#arapi

Ekonomska nezavisnost

Dok su ovim ranim periodom dominirali progresivni ideali i politike nacionalnog oslobođenja, današnji dominantni diskurs je diskurs liberalizma. I oslobođenje (eng. liberation) i liberalizam (eng. liberalism) su izvedeni iz reči sloboda (eng. liberty), ali u kolonijalnom i postkolonijalnom arapskom svetu, kao drugde, ta dva pojma su imala različite istorije, ciljeve i dostignuća.

Mogli biste da podelite njihove efekte na period neposredno nakon sticanja nezavisnosti od 1940-ih do sredine i poznih 1970-ih, i na period od 1980-ih do danas.

Prvi period je bio nadahnut idealima nacionalnog oslobođenja, koji su dominirali narodnim političkim pokretima i elitnim intelektualnim trendovima, dok su ideali liberalizma nadahnjivali drugi period i dominiraju poljem elitne intelektualne produkcije i političkog aktivizma.

Principi nacionalnog oslobođenja su delegitimisani u korist novog jezika kog karakteriše liberalizam

Od 1950-ih do 1970-ih, arapski intelektualci i politički pokreti su podržavali projekat oslobođenja od kolonijalizma i ostvarenje ne samo političke, nego i ekonomske nezavisnosti.

Jezik nacionalnog oslobođenja je postao bojni poklič režima koji tek što su ušli u proces dekolonizacije, na čelu sa bivšim egipatskim predsednikom Gamalom Abdel Naserom ali uključujući Siriju i Irak, zahvatajući čak i konzervativne režime u Tunisu i Jordanu, kao i antikolonijalne pokrete od Alžira preko Palestine do Omana i ostatka zalivskog regiona.

Cilj ekonomske demokratije, shvaćene kao parcijalne redistribucije bogatstva i razvoja kojim upravlja država sa ciljem smanjenja dohodovnog jaza i okončanja siromaštva, bio je od najvišeg značaja za vreme ovog perioda.

Postepeno, nakon rata iz 1967. i sve više do sredine 1970-ih, principi nacionalnog oslobođenja su bili delegitimisani u korist novog jezika kog je karakterisao liberalizam, i gde su liberali počeli da prikazuju nacionalno oslobođenje kao opresivno, sugerišući da sve što je ono donelo je politička diktatura, ekonomske i vojne katastrofe.

Lična sloboda

Liberalizam je, nasuprot tome, obećao da će ostvariti ličnu slobodu, regionalni mir i individualni prosperitet, kao i političku demokratiju, putem „slobodnih“ izbora.

Kako se ova faza arapskog liberalizma pojavila sa nastankom neoliberalne ekonomije, arapski liberali iz perioda nakon 1970-ih, kao i liberali drugde, odbacili su ekonomsku demokratiju kao suprotnu „oslobađanju“ prilika za lično bogaćenje, čak iako su neki kritikovali neumerenost neoliberalne ekonomije i nastojali da ublaže njene posledice.

Ako je projekat nacionalnog oslobođenja bio zasnovan na ideji narodne, plebiscitarne političke demokratije kao pratioca ekonomske demokratije, liberalizam sada insistira na izbornoj „reprezentativnoj“ demokratiji koja osigurava ekonomsku diktaturu, u meri u kojoj bi ekonomsku politiku trebalo da diktira tržište a ne narod ili državne institucije koje ga predstavljaju.

Politički ciljevi nacionalnog oslobođenja nisu bili specifičnost arapskog sveta. Sa njim su ga delile mnoge zemlje u Aziji i Africi koje su bile u procesu dekolonizacije od 1950-ih do poznih 1970-ih. Niti je usvajanje vrednosti Zapadnog liberalizma, koji je počeo da dominira arapskim svetom poznih 1970-ih nadalje, izolovan fenomen, već je kao takav rasprostranjen širom Azije, Afrike i Latinske Amerike, a da ne govorimo o Istočnoj Evropi, nakon 1990.

Uspon nacionalnog oslobođenja i socijalizma u arapskom svetu podudario se sa održavanjem Afro-azijske konferencije u Bandungu sredinom 1950-ih, i ubrzo potom osnivanjem pokreta nesvrstanih, da bi zatim sredinom 1960-ih usledila Trikontinentalna konferencija u Kubi, koja je globalizovala ovu inicijativu protiv kolonijalnih i neokolonijalnih sila.

Projekat je u arapskom kontekstu doveo do pokušaja ostvarivanja jedinstva i federacija između arapskih zemalja – pokušaja koji su se takođe dešavali i u podsaharskim afričkim zemljama na čelu sa Ganom, i karipskim nacijama Zapadnoindijskih ostrva koje su nedavno započele proces dekolonizovacije.

Imperijalne mahinacije

Iako su se SAD žestoko borile protiv projekta za federalizaciju i jedinstvo i on je do 1963. poražen u sva tri konteksta zahvaljujući kombinaciji imperijalnih i interhih faktora, zamah „arapskog socijalizma“ je nastavljen punom parom uz impresivne ekonomske i političke rezultate, a sa ciljem odvajanja lokalnih ekonomija od imperijalnih mahinacija.

Bivši egipatski predsednk Anvar Sadat se 1977. rukuje sa bivšim izraelskim premijerom Menahemom Beginom, godinu dana pre potpisivanja Sporazuma iz Kemp Dejvida (AFP)

Prisustvo Istočnog bloka je najviše pomoglo u odbijanju, za neko vreme, pokušaja imperijalne restauracije status quo ante. Odbijanje je, ipak, na kraju propalo.

Počevši sa pučem protiv Mosadeka i restauracije Šaha u Iranu 1953, zbacivanjem predsednika Hakoba Arbenza u Gvatemali 1954, i svrgavanjem Jordanskog premijera Sulejmana Nabulsija 1957, imperijalni pučevi su tokom 1960-ih između ostalih srušili Sukarna u Indoneziji, Kvame Nkrumaha u Gani, Patrisa Lumumbu u Kongu i Žoao Gulara u Brazilu.

Za razliku od arapskog socijalizma, novi liberalizam i neoliberalizam artikulišu svoje ciljeve u smislu individualnog, ne kolektivnog, identiteta.

Pokušaj zbacivanja Nasera je propao, iako je Izrael, po nalogu SAD, 1967. invazijom i porazom Egipatske armije izvršio coup-de-grace njegovog režima. Njegova smrt 1970. je obeležila početak kraja doba nezavisnosti i nacionalnog oslobođenja.

Tokom 1950-ih, 60-ih i 70-ih, ne samo da su arapske „socijalističke“ ekomonije zabeležile rapidni rast do nivoa bez presedana, nego je i smrtnost novorođenčadi značajno pala, socijalizovana zdravstvena zaštita je postala dostupna čitavom stanovništvu, povećano je očekivano trajanje života i ostvarena je ujednačenija distribucija prihoda, i programi zemljišne reforme i investicija u tešku industriju su transformisali lokalne ekonomije na načine bez presedana.

Ta dostignuća su ostvarena, kao što je pokazao autor Ali Kadri, uprkos postojećoj imperijalističkoj pretnji i ratnim tenzijama sa Izraelom koje su za rezultat imale velike vojne budžete, koji su ograničili ali nisu žrtvovali društvene i ekonomske ciljeve.

Rat i mir

Sa usponom neoliberalizma u 1970-im i njegove konsolidacije tokom 1980-ih pa nadalje, sve ovo se ekonomski promenilo, ali i politički i kulturalno. To što je Sporazum iz Kemp Dejvida ovo formalizovao teško da je slučajnost.

Iranci protestuju 1953. u znak podrške bivšem premijeru Mohamedu Mosadeku (AFP)

U tom kontekstu, i sa slabljenjem uticaja i naknadnim raspadom Sovjetskog Saveza, iste političke snage koje su u prethodnom periodu odigrale progresivnu ulogu, posvećene nacionalnom oslobođenju i društvenoj i ekonomskoj pravdi, promenile su savezništva i prešle na stranu novih lokalnih ekonomskih elita – nove klase liberalnih intelektualaca i njihovih imperijalnih sponzora, koji su svi do jednoga bili posvećeni društvenoj nejednakosti i ekonomskoj diktaturi.

Uvećano siromaštvo za većinu i ogromno bogatstvo za elite bili su neposredni i trajni rezultati

Tokom perioda koji je usledio nakon rata iz 1967, liberali su zastupali mišljenje da je ratno stanje sa Izraelom iscrplo državne resurse, dok bi mir obogatio sve Egipćane, naravno i sve Arape.

Egipatsko Muslimansko bratstvo, koje je zahvaljujući liberalnoj transformaciji i odricanju od nasilja tokom 1970-ih dobilo mesto za stolom predsednika Anvara Sadata, uključilo se u političku utakmicu na strani liberalnih sekularista a protiv naserovskog političkog i ekonomskog nasleđa i u korist neoliberalnog kapitalizma.

Do poznih 1980-ih, politička i ekonomska doktrina koju su zagovarali egipatski režim i egipatski liberali u potpunosti je usvojena od strane nove klase arapskih intelektualaca. Liberalni i neoliberalni palestinski intelektualci i političari su obećali da će „mirovni proces“ sponzorisan od strane SAD transformisati Zapadnu obalu i Gazu u novi „Singapur“.

Jordanski liberali i neoliberali su, sukcesivno, predvideli da će mir sa Izraelom, zaključen 1994, za rezultat imati neizmerno bogatstvo, praćeno novom neoliberalnim ekonomskim politikama. U oba slučaja, kao što se desilo u Egiptu, porast siromaštva za većinu i neizmerno bogatstvo za elite bili su neposredni i trajni rezultati.

Širenje korupcije

Za razliku od arapskog socijalizma, novi liberalizam i neoliberalizam artikulišu svoje ciljeve u odnosu na individualne, a ne kolektivne, identitete; kroz individualna politička prava, a ne kolektivna ekonomska prava; i kroz osudu istorije prošlosti i njenu reinterpretaciju kao liberalni politički i ekonomski neuspeh, umesto kao temelja ekonomski i politički demokratskije budućnosti.

Dok su borci za nacionalno oslobođenje ispunili svoja obećanja o besplatnom univerzalnom obrazovanju i zdravstvenoj zaštiti, delimičnoj redistribuciji bogatstva i uvećanoj produktivnosti, neoliberalni režimi koje su podržali liberalni intelektualci ili su pomogli da do njih dođe ugušili su političku demokratiju, proširili korupciju i vratili unatrag sva prethodna ekonomska dostignuća.

Unutrašnji sukobi između sekularnih i islamističkih liberala nisu vođeni zbog pitanja ekonomske demokratije, prava na obrazovanje i besplatnog zdravstva, ili zbog redistribucije bogatstva, već zbog političke moći u službi neoliberalne ekonomije i oko kulturnih politika.

Danas je većina ljudi u regionu lišena većine svojih ekonomskih prava i, kao rezultat izdaje političke demokratije od strane sekularnih liberala koji su podržavali pučeve protiv islamističkih liberala u Alžiru, Zapadnoj obali i Egiptu, u međuvremenu nisu dobili nikakva politička prava ili „ljudska prava“.

Dok je nacionalno oslobođenje pod „arapskim socijalizmom“ - uprkos njegovoj represiji liberalnih političkih prava – oslobodilo ljude od ekonomske diktature, siromaštva, nepismenosti i bolesti, novi neoliberalni režimi i njihova liberalna inteligencija su oslobodili arapske narode samo od arapskog socijalizma i pristojnog životnog standarda.

Džozef Masad je profesor savremene arapske politike i intelektualne istorije na Univerzitetu Kolumbija u Njujorku. On je autor mnogih knjiga i akademskih i žurnalističkih članaka. Među njegovim knjigama su: Kolonijalne posledice: Stvaranje nacionalnog identiteta u Jordanu, Žudni Arapi, Istrajnost palestinskog pitanja: Eseji o cionizmu i Palestincima, i najnovija: Islam u liberalizmu. Njegove knjige i članci su prevedeni na desetine jezika.