#levhalar

Taş Duvara Kazılı, Yazılı Kimlikler

Bir yazı ya da resim duvarda yalnızca bir süs değildir. O yazı ve resimler bizim kim olduğumuzu yansıtır. Nasıl bir kültür ve medeniyetten geldiğimiz, dünya görüşümüz, zihniyetimiz, kimliğimizdir onlar.

Zamanında Almanya’da Türk bir doktorun evine hırsız girer ve doktorun para edecek neyi varsa alır götürür. Birkaç gün sonra doktora bir mektup gelir. Mektupta şöyle yazmaktadır: “Abi ben de Türküm. Senin Türk olduğunu bilseydim evini soymazdım. Eşyaların filan yerde, gidip alabilirsin. Ancak insan duvarına bir ayet, bir ‘maşallah’ olsun asmaz mı? O vakit Türk olduğunu anlardım.”

Ey Koruyan, Hıfzeden!..

Eski evlerimizin dış cephelerinde en fazla dikkat çeken yazı “Ya Hafız” ism-i celilidir.

“Ya Hafız”, Esma’ül Hüsna’dan bir isimdir ve “ey koruyup kollayan” manasını içermektedir.

Bu ismi o taş duvarlara nakşeden usta bu yazı ile koruyup esirgeyenin ancak Allah olduğunu eserine işlemiştir.

Rivayet odur ki zamanında İstanbul’a Avrupa’dan bir sigorta şirketi çalışanı gelir. Maksadı şehirdeki mülkleri kendi sigorta şirketleri üzerinden sigortalamaktır. Bir süre şehirde gezdikten sonra şirketi arar ve şöyle der: “Biz bu şehirdeki evlerin hiçbirini sigortalayamayız zira buradaki evlerin hepsi Hafız isimli bir şirket tarafından sigortalanmış.”

Bir başka rivayet de şöyledir: Zamanında Osmanlı evlerinin dış duvarlarında “Ya Hafız” yazılarını gören İngiliz sefiri, Keçecizade Fuat Paşa’ya bu yazıların manalarını sorar. Nüktedan bir şahsiyet olan Fuat Paşa da “Osmanlı Sigorta Şirketi Poliçeleri” diye cevap verir. Buna karşılık İngiliz sefiri de “Cirosu oldukça yüksek bir sigorta şirketi olsa gerek. Çünkü bütün evlerde görüyorum” der.

Mal Sahibi, Mülk Sahibi…

Evlerin duvarlarında dikkat çeken bir başka yazı olan “Maşallah” ise hayranlık bildirir.

“Allah nazardan saklasın, Allah’ın dilediği olur, Allah kem gözlerden esirgesin” anlamına gelir. Bir güzelliğe hayran kalındığında o güzelliğin insanın kudretinden değil de Allah’ın (c.c) kudreti ve nasibinden geldiğine inancın ifadesidir. “Ya Malikü’l Mülk” ise yine Allah’ın isimlerindendir ve “ey mülkün sahibi” anlamına gelir. Bizlere mülkün hakiki sahibinin kim olduğunu hatırlatır. Bir bakıma “Mal sahibi mülk sahibi, hani bunun ilk sahibi?” der.

Bir başka yazı ise “Allah’ın dediği olur” yazısıdır. Binaların dış yüzeyine işlenen bu yazı binayı yapanın bir ifadesi olarak duvarda yerini alır. Biz inşaatı bitirdik ama takdir Allah’ındır. Takdir edilen neyse o oldu ve o olacaktır demektedir ev; kapısına gelene, önünden geçene, ev sahibine, evin önünde şöyle bir duraklayana.

Duvarlarımız, iç ve dış duvarlarımız. Sanmayalım ki birer taş, beton ya da kerpiçtir.

O duvarlar birer aynadır. O duvarlar, evlerimizin içindeki ya da dışındaki o duvarlar içimizin aynasıdır. Kimliğimizin aynasıdır. O levhalarda “Ya Hafız” yazılıdır. “Maşallah” yazılıdır. “Malikü’l Mülk” yazılıdır. Besmele yazılıdır, “Edep ya Hu” yazılıdır. Bize hatırlatır o duvarlar unuttuğumuzda, O’nun adını ve O’nun adına başlamayı. Hatırlatır o duvarlar korktuğumuzda, koruyan ve kollayanın O olduğunu… Hatırlatır duvarlar şımardığımızda, mülkün sahibinin ancak ve ancak O olduğunu. Ne çok şeyler söyler bir taşın kalbine kazınanlar.

Bir taş duvara asılanlar. Bize bizi hatırlatır. Nereden geldiğimizi ve nereye gideceğimizi. Der ki dünyanın renklerine, cümbüşüne kanma, aldanma Her renk biter haki kalır.”

Levhalar;

Böyle akar durursa aşındırır mermeri,

Bir gün gelir gülistana çevirir her yeri;

Aceleci ruhlar hep acele ededursun,

Mütemadi böyle olmuştur Hakk'ın takdiri.

Kıtaların kaymasını kabul görmesine en önemli engel kıtaların hareketlerini açıklayacak bir işletim mekanizmanın olmamasıydı. Kıtaların ve okyanus tabanların ayrı ayrı değil de beraberce hareket ettikleri ve yayılma sırtlarında yükselen magmayla yeni kabuğun oluştuğu ortaya konulunca, jeologlarla yapılan sohbet ortamlarının çoğunda levha hareketlerinden sorumlu ana süreç olarak iletici bir ısı sisteminin varlığını kabul etmiştir. Oysa sorun bugün de sürmektedir. Peki levhaları harekete geçiren tam olarak nedir?

  Levha hareketlerini açıklamak için ısıl iletim hücrelerini kapsayan iki model ortaya atılmıştır. Modelin birinde ısıl iletim hücreleri sadece astenosferde bulunurken;

Bu modelde termal konveksiyon hücreleri astenosfer ile sınırlıdır.

  ikinci modelde bütün mantoda görülürler. İki modelde de yayılma sırtları komşu iletim hücrelerinin Yer’in içine doğru alçalan kısımlarını işaret eder.

Bu modelde ise ısıl iletim hücreleri bütün mantoyu kapsar.

Böylece, yayılma sırtlarının ve çukurlar konumları iletim hücrelerinin yardımıyla belirlenir ve litosfer de ısıl iletim hücresinin üzerinde yer alır. Her levha bu şekilde tek bir iletim hücresine karşılık gelir.

  Birçok jeolog Yer’in iç ısısının levha hareketlerinde önemli rol oynadığı konusunda birleşse de her iki modelde de açıklanması gereken birçok sorun vardır. İletim hücreleri için gereken ısı kaynağının ve iletimin neden sadece astenosferle sınırlı olduğunu açıklama güçlüğü ilk modeldeki en büyük sorundur. İkinci modelde ısının kaynağı Yer’in dış çekirdeğidir. Ancak ısının dış çekirdekten mantoya nasıl iletildiği hala bilinmemektedir. Ek olarak, iletimin alt mantoyu ve astenosferinin ilişkisini birden sapsadığı hala net bir şekilde açıklanamamıştır.

  Bazı jeologlar levha hareketlerinin Yer’in içindeki ısıl iletime ek olarak, “dilim – çekme” ya da “sırt – itme” mekanizmaları sonucunda da olabileceğini düşünür. Bu mekanizmaların ikisi de yerçekimi ile oluşmasına rağmen Yer’in içindeki ısıl farklılıklarına bağlıdır. Dilim – çekme mekanizmasında dalmakta olan soğuk litosfer dilimi, etrafındaki sıcak astenosferden yoğun olduğundan levhanın geri kalanını, kendisi ile birlikte aşağıya astenosferin içine doğru çeker. Litosfer aşağıya doğru ilerledikçe, buna karşılık olarak üste doğru yayılma sırtına bir akış gerçekleşir.

  “Dilim – çekme” mekanizmasıyla birlikte “sırt – itme” mekanizması da geliştirilmiştir. Okyanus sırtları Magma yükselmesi sonucunda etrafındaki okyanusal kabuktan daha yüksektir. Yerçekiminin okyanusal litosferi topografik olarak yüksek yayılma sırtlarından çukurlara doğru ittiği düşünülür.

Yerçekim etkili “dilim çekme” yada “sırt itme” mekanizmalarının da levha hareketini oluşturduğu sanılır. “Dilim – çekme” mekanismasında, dalan levhanın kenar Yer’in içine doğru batarken, levhanın geri kalan kısmını da kendiyle birlikte aşağıya doğru sürükler. “Sırt – itme” mekanizmasında ise yükselen magma, okyanus sırtlarını okyanusal kabuğun diğer yerlerine göre daha çok yükseltir. Böylece burada oluşan gravite okyanusal litosferi sırtlardan ileriye çukurlara doğru iter.

  Jeologlar çoğunlukla bazı iletici sistemlerin levha hareketlerinden sorumlu olduğuna inandıkları halde “dilim – çekme” ve “sırt – itme” gibi başka mekanizmaların levha hareketlerine ne ölçüde katıldıkları henüz çözülememiştir. Bununla birlikte, levhaların geçmişte hareket ettiği ve bugün de hareket etmekte olduğu gerçeği hiçbir şekilde kanıtlanmamıştır. Bugüne kadar kapsamlı bir levha hareketi kuramı henüz geliştirilmemiş olup jeologların Yeryuvarı‘nın içi hakkında öğrenecekleri daha pek çok şey vardır.

Kıtaların kaymasını kabul görmesine en önemli engel kıtaların hareketlerini açıklayacak bir işletim mekanizmanın olmamasıydı. Kıtaların ve okyanus tabanların ayrı ayrı değil de beraberce hareket ettikleri ve yayılma sırtlarında yükselen magmayla yeni kabuğun oluştuğu ortaya konulunca, jeologlarla yapılan sohbet ortamlarının çoğunda levha hareketlerinden sorumlu ana süreç olarak iletici bir ısı sisteminin varlığını kabul etmiştir. Oysa sorun bugün de sürmektedir. Peki levhaları harekete geçiren tam olarak nedir?

  Levha hareketlerini açıklamak için ısıl iletim hücrelerini kapsayan iki model ortaya atılmıştır. Modelin birinde ısıl iletim hücreleri sadece astenosferde bulunurken;

Bu modelde termal konveksiyon hücreleri astenosfer ile sınırlıdır.

  ikinci modelde bütün mantoda görülürler. İki modelde de yayılma sırtları komşu iletim hücrelerinin Yer’in içine doğru alçalan kısımlarını işaret eder.

Bu modelde ise ısıl iletim hücreleri bütün mantoyu kapsar.

Böylece, yayılma sırtlarının ve çukurlar konumları iletim hücrelerinin yardımıyla belirlenir ve litosfer de ısıl iletim hücresinin üzerinde yer alır. Her levha bu şekilde tek bir iletim hücresine karşılık gelir.

  Birçok jeolog Yer’in iç ısısının levha hareketlerinde önemli rol oynadığı konusunda birleşse de her iki modelde de açıklanması gereken birçok sorun vardır. İletim hücreleri için gereken ısı kaynağının ve iletimin neden sadece astenosferle sınırlı olduğunu açıklama güçlüğü ilk modeldeki en büyük sorundur. İkinci modelde ısının kaynağı Yer’in dış çekirdeğidir. Ancak ısının dış çekirdekten mantoya nasıl iletildiği hala bilinmemektedir. Ek olarak, iletimin alt mantoyu ve astenosferinin ilişkisini birden sapsadığı hala net bir şekilde açıklanamamıştır.

  Bazı jeologlar levha hareketlerinin Yer’in içindeki ısıl iletime ek olarak, “dilim – çekme” ya da “sırt – itme” mekanizmaları sonucunda da olabileceğini düşünür. Bu mekanizmaların ikisi de yerçekimi ile oluşmasına rağmen Yer’in içindeki ısıl farklılıklarına bağlıdır. Dilim – çekme mekanizmasında dalmakta olan soğuk litosfer dilimi, etrafındaki sıcak astenosferden yoğun olduğundan levhanın geri kalanını, kendisi ile birlikte aşağıya astenosferin içine doğru çeker. Litosfer aşağıya doğru ilerledikçe, buna karşılık olarak üste doğru yayılma sırtına bir akış gerçekleşir.

  “Dilim – çekme” mekanizmasıyla birlikte “sırt – itme” mekanizması da geliştirilmiştir. Okyanus sırtları Magma yükselmesi sonucunda etrafındaki okyanusal kabuktan daha yüksektir. Yerçekiminin okyanusal litosferi topografik olarak yüksek yayılma sırtlarından çukurlara doğru ittiği düşünülür.

Yerçekim etkili “dilim çekme” yada “sırt itme” mekanizmalarının da levha hareketini oluşturduğu sanılır. “Dilim – çekme” mekanismasında, dalan levhanın kenar Yer’in içine doğru batarken, levhanın geri kalan kısmını da kendiyle birlikte aşağıya doğru sürükler. “Sırt – itme” mekanizmasında ise yükselen magma, okyanus sırtlarını okyanusal kabuğun diğer yerlerine göre daha çok yükseltir. Böylece burada oluşan gravite okyanusal litosferi sırtlardan ileriye çukurlara doğru iter.

  Jeologlar çoğunlukla bazı iletici sistemlerin levha hareketlerinden sorumlu olduğuna inandıkları halde “dilim – çekme” ve “sırt – itme” gibi başka mekanizmaların levha hareketlerine ne ölçüde katıldıkları henüz çözülememiştir. Bununla birlikte, levhaların geçmişte hareket ettiği ve bugün de hareket etmekte olduğu gerçeği hiçbir şekilde kanıtlanmamıştır. Bugüne kadar kapsamlı bir levha hareketi kuramı henüz geliştirilmemiş olup jeologların Yeryuvarı‘nın içi hakkında öğrenecekleri daha pek çok şey vardır.