmaya başlayarak, kendi içinde nicel bir gelişim biçimi ortaya çıkarmıştır. Yine daha önceki tarihsel sistemlerde de görüldüğü gibi, nitel eski tarım emeğinin değişim biçimi minimal evrede nitel yeni sanayi emeğinin değişim biçimi içinde sönümlenmiş, nitel gelişmiş tarım emeği ise merkez çevrede genel emek biçimi olan nitel gelişmiş sanayi emeğinin içinde dağılmıştır. Yine bu minimal ve glokal evrelerde, yeni teknik emeğin nicel değişim (doğum) ve gelişim (büyüme) biçimleri ortaya çıkmıştır. Global evrede ise, nitel dönüşmüş sanayi emeği merkez karşısına yayılmakta, merkez çevrede ise teknik emeğin nicel dönüşüm biçimi yayılmaktadır. Bugün Batı’da ortaya çıkan nitel sanayi emeğinin içinden çıkan nicel teknik emek, içinden çıktığı sanayi emeğinin merkezinde değil de, onun tam zıttına, merkez çevresine (Doğu’ya doğru) yayılmaya devam etmektedir.

“Bugün ise, sanayi emeğinin içinde çıkan teknik emeğin Batı’da ortaya çıkmış olmasına karşın, hızla Doğu’da merkezleşme eğilimi içine girdiğini görebiliriz. Elektronik emek, Batı’nın rahminde doğmuş olmasına karşın, bugün dünya çapında teknopazar ve teknokâr oranlarının en yüksek olduğu yer Doğu, özellikle de Asya’dır. Çin’in “dünyanın en büyük ekonomisi” haline gelmesinin asıl sırrı da burada yatmaktadır. Zira sanayi emeğinin ötesinde, teknik emek alanında da muazzam ilerlemeler kaydeden Glokal Uzakdoğu kapitalizmi, kendi özgün gelişimini hiç kuşkusuz ilk dalga protek emekçiler kuşağına borçludur.” [2].

Sosyalist sistem de, daha önceki tarihsel ve toplumsal sistemlerin ortaya çıkış, gelişme ve yok oluş süreçlerine neden olan temel emek mekanizmalarına göre ele alınmalıdır. Örneğin, toplayıcı emeğe dayalı ilkel komünal toplum ve tarım emeğine dayalı feodal toplum gibi (bu kavramları şimdilik yerlerine daya uygun kavramlar bulamadığım için kullanıyorum) daha “naif” ve “yumuşak” emek ve alet tür ilişkiselliğine sahip olan sistemler ile teknik emek ve alet türü ilişkiselliğine dayanacak olan sosyalist sistemlerin benzer emek mekanizmalarına sahip olacağı anlaşılmaktadır. Öte yandan, sosyalizmin minimal döneminde, Doğu’da merkezleşen teknik emek nitel bir değişim biçimi kazanmakta, diğer yandan nitel eski değişmiş sanayi emeği bu evrede nitel yeni teknik emek içinde sömümlenmektedir. Bu evrede, bilim emeğin ilk nicel değişim biçimi de ortaya çıkmaktadır. Sosyalist sistemin glokal döneminde ise, merkezden çevreye doğru yayılan nitel gelişmiş teknik emeğin, nicel gelişim biçiminin ortaya çıkışı ile birlikte, bu defa da merkez çevrede eski gelişmiş sanayi emeğinin, nicel gelişmiş biçiminin, nitel gelişmiş teknik emeğin nicel gelişim biçimi içinde dağıldığı gözlemlenmektedir. Bu dönemde, bilim emek türünün nicel gelişim biçimi de merkezde büyümeye ve palazlanmaya devam etmektedir. Global döneme gelindiğinde ise, daha önceki sistemlerde de olduğu gibi, nitel dönüşmüş teknik emeğin, nicel dönüşüm biçimi merkez karşısına (Batı’ya) doğru yayılmaktadır; yine bu süreçte, iş bölümü ve çatışkı matematiğinin ilerleyişi açısından, bilim emeğin nicel dönüşüm biçiminin merkez çevrede (Batı’da) yayılma süreci hızlanmaktadır. Başka bir deyişle, Doğu’da merkezleşen teknik emeğin içinden çıkan bilim emek, içinden çıktığı koşullarda değil, merkez çevresinde (Batı’da) yayılarak komünist tarihsel sistemin ortaya çıkmasına neden olacak ön koşulları yaratmaktadır.

Sosyalizmden farklı bir toplumsal sistem olarak komünizmde ise, emek mekanizmalarının işleyişi açısından bazı farklılıklar olacaktır. Ama yine de, komünist sistemin minimal ve glokal aşamaları da daha önceki tarihsel sistemlerin minimal ve glokal aşamaları ile benzer emek yasalarına göre gelişecektir. Bunun neden böyle olduğunu anlayabilmek için, daha önceki sistemler ile komünist sistem arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları (bilim emeğin doğaya müdahale ediş tarzının alet biçimlerinde kristalize olan matematiksel derekesini ve tarihsel edimin soyut/somut ve tikel/tümel düzlemlerdeki boyutlarını) mukayese etmek (karşılaştırmak) gerekmektedir. Komünist sistemin minimal evresinde, Batı’da merkezleşecek olan bilim emeğinin diğer sistemlerde olduğu gibi nitel bir değişim (merkezleşme) biçimi alacağı ve nitel dönüşmüş eski teknik emeğin merkezde sönümleneneceği anlaşılmaktadır. Ancak komünizmin minimal aşamasında, tarihte ilk defa “devir daim eden bilim emeğin sonsuz eklemlenmesi” artık nicel bir değişim biçimi kazanacaktır. Bu, kelimenin tam anlamıyla, “tarihsel komünist kırılmaya” işaret edecektir.

İlk önce belirli bir bölgede ortaya çıkacak olan minimal ölçekteki bilim emek iktidarının, tarihin ilk komünist toplumsal formasyonu olacağı anlaşılmaktadır. Kuşkusuz bu süreç durmayacak, komünist sistemin glokal evresinde ise, bilim emek bu kez de yeni bir nitel gelişim biçimi alarak, teknik emek ilişkilerinin son biçimlerini de kendi içinde dağıtacaktır ve bu evrede bilim emeğin nitel bir gelişim biçiminin ortaya çıkması ile birlikte komünist global evreye geçiş hızlanacaktır. Global evreye ulaşıldığında ise, bilim emeğin nitel dönüşüm biçiminin merkez karşısına (tüm gezegene) yayılması ile birlikte, nitel ve nicel emek türleri arasıdaki iş bölümü ve çatışkı mekaniğindeki bu yeni durum, tüm dünyayı kapsayacak bir belirlenimlilik hali içinde, bilim emeğinin tüm nicel emek türlerini kapsayan nitel bir dönüşüm biçimini ortaya çıkarmasını sağlayacaktır. Bu nitel komünist biçim daha önceki emek türlerinden farklı olarak, “kendi kendisini devir daim eden nitel dönüşmüş bilim emek türünün sonsuz eklenmesinin” bir ifadesi olacaktır. Sonsuz eklemlenme içinde devir daim eden bu nitel emek türü, kendisinden önceki tüm nicel emek türlerini bir araya toplayarak, toplumsal icatçılığa dayalı yeni bir sistem ortaya çıkaracaktır. Böylece tikel belirlenimlilikte (daha önceki emek biçimlerini de kapsayarak aşan) bilim emeğine ve aletlerine dayalı tümel “başkalaşım” sayesinde, tek sınıflı (eski ifade biçimi ile sınıfsız) komünist bir dünyanın ortaya çıkması için gerekli olan nesnel ve öznel emek mekanizmaları ve ilişkisellikleri de ortaya çıkmış olacaktır.

Emek türlerinin birleşik diyalektiği üzerine kurulmuş olan Emekoloji yöntemi neden bu kadar önemli? İnsanlık tarihinde ilk defa komünizm mücadelesine bilimsel bir temel kazandırmaya çalışanlar hiç kuşkusuz Marx ve Engels’dir. Marx ve Engels’in yapmış olduğu katkılar ve harcadığı emekler olmasaydı bizler kesinlikle bugün ne bilimsel ne de teorik açıdan emek yasalarını bu derece geniş ve derin bir kapsamda yorumlayamazdık. Ancak onların yapmış olduğu çalışmalar, şu somut gerçeği de değiştirmemektedir: Ütopik proleter sosyalistlerin “bilimsellik” iddialarının aksine, Marx ve Engels komünizmi bilimsel bir teori haline getirmeyi ne yazık ki başaramamıştır. Bugün hâlâ ütopik proleter sosyalizm algısında ısrar eden teomarksologların kavramakta en çok güçlük çektikleri gerçek de budur. Sanayi (üretimine) emeğine ve bu emek türünün alet biçimlerini kullanan sanayi emekçilerinin (proletaryanın) iktidarına dayalı bir sosyalizm algısı hem nesnel hem de öznel açılardan bilimsel ve maddi temeli olmayan bir görüştür. Klasik Marksizm’in temelini oluşturan diyalektik ve tarihsel materyalizmin yerini Emekoloji yöntemi almadığı sürece, her türden proletaryan komünizm savunusu içi boş ve ütopik bir iddiadan öteye geçemeyecektir.

Marksist hareket içinde yaşanan bu krizin tek bir panzehiri var; o da emeğin tarihsel hareketinin en ileri biçimini, yani teknik (elektronik) emeğin toplumsal ve sınıfsal mücadele biçimlerini temel alan bilimsel bir komünist hareketin yeniden inşa edilmesidir. Kuşkusuz bu inşa sürecinin teorik temelleri Emekoloji’yi temel alan yeni bir yöntem ve disiplin üzerinde yükselecektir. Proleter ütopizm ile girişilen her türden “sosyalizm” ve “komünizm” macerasının 20. yüzyılda ne gibi yıkıcı sonuçlar doğurduğu tecrübe ile sabittir. Bu yüzden protek Marksizm’in temelini oluşturan “emek kuramı” olmaksızın, bundan sonra bir bilimsel komünizm mücadelesinin yürütülebileceğini düşünmek de en hafif tabirle ahmakça bir beklentiden başka bir şey olmayacaktır. Sosyalizmin zaferi protekyanın öncü kesimlerinin emekoloji yöntemini temel alan doğru bir devrimci program ile donatılmasını zorunlu kılmaktadır. Önümüzdeki süreçte kavga iki ana kamp arasında cereyan edecektir: Burjuvazi ve Protekya.

Dipnotlar

[1] Karl Marx, Kapital Cilt I, Yordam Kitap, s.367

[2] Serhat Nigiz, Doğu-Batı Mekaniği ve Emek Türlerinin Merkezleşmesi, 26.02.2015

http://serhatnigiz.tumblr.com/post/112078044717/do%C4%9Fu-bat%C4%B1-mekani%C4%9Fi-ve-emek-t%C3%BCrlerinin

21.10.2015

Kapitalizmin “gelişme olanaklarının limitlerinde gezindiği” görüşü, nesnel açıdan doğru bir tespit. Ancak bu durum pek çoklarının sandığının aksine “paranın sermayeye dönüşememe krizi”nden değil, emeğin tarihsel dönüşümünün yarattığı bir krizden kaynaklanmaktadır. Başka bir deyişle, sanayi emeğinden teknik emeğe geçiş sürecinde, eski uluscu tekel/devlet biçimlerinin yerini, ulus-ötesi teknik tekel/devlet biçimlerinin alması, emeğin nesnel ve öznel hareketinin/iradesinin kaçınılmaz bir sonucudur. Minimal kapitalizmden glokal kapitalizme (üretimsel tüketim değerinden, tüketimsel üretim değerine) geçiş süreci, aynı zamanda eski legal ve illegal aygıtların tasfiye edilerek yerine yeni tipte legal ve illegal aygıtların (glokal faşizmin) geçirilmesini zorunlu kılmaktadır. İç politika açısından, glokalizmin Türkiye’deki bir numaralı temsilcisi olan Erdoğan’ın “tek adam” pozisyonundaki hızlı yükselişi de, ödenmemiş emeğin (doğal olarak onun bir biçimi olan sermayenin) yaşadığı bu köklü dönüşüm süreci ile yakından bağlantılıdır. Eski uluscu derin yapılar ile yeni ulus-ötesi derin yapılar arasında zaman zaman doğrudan, zaman zaman da dolaylı yollardan sürdürülen bu kavga, gerçekte Türkiye Devleti’nin glokal kapitalizmin istemlerine göre yeniden düzenlenmesi sürecinin bir sonucudur. Emeğin nesnel hareketi tarafından belirlenen emeğin öznel hareketi dikkatli bir biçimde incelendiğinde, Türkiye Devleti’nin (Erdoğan’la ya da Erdoğan’sız) glokalizme eklemlenme sürecinin kesinlikle tamamlanacağı görülebilir. Tüm iç ve dış siyaset, bu sürece uygun olarak yeniden tasarlanmaktadır ki iç politikada, başta AKP olmak üzere son yıllarda kurulan yeni burjuva partilerinin varlığı ya da dış politikada örneğin Suriye’de yapılanlar (vekil savaşı aracılığı ile rejim değiştirme çabaları) bu gidişatın ön habercileridir. Türkiye Devleti her geçen gün daha da fazla glokal faşizmin “doğasına” uygun olarak kendisini bir iç savaş örgütü biçiminde düzenlemeye devam etmektedir. Kapitalizmin karşı karşıya kaldığı krizin, “paranın sermayeye dönüşememe” krizi olarak yorumlanması doğal çünkü Marx da bugün yaşasaydı (ve düşünceleri değişmemiş olsaydı) sorunu “sermayeden bakarak” anlamaya çalışırdı. Marx, Ekonomi Politiğin Eleştirisi, Grundrisse, Kapital vb. gibi tüm eserlerinde sayfalarca sermayenin farklı biçimlerini inceler. Kapital’de, kapitalizm çözümlemesine metadan başlaması da bir tesadüf değildir. Zira Marx’a göre, soyut (genel) insan emeği ilk olarak “ürün-meta” da somutlaşmaktadır. Marx kapitalizmi bir “metalar dünyası” olarak görüyordu. Ve doğal olarak ona göre “metanın analizi” bize “kapitalist toplumun temel hareket yasalarını” vermektedir. Para da bir meta olduğunu göre, Marx’ın çözümlemesi para-sermaye ilişkilerinin tüm biçimlerini de içermektedir. Ancak Marx’ın gözden kaçırdığı şey, soyut (genel) insan emeğinin ilk olarak ürün-meta ilişkilerinde değil, emek aletlerinde kristalize olduğudur. Nasıl ki insan eli/işlevli-işlevsiz sopa ilkel komünal sistemi, kılıç-ok köleci sistemi, pulluk-orak feodal sistemi, çekiç-motor kapitalist sistemi akla getiriyor ise alet biçimlerindeki değişim sonucunda emeğin türsel farklılaşması toplum biçimlerini de ortaya çıkarmaktadır. Nasıl ki toplayıcı emek ilkel komünal sistemi, av emeği köleci sistemi, tarım emeği feodal sistemi, sanayi emeği kapitalist sistemi akla getiriyor ise aynı şekilde peşi sıra ortaya çıkan bütün bu emek türleri de, öncelikli olarak alet biçimlerinde kristalize olmaktadır. Emek türlerinin birleşik hareketi tarafından belirlenen bu süreç, emek türü, alet türü, ürün-meta-para-sermaye türü, pazar türü, devlet türü vb. gibi sosyal formasyonları da biçimlendirmektedir. Bu yöntem anlaşılmadan, bir tarihsel sistemden diğer bir tarihsel sisteme geçiş esnasında gözlemlenen (“üst yapısal” ve “alt yapısal”) krizler de anlaşılamaz. Bu açıdan sanayi emeğinin rahminden doğmuş olan teknik emeğin çift yönlü nesnel ve öznel hareketi/iradesi tarafından belirlenen glokal kapitalizm dönemindeki krizler, yalnızca “paranın sermayeye dönüşememe krizinden” değil, asıl olarak emeğin yeni bir biçime dönüşme deviniminin ortaya çıkardığı siyasi, ekonomik ve askeri krizlerden kaynaklanmaktadır. Marx, klasik İngiliz-İskoç-Fransız politik ekonomi geleneğinden tam manasıyla kopamadığı içindir ki, o, her zaman kapitalizmin krizlerini sermaye ve para hareketlerindeki (ve genel olarak üretim ilişkileri alanındaki) dönüşümler ile açıklamaya çalışmıştır. Smith ve Ricardo’yu da okuduğumuzda, kapitalizmin krizleri ile ilgili “benzer açıklama tarzlarını” kolaylıkla bulabiliriz. Ancak hiçbiri (Marx da buna dâhil) meseleye “emek ekseninden bakmayı” başarabilmiş değildir. Şayet Hegel’in Büyük Mantık kitabını okursanız Marx’ın Kapital’in Birinci Cilt’inin 1. Bölümü’nde “meta analizi”ni tümüyle Hegelci bir yöntemle yapmış olduğunu görebilirsiniz. Marx’ın Hegel ile olan “dansı” o kadar ortadadır ki, Lenin (1914-15 yıllarında Hegel okumalarından sonra yazdığı) Felsefe Defterleri’nde, bu bağlantıyı açıkça dile getirmiştir. Çok “kabaca” özetlemek gerekir ise, Hegel’de tüm tarih (soyut düzlemde) nasıl “Mutlak İde”nin (tinin) gelişiminden ibaret ise, Marx’ta da kapitalizmin tarihi (somut düzlemde) ürün-meta-para-sermaye ilişkilerinin gelişiminden ibarettir. Marx, (“ayakları üzerine çevirme” iddiasının aksine) Hegelci idealist diyalektik yöntemden tam anlamıyla kopabilmiş değildir. Marx’ın o dönemde, bu “kopuşu” sağlaması da pek mümkün değildi. Zira o dönemde bilimin gelişme düzeyi bugünkü seviyesine ulaşmamıştı. Pek çok bilimin emekleme aşamasında olduğu bir dönemde, Marx yalnızca bilimsel komünizmin gelişmesi için gerekli olan ön teorik koşulların temellerini atabildi; ancak ortaya koyduğu yöntem başından beri ütopik kalmaktan kurtulamadı. Gerçekte Marx, ütopik proleter sosyalist geleneğin en son halkasıdır. Nasıl ki, köleci sistemin ana ezilen kesimi olan kölelerin sosyalizmi olamazsa, feodal sistemin ana ezilen kesimi olan köylülerin sosyalizmi olamazsa, aynı sekilde kapitalist sistemin ana ezilen kesimi olan proleterlerin sosyalizmi olamaz. Zira bir tarihsel sistemin ana ezilen sınıfı yeni tarihsel sistemin öncü-kurucu sınıfı olamaz. Kölelerin sosyalizmi ve köylülerin sosyalizmi ne kadar saçma ise, proleterlerin sosyalizmi de o kadar saçma ve nesnel (bilimsel) temeli olmayan bir ütopyadır. Bunun aksini iddia edenlerin, antik sistemi yıkan kölelerin neden feodalizmi, feodalizmi yıkan köylülerin neden kapitalizmi kuramadığını bilimsel olarak açıklaması gerekir; zira proleterlerin kapitalizmi yıksa da (örnek, 1917 Ekim Devrimi) sosyalizmi neden kuramadığının “gizemi” de bu noktada düğümlenmektedir. Sovyet Devrimi’nin (yeni emek biçiminin ortaya çıkmadığı koşullarda) bir öncü-düşük devrim olarak kalmasının asıl nedeni de budur. Sonuç olarak, Sovyetler Birliği ve benzeri rejimlerde ortaya çıkan “proleter kapitalizm” ve “proletaryan burjuvazi” deneyimleri, sosyalizmin nesnel zemininin sanayi emeği olmadığını kanıtlamıştır. Sosyalizm ancak yeni bir emek biçimi (teknik/elektronik emek biçimi) ve sınıfı (protekya) ile gerçekleşebilir. Sosyalizm teknik emek üreten ve tüketen, protekyanın kendisini yönetici sınıf biçiminde örgütlediği, son sınıflı toplum biçimidir. Komünizm ise, bilim emek üreten ve tüketen, toplumsal icatçılığın hâkim olduğu, sınıfsız bir toplum biçimidir. Emek türlerinin birleşik diyalektiği yöntemi anlaşılmaksızın, bir toplum biçiminden bir başka toplum biçimine geçiş sürecinin nesnel ve öznel emek yasaları da hiçbir zaman tam manası ile anlaşılamaz.

03.08.2015