#hemantkumar

१९६४ हे वर्ष भारतीय चित्रपट आणि संगीत जगतातील एक अत्यंत देदिप्यमान आणि तितकेच संवेदनशील व्यक्तिमत्त्व असलेल्या Hemant Kumar यांच्या आयुष्यात कमालीचे वादळी ठरत होते. याच काळात त्यांनी West Indiesचा आपला पहिला मोठा आणि ऐतिहासिक परदेश दौरा आखला. वेस्ट इंडीज मध्ये जावून कार्यक्रम करणारे ते पहिले भारतीय कलावंत होते! या संगीतमय प्रवासात त्यांच्यासोबत त्यांची पत्नी Bela, त्यांचे निष्णात तबलावादक Pandit Sudarshan Adhikari आणि प्रतिभावान मॅन्डोलिन वादक Mahendra Bhavsar हे त्यांचे साऊंड ट्रॅक जिवंत करणारे मुख्य सहकारी होते. हा तो काळ होता जेव्हा हेमंत कुमार यांच्या Bees Saal Baad आणि Nagin यांसारख्या चित्रपटांमधील अजरामर गाण्यांनी संपूर्ण भारताला वेड लावले होते आणि त्यांच्या अथांग सुरांचे साम्राज्य देशभरात प्रस्थापित झाले होते.

परंतु, दुसरीकडे व्यावसायिक गणिते काहीशी बिघडलेली होती; Kohraa या त्यांच्या महत्त्वाकांक्षी चित्रपटाला बॉक्स ऑफिसवर अपेक्षेप्रमाणे यश न मिळाल्यामुळे त्यांच्या कारकिर्दीत एक अतिशय कठीण आणि मानसिकदृष्ट्या आव्हानात्मक काळ सुरू झाला होता. अशा स्थितीत Hemant Kumar यांच्या या West Indiesच्या दौऱ्याने त्यांना केवळ सर्जनशीलतेच्या दृष्टीने आवश्यक असलेला एक निवांत विरंगुळाच दिला नाही, तर त्यांच्या कोमेजलेल्या मनाला आणि थंडावलेल्या व्यवसायाला एक खूप मोठा नैतिक आणि आर्थिक आधार मिळवून दिला. या सफरीने त्यांच्या जागतिक लोकप्रियतेवर एक कायमस्वरूपी सुवर्णमोहर उमटवला आणि एका कलाकाराला विजनवासातून पुन्हा नव्या उर्जेने उभे केले. या संपूर्ण दौऱ्या दरम्यान अत्यंत यशस्वी ठरलेले त्यांचे सादरीकरण Trinidad and Tobagoमधील San Fernando येथील प्रसिद्ध Naparima Bowl येथे झाले, जिथे त्यांच्या आवाजाने भौगोलिक सीमा ओलांडून एका नव्या इतिहासाची निर्मिती केली.

या ऐतिहासिक आणि अत्यंत भावस्पर्शी West Indies दौऱ्याच्या अनेक सुंदर आठवणी स्वतः Hemant Kumar यांनी पुढे जाऊन All India Radioवरील एका विशेष कार्यक्रमात अत्यंत संथ आणि भावुक आवाजात श्रोत्यांशी शेअर केल्या होत्या. वेस्ट इंडीज या कॅरिबियन बेटांवर भारतीय वंशाच्या लोकांची, म्हणजेच Indo-Caribbean समुदायाची खूप मोठी वस्ती आहे, ज्याचा इतिहास अत्यंत वेदनादायी आणि संघर्षाचा राहिला आहे. अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात British Empireने आपल्या वसाहतींमधील उसाच्या शेतांमध्ये काम करण्यासाठी संपूर्ण भारतातून, विशेषतः आजच्या Bihar आणि Uttar Pradeshच्या ग्रामीण भागातून हजारो गरिबांना करारावर मजूर म्हणून जहाजांमध्ये भरून या दुर्गम बेटांवर नेले होते.

सातसमुद्रापार गेलेल्या या उपेक्षित लोकांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत, अमानुष कष्ट उपसत असतानाही आपली संस्कृती, आपल्या पूर्वजांच्या परंपरा, आपली भाषा आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपली मातीची गाणी जमेल तशी आणि जिवापाड जपून ठेवली होती. हेमंत कुमार यांनी रेडिओवरील त्या मुलाखतीत अत्यंत अभिमानाने सांगितले होते की, जेव्हा त्यांचे विमान वेस्ट इंडीजच्या भूमीवर उतरले, तेव्हा तिथल्या स्थानिक भारतीय समुदायाने त्यांचे केलेले स्वागत अत्यंत अभूतपूर्व, जबरदस्त आणि डोळ्यात पाणी आणणारे होते. तिथल्या लोकांसाठी हेमंत कुमार आणि त्यांचा हा छोटासा सांगीतिक ग्रुप म्हणजे केवळ बॉलिवूडचे कलाकार नव्हते, तर ते थेट त्यांच्या पूर्वजांच्या भूमीवरून आलेले सुरांचे दूत होते. त्यांच्या गाण्यांमधील अथांग शांतता, मधुरता आणि गांभीर्य तिथल्या मातीत रुजलेल्या विस्थापित मनांना कुठेतरी थेट आपल्या पूर्वजांच्या विसरलेल्या आवाजाची साद घालत होते, म्हणूनच तिथल्या कष्टकरी जनतेला ही गाणी आपली स्वतःची वाटत होती.

हा जनसमुदाय आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत गरीब होता, पिढ्यानपिढ्या मजुरी करून जेमतेम जगणारा होता, परंतु संगीत आणि वादनाची उपजत आवड त्यांच्या रक्तामध्ये आणि घराघरात ओतप्रोत भरलेली दिसून येत होती. Hemant Kumar यांच्या संगीतातील प्रत्येक अजरामर गाण्यावर आणि सुरांच्या तानांवर West Indiesमधील प्रत्येक जाहीर कार्यक्रमात प्रेक्षकांनी अक्षरशः टाळ्या आणि आसवांची प्रचंड मोठी दाद दिली, ज्यामुळे संपूर्ण सभागृह भावविवश होऊन जायचे. असाच एक अविस्मरणीय आणि काळजाचा ठाव घेणारा प्रसंग एका मोठ्या जाहीर कार्यक्रमानंतर घडला, ज्याने हेमंत बाबूंच्या संपूर्ण आयुष्याची पाहाणीच बदलून टाकली. कार्यक्रम संपवून हेमंत कुमार जेव्हा रात्री उशिरा आपल्या हॉटेलच्या खोलीवर परत आले, तेव्हा काही स्थानिक वृद्ध आणि तरुण भारतीय व्यक्ती अत्यंत संकोचाने आणि आदराने त्यांना हॉटेलच्या लॉबीमध्ये भेटायला आले. त्यांच्या डोळ्यांत एक अनामिक आर्तता आणि आदर होता; त्यांनी अत्यंत नम्रपणे हेमंत बाबूंकडे पाहत विचारले की, “बाबूजी, आम्ही तुमच्यासारख्या थोर कलाकाराशी केवळ एक सेकंद हस्तांदोलन करू शकतो का?” अत्यंत साधे आणि सहृदयी असलेल्या हेमंत कुमार यांनी क्षणाचाही विलंब न लावता अत्यंत प्रेमाने “का नाही, जरूर!” असे म्हटले आणि समोर आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला केवळ हात न जोडता थेट आपल्या विशाल छातीशी घट्ट धरून कडकडून मिठी मारली, त्यांच्याशी प्रेमाने हस्तांदोलन केले.

त्या आलेल्या लोकांपैकी एका वयस्कर आणि प्रमुख व्यक्तीच्या डोळ्यांतून घळाघळा अश्रू वाहू लागले आणि अत्यंत गहिवरलेल्या आवाजात तो म्हणाला, “बाबूजी, आज आपल्याला प्रत्यक्ष भेटून आणि तुमच्या गळ्यातील ते दैवी सूर अनुभवून मला माझ्या मृत वाडवडिलांना, माझ्या पूर्वजांना प्रत्यक्ष भेटल्याचे परम सुख आणि समाधान मिळाले आहे. आम्ही कधी आमचा मूळ भारत देश डोळ्यांनी पाहिलेला नाही, आमच्या गरिबीमुळे आणि परिस्थितीमुळे तो आम्हाला कधी आयुष्यात पाहायला मिळेल की नाही हेसुद्धा आम्हाला ठाऊक नाही; परंतु आज तुम्हाला प्रत्यक्ष भेटून, तुमच्या सुरांना ऐकून आणि या देहाने तुम्हाला स्पर्श करून आम्हाला असे मनोमन वाटते आहे की आज आम्ही आमच्या पवित्र मातृभूमीला, भारताला प्रत्यक्ष जाऊन आलो, तिच्या कुशीत विसावून आलो, तुमचे हे उपकार आम्ही कधीच विसरणार नाही, तुमचे खूप खूप आभार!