#mulisch

Daarom noemde ik de nazi's Marsbewoners. Zelfs de marxistische geschiedschrijving slaagt er niet in, hun daden historische zin te geven, zoals dat nog kon met de eerste wereldoorlog. Hun beeld van het nazidom is nog steeds dat, wat Chamberlain in München er van had, het beeld waar ook het Molotof-pakt op berustte, en dat nu juist niet met de werkelijkheid bleek te klop-pen. De wereld van de nazi's kan niet in enige ontwikkeling ingepast worden, want zij is volstrekt zinloos.

Wanneer ik een rij dominostenen omgooi waarvan de middelste is vastgeschroefd, dan moet ik voor de tweede helft een nieuw tikje geven. De wereld van de nazi's leidt tot niets, omdat de dood tot niets leidt.

Dit is een feit waar men lang over kan nadenken, en dat heb ik ook gedaan, maar naar mate ik ouder word krijg ik er minder plezier in. Om precies te zijn: tegenwoordig denk ik eigenlijk alleen nog na over de vraag, waarom ik er vroeger zo veel over nadacht. En ik geloof ook wel dat ik het weet: omdat het een grote inspiratie was. Ofschoon er van alles was gebeurd, moest alles nog gedaan worden. De gebeurtenissen hadden het karakter van een droom, die pas in de wereld kan komen door te worden verteld. Daarmee worden zij niet als het ware door de achterdeur toch nog gehistoriseeerd, maar er gebeurt iets veel oorspronkelijkers: pas in het vertellen gebeuren zij. Het proces-Eichmann, vijftien jaar na de oorlog, is er om dat te bewijzen.

De feodale en burgerlijke kulturen, het kommunisme

Sinds de studies van Marx in de leeszaal van het British Museum, dreigde aan het eind van de vorige eeuw het nationaal verdeelde Europa te veranderen in twee vertikaal tegen elkaar afgegrensde vaderlanden: dat van alle bezitlozen onder dat van alle bezittenden. De duitse arbeider begon tot het inzicht te komen, dat hij meer verwant was met de franse en de engelse arbeider dan met de duitse aandeelhouder van de fabriek, waarin hij werkte, - een besef van verbondenheid, dat de duitse en franse aandeelhouders hunnerzijds al geruime tijd hadden, wat gesymboliseerd werd door de familierelaties van hun vorstenhuizen.

'Waar staat dat dan?'

'Hier: symballeton, dat is een dualis, het bij elkaar komen van twee dingen, twee. Pas dan klopt het ook met die twee legers. Dat is een vorm, die alleen bij Homerus voorkomt. Denk ook maar aan "symbool", symballo, "bijeenbrengen", "ontmoeten". Weet je wat een symbolon was?'

'Nee,' zei Peter op een toon waaruit bleek, dat hij het ook niet wilde weten.

'Wat is dat dan, pap?' vroeg Anton.

'Dat was een steen, die ze doormidden sloegen.

Stel, ik logeer in een andere stad en ik vraag mijn gastheer of hij jou ook eens wil ontvangen, - hoe weet hij dan, dat jij inderdaad mijn zoon bent? Dan maken we een symbolon, hij houdt de ene helft en thuis geef ik jou de andere. Als je daar dan komt, passen ze precies op elkaar.'

'Die is goed!' zei Anton. 'Ga ik ook eens doen.’