#meulenhoff

Rob Kemps vraagt het zich niet meer af. Waarom hij bijna manisch in elke plaats, stad of dorp graven moet opzoeken en bezoeken. Wat hem boeit op plekken die tot rust en kalmte manen. Zijn leven dat dagelijks van links naar rechts gaat daar dan op pauze gaat, op de plaats rust. Een jachtig druk leven dat stil wordt op die plek. Waarom de begraafplaats in het algemeen en Père-LaChaise in het bijzonder hem zo onweerstaanbaar aantrekt. Het vindt de oorsprong op het kerkhof in Best. Daar liggen zijn overgrootouders, vader en moeder van opa Janus. De kleine Rob kent die voorouders niet, ze waren allang gestorven toen hij werd geboren. Aan dat graf stelde hij zich voor hoe hun levens er uit hebben gezien. Hoe zijn vader bij deze opa op schoot zat. Op de hoven die Kemps bezoekt kent hij ook niemand, maar interesseert zich voor de levens die achter de namen schuil gaan.

Op de begraafplaats is het alsof je even om het hoekje kunt kijken. Een sneak peek in het hiernamaals. Dan moet je wel voorstellingsvermogen hebben, verbeelding, inbeelding. Dat heeft Rob Kemps. Zit hij tussen de graven en sluit de ogen dan hoort hij de stemmen. De zachte geluiden die uit de graven omhoog stijgen. Daar wordt je stil van. Het is de magie van de overkant. Het mysterie van gene zijde. De plek waar je ooit eens zult zijn. Waarvoor je bij geboorte al een paspoort hebt ontvangen, een verblijfsvergunning. Je bent statushouder, maar stapt eerst nog maar niet in de boot die je naar Hades zal brengen. Alleen even ruiken, een moment proeven, een ogenblik het gevoel beleven. Dat is de aandacht die de begraafplaats trekt. Een geheimzinnig terrein waar je liever niet wilt zijn, maar dat toch onheilspellend interessant is.

Lopend langs graven met onbekende namen in stenen gebeiteld. Wie zouden het zijn. Hoe hebben ze geleefd. Dat zijn de vragen die Rob Kemps zich heeft gesteld. Nieuwsgierig als hij is ging hij op onderzoek uit. En nog steeds doet hij ontdekkingen omdat het knekelveld hem niet koud laat. De hof in Parijs deed hij dagelijks aan, het lag op zijn route naar de Franse les. Die neemt hij om de chansons te kunnen begrijpen, het Franstalige levenslied waarvan hij liefhebber is. De hof trekt hem en laat niet weer los. Alles lijkt daar in evenwicht. Het leven en de dood is er in balans. Het is een plek bij uitstek waar de levenden de doden bezoeken. Om hen te gedenken, te herinneren. Maar ook, in het geval van een plaats als Père-LaChaise, als ‘ramptoeristen’ of de grootheden daar begraven te aanbidden.

Rob Kemps doet echter meer dan sec graven bezoeken. Hij wil dus weten wie achter die namen schuil gaan, hoe die levens geleefd zijn. Iedere begraafplaats trekt, maar zeker doet deze in Parijs dat. Het eeuwenoude Père-LaChaise telt vele bekende gezichten, beroemde medemensen die daar hun laatste rustplaats hebben gevonden. Kemps interesseert zich voor de historie en is figuurlijk in die grond gaan spitten. Heeft wetenswaardigheden naar boven gehaald en deze verhalen laten afdrukken in een boek. Die uitgave is als een reisgids, een handboek om de illustere plek te bezoeken. Of thuis op de bank imaginair over de paden te lopen. Even de “Hemel op aarde” aan te doen.

Kemps neemt mij aan de hand mee langs de graven en monumenten. Wijst me op de namen die er staan en heeft bij welhaast elk graf een achtergrondverhaal. Op die manier komen de doden weer tot leven. Wordt er even bij hen stil gestaan, aan hen gedacht. Kemps toont mij bij leven grote namen als Karel Appel, Édith Piaf, Max Ernst en Jim Morrison. Het graf van de legendarische zanger van The Doors lijkt een heilige plaats met mysterie omgeven, zoals naar de letter eigenlijk de gehele begraafplaats in Parijs dat is. Ongewild is het kerkhof een toeristische attractie geworden. Waar een gids de bezoekers leidt langs attractieve graven zoals van Oscar Wilde, Michel LeGrand, Victor Noir en Sarah Bernhardt. Ook Rob Kemps is door zijn regelmatige bezoeken en zijn fascinatie voor de mens achter de steen een rondleider geworden.

In zijn boek “Hemel op aarde” wijst hij mij de weg over het grote veld, dat welhaast een stad voor de doden is geworden. Geen spookdorp evenwel zoals in het wilde westen, waar de roos van Jericho door de straten rolt. Père-LaChaise is allerminst een verlaten plek. Het leven mag er dan de aarde hebben verlaten, in de verhalen houdt dat zijn nog stand. De begraafplaats is een dorp in de stad. Grenzend aan het leven, omdat de dood niet kan worden weggestopt en zelfs onderdeel is van het wezen. In het boek vind ik plattegronden van de in vier afdelingen opgesplitste begraafplaats. In ieder segment bezoekt Kemps 23 graven om mij te vertellen over levens. De één krijgt meer aandacht dan de ander, omdat er van die ene nu eenmaal meer is opgeschreven en die andere in de vergetelheid dreigt weg te zakken. Daarnaast gaat Kemps in op de geschiedenis van de vermaarde begraafplaats en de uitstraling die deze dodenakker heeft in de wereld der levenden. Het boek is een reisgids om mij te oriënteren op deze begraafplaats, om de mijn pad er te vinden. Op plattegronden geeft Kemps de besproken graven met nummers aan.

De mensen waarvan Kemps de levens beschrijft passen in de plattegrond van de stad Parijs. Deze straten, huizen en cafés die ze hebben bewoond of bezocht kunnen nu nog worden bezocht. Kamps heeft ze op de wegenkaart gezet. Het maakt het boek compleet voor een uitgebreide VVV-folder. Ter promotie van Parijs en in het bijzonder om de beroemde begraafplaats binnen de stadsmuren eens te bezoeken. De verhalen schrijft Kemps meeslepend, zijn fascinerende enthousiasme klinkt door de woorden; ik las het boek bij wijze van spreken in één adem uit. Vooral de mij bekende namen wekken interesse, maar ook de bij leven minder aansprekende mensen krijgen mijn belangstelling. Door zijn bezoeken en zoektochten is de uitgave een ode aan de meest betoverende plek van Parijs geworden. Enthousiast geworden volg ik zijn loop op de documenterende foto’s van Floris van Bergen. Zij heeft ook de grafmonumenten stijlvol in beeld gebracht. Er ligt een wereld voor Rob Kemps open. Er zijn nog veel meer magische plaatsen op dit continent om levens uit op te diepen.

Hemel op aarde. De mooiste verhalen over Père-DeLachaise, de beroemde begraafplaats in Parijs. Rob Kemps. Fotografie Floris van Bergen. Meulenhoff Boekerij, 2023.

Hij is liefhebber. De opdracht van de uitgever was dan ook een kolfje naar zijn hand. Maar hij had niet gedacht dat de rijstebrijberg zo hoog was voordat Luilekkerland in zicht zou komen. Na zijn positieve antwoord op de gestelde vraag bracht de uitgever hem een doos papieren. Zo'n postzak vol met brieven voor een knappe boer die een vrouw zoekt. Zeven delen verzameld werk van Godfried Bomans, in totaal 6000 pagina's kleine letter. Joost Prinsen werkte zich vervolgens door sprookjes, columns, feuilletons,  letterkundige beschouwingen, verslagen, lezingen, voordrachten, boekbesprekingen en feestredes heen om een uitgelezen bloemlezing samen te stellen.

Want dat was de opdracht van Meulenhoff, een boek met verhalen van Godfried Bomans uit te laten komen bij zijn 50e sterfdag. Het luilekkerland in de woordenberg werd gaandeweg begrenst en afgebakend. Komisch bedoelde artikelen schoof Prinsen terzijde. Het ging hem vooral om de serieuze enigszins bezadigde stukken. Soms enigszins onleesbaar in de huidige spelling van de Nederlandse taal. Maar juist door die quasi ernstige verhalen blijkt het talent van Bomans om zwaar plechtige zaken met een korrel zout te nemen. Prinsen denkt niet dat hij een voor hem persoonlijke keuze heeft gemaakt. "Binnen het kader van mijn opdracht heb ik die stukken opgenomen die ik met het meeste plezier gelezen heb. De vreugde van het lezen."

De essays die in "In alle ernst" zijn opgenomen verschenen eerder in kranten en tijdschriften. Het zijn dus niet de beste stukken, maar wel die artikelen die volgens Prinsen ook nu nog het best te lezen zijn. Er zullen meer beste verhalen in de doos gezeten hebben, maar de samensteller moest een keuze maken om het te verschijnen boek niet uit het kaft te laten barsten. Met de stofkam is hij te werk gegaan. "Kill your darlings" moet hij gedacht hebben tijdens de selectie. De meest prachtige teksten zijn blijven liggen, omdat ze in het kader van dit boek niet hebben gepast. Het had de inhoud verzwakt. Maar ik denk dat Joost Prinsen met spijt bladen terzijde heeft gelegd, weer opnieuw heeft gepakt, maar toch maar aan de stapel 'uit'  heeft toegevoegd. Het is niet eenvoudig om te kiezen uit het oeuvre van de man, die door De Volkskrant is omschreven als de beste: "Weinigen zijn zo bepalend geweest voor de Nederlandse literatuur als Godfried Bomans."

Desondanks of dankzij dat is het Prinsen gelukt. Waarschijnlijk ook omdat hij over eenzelfde soort humor beschikt als Bomans. Een lichtvoetige stijl, een onslijtbare ironie, de wereld beschouwend met een grimlach. Niet zelden lag het mes op tafel wanneer onder meer politiek, religie, oorlog en de herinnering gefileerd moesten worden. Want in het omfloerste taalgebruik klinken de kritische standpunten zuiver door. Het is alsof zijn kijk op de wereld ingepakt moet worden in een sobere woordkeus die tussen hoofdletters en punten lichtvoetig blijft. Bomans is een meester in het luchtig omschrijven van ernstige zaken, serieuze onderwerpen worden soepel omschreven.

Joost Prinsen schrijft een inleiding in het 38 essays tellende boek, want de bekende schrijver verdient na een halve eeuw voor de lezer van nu toch enige toelichting. Ook doet Prinsen uit de doeken hoe zijn samenstelling tot stand is gekomen. Al in 2001 geeft hij in een column in het Haarlems Dagblad aan dat het tijd is voor een verzamelbundel van Bomans' essays. Twintig jaar later dus, mag Prinsen dat dan zelf doen.

In de inleiding omschrijft hij hoe Bomans van de enigszins studentikoze schrijfstijl en gymnasiaste woordkeus, het archaïsche proza vol bijzinnen en komma's, gaandeweg uitkomt op de strakke kenmerkende stijl. Een stijl die uitstekend kan bestaan naast speelse verhalen als Erik of het klein insectenboek, Pa Pinkelman en Tante Pollewop, Pieter Bas en de vele sprookjes. Bomans was geboeid door het fenomeen Sinterklaas, is het zelf ooit en schreef erover. Zijn sinterklazologie is verrukkelijke onzin. Van het onderhoudende en beeldende soort. Daar was Godfried goed in. Hij was in zijn tijd de meest gelezen auteur van Nederland, maar kreeg literair weinig voet aan de grond. Zijn optredens voor radio en televisie zorgden voor grote populariteit onder het publiek. Zijn droogkomische verteltrant maakte hem geliefd bij de gewone man. Bij de zware kost van andere schrijvers is de luchtige stijl een verademing.

"In alle ernst" bevat verhalen die ondanks de ernst doorspekt zijn met humorvolle aforismen. Bomans beschikte over een scherp oog en een evenzo scherpe pen. Omgeving en handeling worden nauwgezet beschreven, zodat de lezer al lezende exact ontdekt waar de schrijver is en wat hij - misschien wel in gedachten of als fotografische herinnering - voor zich ziet. Zekere zinnen lokken wervelende woorden. Bomans beschrijft beeldend de omgeving en alles wat zich daarin bevindt tot aan karaktervolle figuren toe. De teksten zijn veelal cartooneske schetsen, schertsend hoewel ze uiterst serieus bedoeld zijn. Een karikatuur van het leven.

Bij het lezen van de verhalen in het boek heb ik veelal de neiging te denken dat ze verzonnen zijn, of althans de personages uit de fantasie van de schrijver ontsproten zijn. Niets is echter minder waar. Mogen er dan wat bedachte individuen en gebeurtenissen door de teksten wandelen, alle andere zijn bestaande figuren. Soms zit Bomans wel wat al te knus aan tafel een hapje mee te eten of heft het glas met deze en gene, dat het lijkt alsof hij kind aan huis is en iedere intieme handeling kan omschrijven. Het is alsof dan zijn fantasie met de kennis aan de haal gaat, het verhaal wordt geromantiseerd. Zoals de regisseur een boek losjes verfilmd om het zichtbaar te houden voor de toeschouwer in de bioscoop.

Bomans was een groot Dickens kenner en heeft veel van zijn werken vertaald. Het is dan ook niet bijzonder dat Prinsen een essay over A Christmas Carol heeft opgenomen. De olijke schrijver legt de beroemdste kerstvertelling ter wereld over deze op één na beroemdste ter heen. Het bedekt de vertelling naadloos, de carol is het evangelie in andere woorden geschreven. Een essay als ‘Ik laat mij elders knippen’ kan zo in de moderne tijd van de riooljournalistiek op de sociale media gezet worden. En is ‘Ver van huis en toch dichtbij’ niet al het aansnijden van de migratie problematiek? Bomans verhalen zijn vanuit de donkere jaren 40, de heerlijke jaren 50 en de roerige jaren 60 geen stoffige woordspelingen en aftandse aforismen, maar juist heldere en nu nog eigentijds actuele verhandelingen en beschouwingen.

Ik kan mij hier laten verleiden door zinnen en alinea’s uit de verhalen van Bomans te citeren, zoals Prinsen dat in zijn inleiding doet wanneer hij aangeeft wat niet werd opgenomen maar wel vermeldenswaardig is. Ik doe dat niet, want het boek “In alle ernst” moet uiteraard gekocht worden zodat het een bestseller wordt en het Bomans ook in de 21e eeuw tot de best gelezen schrijver van Nederland maakt. Het kan als springplank dienen voor het andere werk van Godfried Bomans. Hij verdient het. En Prinsen ook. Want Joost Prinsen mag zich zeker na het lezen van de 6000 pagina’s Bomans’ literatuur een ongekende kenner noemen.

Godfried Bomans In alle ernst, de keuze van Joost Prinsen. Meulenhoff Boekerij, 2021.

Ze wil me laten kijken als een kunstenaar. Zien door het kunstwerk om het ontstaan te kennen. Of eigenlijk achter de kunst blikken, om het hoekje van de inspiratie en het maakproces. Waarom is het schilderij er, wat is de reden dat het er is. In het informatieve boek "Kijk als een kunstenaar" beantwoordt Monica de Ruiter vragen over de kunst en haar beoefenaars. Want die vragen werden haar zovele gesteld tijdens rondleidingen langs de kunst van het Rijkmuseum in Amsterdam. In de bestaande kunstboeken vind ik veel kijk op kunst maar vrijwel nooit het antwoord op de vraag hoe het kunstwerk gemaakt is. Welke uitdagingen kunstenaars tegenkomen, maar vooral welke middelen de kunstenaar ter beschikking staan om het vak uit te oefenen.

Niet enkel de soorten dragers en de diverse verven, maar zeker ook de emotie die het neemt om het kunstwerk er te laten zijn. Het gevoel speelt een belangrijke rol in het proces van het lege canvas naar de figuratie, het witte papier naar de verbeelding en de schone muur naar de beeltenis - die daar op zal gaan staan naar het heilig moeten van de kunstenaar. Natuurlijk kan ik niet als een kunstenaar kijken als ik dat zelf niet ben, de ogen schieten me tekort, maar De Ruiter neemt mij met haar boek mee de wondere wereld van de kunst in. Ik mag achter het podium backstage meekijken in de keuken. Kan de geuren van linnen, verf en bindmiddel ruiken tussen haar regels door.

Ondertussen, tijdens het lezen ervan, vraag ik mezelf af waar zal ik het boek in mijn kast zetten wanneer ik het uit heb. Plaats ik het in de categorie kunstgeschiedenis. Of tussen de handboeken voor de kunstenaar. Dan wel op alfabet van de kunstenaar bij de kunstboeken. Eigenlijk is het dat alles in één. Het belicht zowel de geschiedenis van de schone kunsten aan de hand van technieken en stijlen, als wel dat het de kunstenaar aan het woord laat. Want met die antwoorden voor ogen kan ik werkelijk kijken als een kunstenaar.

Monica de Ruiter hoort verschillende kunstenaars uit over hun kunst en waarom dit er is en volgens hen moet zijn. Bekende namen in dit wereldje als Olphaert den Otter, Marc Mulders en Michael Raedecker, maar ook voor de massa minder grote meesters zoals Aukje Koks en Rezi van Lankveld. Alle hebben zij een duidelijk verhaal over hun vak en juist deze gesprekken maken het boek tot een waardevol instrument. De techniek, de emotie – vooral dat laatste element is van levensbelang, daardoor kan de kunstenaar alleen overleven in de kunst. Zonder dat wordt het schilderij een nietszeggende plaat voor boven de bank, een dertien in een dozijn uiting. Ook schilders uit vervlogen dagen komen langs in het boek, omdat deze door het werk over hun graf heen veel te vertellen hebben. Ik leer van Vincent, Rembrandt, de gebroeders Van Eyck en Frans Hals. De schildermagie van Johannes Vermeer en het mysterie Piet Mondriaan.

Het boek heeft de allure van een verdiepte blik, in de kunst vanaf de prehistorische start tot vandaag de dag – de finish die maar nooit bereikt wordt want steeds is er een nieuwe stroming die bevaren moet worden. Het begin ligt voor de jaartelling, en kijk ik over de schouder van de naamloze grotschilder mee naar zijn techniek en handvaardigheid. Monica de Ruiter stapt vervolgens met grote stappen door de geschiedenis van de kunst. Want het gaat er haar niet om deze in het spotlicht te zetten, maar dat was is belangrijk voor wat nu is. Wie de vooruitgang in de kunst niet kent zal geen goed oordeel kunnen vellen.

Om me te tonen hoe kunstenaars van naam en faam, van naamloos en virtuoos, naar hun omgeving kijken om er iets mee te doen. Het opent mijn ogen al voordat ik het resultaat in beeld zie, de geschiedenis te kennen geeft grond het scheppen te waarderen. Aan de hand van de diverse technieken die kunstenaars hanteren volg ik het spoor van drager via grondlaag naar de ondertekening. Monica spit voor mij in de grond en keert de aarde voor mijn voeten om. Zo zodat ik doorzie wat er allemaal komt kijken om een schilderij te maken. Wat er in de geschiedenis heeft plaats gevonden, in de stijl is gebeurd om dat kunstwerk te kunnen laten zien wat ik nu in galeries voor hedendaagse kunst kan aantreffen. Het was er niet zomaar, het kent een lange groei en veel experiment van toen tot nu om er te mogen zijn.

Met de ontwikkeling van het schilderen, want daarover gaat het in dit boek vooral, loopt de ontwikkeling van die modder aan dat kwastje gelijk mee. Want is dan de drager gekozen, linnen of hout dan wel steen, vervolgens is er de grondlaag als basis voor de voorstelling. Dat deze zich kan hechten en op de plek blijft. Om een afbeelding in verf te maken wordt eerst een op detail uitgewerkte schets neergezet. Hoe dat precies allemaal in zijn werk gaat hoef ik hier niet te schrijven. De Ruiter heeft dat alles leesbaar beschreven, zonder omhaal van woorden of in kostbare vaktaal.

De diverse verven komen uitermate goed uit de verf. De Ruiter heeft op iedere vraag een antwoord. Niet alleen is het boek voor de argeloze museumbezoeker een voordeel om te lezen, maar ook de kunstenaar zelf zal er iets aan hebben. Wanneer je voor zo'n kunstwerk staat en je bent op dat moment ‘uitgekeken’ op wat je ziet, komen er vragen over ontstaan, het hoe maar vooral het waarom. Wat is de reden dat het schilderij er is zoals het er is. “Kijk als een kunstenaar” is daarom een handboek voor de mens die verder kijkt dan zijn neus lang is in de kunst. En de kunstenaar kan zich met het boek in de hand verdiepen in materialen en technieken. Deze worden gedetailleerd omschreven, en ook hier weer komt haar studie schilderkunst goed van pas. 

Niet alleen diept De Ruiter dus de geschiedenis uit, ook heeft ze met die verschillende kunstenaars een gesprek. Want zoals gezegd zonder de kunstenaar geen kunst. Deze gesprekken zijn eigenlijk het meest waardevol in dit boek. En de manier waarop De Ruiter de kunst en kunstwerken van deze kunstenaars beschrijft. Zij schildert met woorden en eigenlijk heb ik door haar teksten een afbeelding van het omschreven kunstwerk niet meer nodig. Bekijk ik deze, want de meeste zijn wel ter illustratie in het boek afgedrukt, dan is er een blik van herkenning, want haar woorden zeggen dikwijls zoveel meer dan de werken uitbeelden. Natuurlijk is dat bezijden de waarheid, want kunst heeft geen woorden nodig en spreekt voor zich. Maar zou je dan het beeld wel in woorden uitdrukken, dan heeft Monica de Ruiter deze gevonden. Zo is het boek ook nog eens een handboek voor de kunstrecensent.

Roger Martin du Gard

De Thibaults is al het vierde boek van Roger Martin du Gard bij Meulenhoff, die gestaag maar onverdroten  aan een eerherstel van de vergeten Nobelprijswinnaar werken. In 2008 verscheen de bijzonder knappe novelle De verdrinking, een voorsmaakje op zijn onvoltooid magnum opus Luitenant-kolonel de Maumort, dat in 2009 zonder veel omhaal op de markt kwam. Een jaar later kwam de controversiële novelle over incest Afrikaans geheim daar nog bij.

Pleitbezorger van het eerste uur, Maarten ’t Hart, geeft in zijn kort maar bevlogen voorwoord bij De Thibaults drie redenen op waarom Martin du Gard minder bekend is dan Proust. Een eerste reden is dat Martin du Gard een traditioneel schrijver was, een echte realist zoals zijn grote voorbeeld Tolstoj, die weinig ophad met modernismen à la Proust en een afkeer had van mooischrijverij. Een tweede reden is de wetenschappelijke, bijna klinische benadering van mens en maatschappij: Martin du Gard schrijft inderdaad zonder franjes en is gefascineerd door de smalle grens tussen hoogstaande gedachten en duistere neigingen. Een derde en laatste reden heeft te maken met de persoon van Martin du Gard zelf: hij was buitengewoon kritisch, in eerste instantie ten aanzien van zijn eigen persoon en oeuvre. Deze kritische houding vertaalde zich onder meer in een bijna ziekelijke bescheidenheid en een hekel aan uiterlijk vertoon, maar kwam vooral voort uit een diepe behoefte om in alle eenzaamheid geconcentreerd te kunnen schrijven.

Antoine en Jacques

In 1920 vat Martin du Gard het plan op voor een romancyclus die zich uitstrekt over een periode van 40 jaar en waarin de Franse bourgeoisie in de aanloop van de Eerste Wereldoorlog wordt geschilderd. Hij koopt een huis in Clermont en trekt zich terug om te schrijven. Aan de hand van een complex fichekaartensysteem zet hij een schema op. In 1922 verschijnt het eerste deel van Les Thibault. Het is een bom die inslaat.

Het eerste deel van De Thibaults bestrijkt de jaren 1905-1914, speelt zich af in het gegoede maar gecorrumpeerde milieu van de Franse bourgeoisie en heeft als belangrijkste spelers de 2 broers Antoine en Jacques, 2 totaal uiteenlopende karakters. Antoine is 9 jaar ouder dan Jacques, een hardwerkende dokter,  gewetensvol maar tegelijk lichtzinnig, zeker ten aanzien van het vrouwelijk schoon dat zijn pad kruist. Jacques droomt van een schrijverscarrière, is weerbarstig en botst constant met zijn oerconservatieve vader. De broers gaan elk hun eigen weg en raken vervreemd van elkaar, tot het moment dat vader Thibault op zijn sterfbed ligt. Na de begrafenis van de vader ontdekt Antoine een aantal documenten waaruit blijkt dat zijn vader een dubbelleven leidde. Bij het uitbreken van de oorlog trekt Antoine naar het front, terwijl Jacques zich schaart aan de zijde van de socialisten.

Du Perron bejubelde ergens het “ongeëvenaard observatievermogen” van Martin du Gard en  dat vinden we zeker terug in De Thibaults, maar het is niet de enige kwaliteit van de roman. Door met korte hoofdstukken te werken - ingedeeld in efficiënte scènes en vaak met heuse cliffhangers - weet Martin du Gard er een ongelofelijke vaart in te houden. Ook zijn zeldzaam gevoel voor dialoog verleent het boek een weinig geziene zwier en souplesse, alsof het zich vanzelf laat lezen. Langzaam bouwt Martin du Gard een universum op, laat de verhaallijnen vakkundig in elkaar overlopen, maar mijdt de platgetreden intriges van andere grote familieromans. Het gaat hem over de ontwikkeling van zijn personages als mensen met een historische dimensie, op alle vlakken pat gesteld door de op uitbarsten staande oorlog.

De Thibaults ontlokte Albert Camus de volgende woorden: “Zijn werk gaat over de mens zonder andere toekomst dan zichzelf.” Wijze woorden die de essentie weergeven van het grandioze en verstrekkende  antropocentrisme dat Martin du Gard tentoonspreidt. Als we van één boek kunnen zeggen dat het als een kathedraal is, dan wel van De Thibaults. Deze roman overrompelt door zijn monumentaal opzet, verfijnd vakmanschap en diepmenselijk inzicht. Het is dan ook reikhalzend uitkijken naar het vervolg.  

Verschenen in: STAALKAART #26, 2014

Brieven als waarheid

Wat meteen opvalt is dat de briefwisseling tussen beide dichters grote hiaten vertoont. In sommige periodes is er een overvloed aan brieven, tijdens andere periodes wordt een obstinaat stilzwijgen aangehouden. Het woelige leven van beide schrijvers is daar natuurlijk niet vreemd aan. In deze verzorgde uitgave zijn niet alleen brieven onverkort opgenomen, maar ook telegrammen, postkaarten, opdrachten in boeken en korte notities. Maar de allerbelangrijkste bijdrage van deze editie is het grote aantal niet verstuurde brieven, die hier als getuigen van een mislukte communicatie gewoon tussen de andere brieven staan die wél op de bus gingen. Het zijn schetsen, kladversies, vaak nog niet helemaal ontdaan van de scherpe kantjes, die meer uitvoerige brieven aankondigen of juist vragen om het zwijgen te doorbreken, en waarvan de lezer meer dan eens de indruk krijgt dat ‘de waarheid’ er ongekuist in verwoord wordt. Wat niet geschreven kan worden, staat hier te lezen, zwart op wit. En dat is meer dan eens zeer leerrijk of onthullend. 

Grosso modo zijn er 6 periodes in de correspondentie te onderscheiden, telkens verbonden met biografische keerpunten. De epistolaire relatie neemt een vliegende start wanneer op 24 juni 1948 Celan zijn eerste brief aan de 6 jaar jongere Bachmann schrijft. Hij voegt er het cryptische liefdesgedicht ‘In Egypte’ bij, dat hij bovendien aan haar opdraagt. Hij is dan 27 jaar en heeft al enige roem verworven met een eerste dichtbundel, Der Sand aus den Urnen. Beide dichters hadden elkaar een maand ervoor in Wenen leren kennen, en als we Bachmann in een brief aan haar ouders  mogen geloven, was het  liefde op het eerste gezicht: ‘De surrealistische dichter Paul Celan, die ik twee avonden geleden bij de schilder Jené nog met Weigel leerde kennen en die heel fascinerend is, is stapelverliefd op me geworden. Mijn kamer is op dit moment een papaverveld, want hij heeft er plezier in me met deze bloemen te overladen.’ Kort hierna beginnen Bachmann en Celan halsoverkop een relatie die slechts een paar weken stand zou houden, maar wel bepalend zou zijn voor hun verdere leven. Vanaf dan zien we beiden trouwens opduiken in elkaars werk, met als meest flagrante voorbeeld Bachmanns sleutelroman Malina. In juni 1948 verhuist Celan naar Parijs waar hij in 1952 trouwt met de bemiddelde Gisèle de Lestrange. 

Vanaf begin 1949 volgt een losse reeks brieven, die vooral een mijmerend karakter hebben en nostalgische herinneringen oproepen aan de gloed van hun eerste ontmoeting.  Iedere poging tot herstellen van wat was, lijkt te mislukken. Hun gezamenlijke vrienden Nani en Klaus Demus worden tevergeefs meerdere keren ingeschakeld als bemiddelaars en zelfs de Parijse bezoeken van Bachmann eind 1950 en begin 1951 leveren weinig op. De correspondentie van deze periode draait vooral rond Celan, in de eerste plaats door zijn werk, waarvoor Bachmann het opneemt in de mate van haar mogelijkheden, pogingen waarover ze hem regelmatig en uitvoerig bericht. Door de vele vruchteloze initiatieven tot  toenadering, haalt Bachmann hier emotioneel de overhand. 

Na een korte ontmoeting in Niendorf eind mei 1952 volgt een lange, ‘magere’ periode in de correspondentie, slechts 11 documenten in 5 jaar, met 1 opdrachtexemplaar als Celans bijdrage. Deze periode is belangrijk omdat Bachmann hier voor het eerst met eigen dichtwerk naar voren treedt. Zo stuurt ze 4 gedichten mee in een brief voor een Oostenrijkse bloemlezing die Celan zou gaan samenstellen. Celan verwaardigt zich niet te antwoorden, maar neemt wel een van de gedichten veelzeggend op in zijn uiteindelijke keuze. Dit is ook de periode waarin Celan voor het eerst geconfronteerd wordt met  plagiaatbeschuldigingen (zie verder). 

Een kort weerzien op een symposium over literatuurkritiek in Wuppertal eind 1957 verandert het karakter van de briefwisseling. Celan domineert en hij overlaadt Bachmann met geestdriftige brieven. Bachmann lijkt ter zelfbescherming afstand te willen houden, nu Celan getrouwd is en een zoon heeft, maar deze periode is qua intensiteit het absolute hoogtepunt in het briefcontact, getuige de aangrijpende brief die Celan 31 oktober 1957 schreef: ‘Je weet ook: je was, toen ik je ontmoette, beide voor mij: het zinnelijke en het geestelijke. Dat kan nooit gescheiden worden, Ingeborg.’

In december 1957, januari 1958 en in mei 1958 reisde Celan nog drie keer naar München om bij Bachmann te zijn. In mei 1958 liep de liefdesrelatie voor de zoveelse keer af. Eind juni 1958 verbleef Bachmann een poos in Parijs. Ze ontmoette er zowel Celan als zijn vrouw Gisèle Lestrange (Bachmanns veelzeggende correspondentie met Lestrange is hier eveneens opgenomen). In juli 1958 ontmoet Bachmann de Zwitserse architect en romanschrijver Max Frisch, met wie ze een koppel zou vormen tot in 1962. Op 11 oktober 1959 verschijnt er een door Celan als antisemitisch ervaren recensie van zijn bundel Sprachgitter. Celan vraagt Frisch om hulp, maar die probeert te goeder trouw te waarschuwen voor de vermenging van andermans anti-Joodse gevoelens met eigen rancune over een negatieve recensie. Kort daarna barst de Goll-affaire los, waarin Celan ten onrechte van plagiaat beschuldigd werd door de weduwe van Yvan Goll. Vanaf dan gaat het bergaf met Celan, die zich steeds dieper ziet neerdalen in een spiraal van manische depressie. In 1965 zou hij zijn vrouw proberen vermoorden. Hij wordt voor het eerst opgenomen in een psychiatrische kliniek. Hij zet zelf een punt achter zijn lijdenstocht in 1970 door zich in de Seine te werpen.  

Na 1961 bewaart Bachmann het stilzwijgen, hoewel ze Celan blijft verdedigen in de pers als dichter en vertaler. In 1963 en 1967 zou Celan nog twee korte brieven schrijven als reactie op berichten over Bachmann in de krant. Tot na de dood van Celan zou Bachmann blijven corresponderen met Lestrange.  

Dramatische hartstocht

Een dramatische liefde lezen ligt niet voor de hand. Het is een veeleisend boek dat de lezer herhaaldelijk een oncomfortabel gevoel geeft, hoewel het  tegelijkertijd een unieke inkijk geeft op de psyche van twee getormenteerde zielen. In een brief van 19 mei 1960 verwijt Celan zijn geliefde onverschilligheid: ‘Ingeborg, waar ben je? – Daar komt zo’n Blöcker tevoorschijn, zo’n grafschenner, ik schrijf je in wanhoop, en je hebt geen lettergreep voor me over (…) Schaam je je niet, Ingeborg? Ik schrijf je, Ingeborg.” Deze scherpe en verbitterde toon is kenmerkend voor de intensiteit van een briefwisseling tussen 2 correspondenten voor wie schrijven tout court cruciaal is. Het worstelen met zichzelf, met een onwillige wereld, maar vooral met de taal staat centraal. Het bijwijlen hermetische taalgebruik vergemakkelijkt de lectuur evenmin. Reken daar de labiele psychische toestand van de depressieve Celan bij en je komt al snel tot een vrij explosieve cocktail. Het is dan ook vrij verbazend dat we als lezer gelokt worden door een achterflaptekst die ons ‘schitterende, hartstochtelijke liefdesbrieven’ belooft. Schitterend ? Zeer zeker. Hartstochtelijk ? De passie druipt eraf. Maar wie hoopt even te kunnen wegzwijmelen bij wat onvervalste romantiek zal toch bedrogen uitkomen. In Een dramatische liefde werden voor de volledigheid ook de briefwisselingen tussen Max Frisch en Celan, en tussen Bachmann en Gisèle Celan-Lestrange opgenomen. Bepaalde ingewikkelde kwesties worden zo in de juiste context geplaatst, denk maar aan de koele brief van Frisch aan Celan waarin hij stelt dat hij geen zijde wil kiezen in de hele plagiaatkwestie, een houding die hem niet in dank werd afgenomen, noch door Celan, noch door Bachmann. Verder vinden we omstandige  nawoorden van Barbara Wiedemann, Bertrand Badiou, Hans Höller en Andrea Stoll, een overzichtelijke tijdskalender in twee kolommen en een tiental foto’s, facsimiles en illustraties. 

Veertig jaar nadat Paul Celan zich van de Parijse Pont Mirabeau in de Seine gooide, legt deze verhelderende editie niet alleen een stevige basis voor onze kennis van de relatie tussen beide auteurs, maar verstevigt meteen ook het mythische karakter van deze tragische liefdesgeschiedenis.

Verschenen in: STAALKAART #6, 2010