#5harfliler

5Harfliler’de sanırsam editoryal mahlaslardan birisi olan MEYDAN mahlasıyla EDİT: sitenin tasarımından görememişim, yazarı Aslı Böcek’miş) yayınlanan  ‘ Filli Boya 8 Mart Reklamını Nasıl Buldunuz?’ isimli tartışma yazısının arasına girdim, buraya da yedekledim.

"Öncelikle, bu bir kamu spotu değil. Ticari bir markanın reklamı. Boya firması, nihai amacı boya satıp kâr etmek. Tamam."

Öncelikle anayasal bir hak veya ihtiyaç olmayan kamu spotu işlevini epey bir süredir devletler değil markalar görüyor.Ticari markalar. Nihai amacı kar amaçlı markalar. Yani 'kamu spotu değil' itirazı (içerik veya işleve yönelik) herhangi bir eleştiriyi karşılamıyor.

"Bir firmanın verebileceği en “anlamlı toplumsal mesaj”, yapabileceği en “şık hareket” de aslında en gönül titreten reklamı çekmek değil. Her şeyden önce çalışanına doğru muamele etmek, işçinin hakkını yememek, doğanın içine etmemek… bunlar bir kapitalistin en güzel çeyizleri. Tamam onu da biliyoruz."

Tüzel veya gerçek herhangi bir kişinin anlamlı bir mesaj verebilmesi için belirli bir takım önkoşulları yerine getirmiş olması gerekmiyor; verdiği mesaj iletildiği ve dağıtıldığı sürece kendi hayatına kavuşuyor, kayda düşüyor, izleniyor, izlendikçe de sahibinden ve bağlamından bağımsız bir etki yaratıyor. 'Bize X diyeceğine kendin Y yap / Y yapamıyorsan X de deme' yaklaşımı da zaten anlamsız bir karşıtlık kurmaktan başka bir işe yaramıyor. Ahlak mahkemesi kurup, yargılamadan da tek tek yanlışlar eleştirilebilir; eleştirilmelidir de.

"Filli Boya’nın karnesine bu konuda kefil olabilecek kadar kafayı yemiş olanınız var mı peki. Hayır yok."

Başkasına sorduğun soruyu kendin yanıtlamış görünüyorsun. Önce sorman, yanıt beklemen, yanıt alamayınca yok demen daha makul olurdu.

"Bununla beraber, anormal bir zamandayız, gücüne güç katmak için rejim değiştirmeye çalışan, bu uğurda kişisel intikamlar gütmekten de geri kalmayan bir adam var ortada. Böyle bir zamanda, bizzat o kişinin demeçlerini ve politikalarını da hedef alan bir reklamla ortaya çıkmak kolay iş mi? Hayır, büyük cesaret. Gayet yapmayabilirdi, başına o belayı almayabilirdi."

Peki reklama yönelik mevcut olumsuz eleştiriler içinde 'cesaret'i merkeze alan var mı? Benim bildiğim kadarıyla yok. Bu durumda sırf bir adamı karşısına alıyor diye nasıl karşısına aldığını göz ardı etmemiz makul olur mu? Olmaz. Olmayacaksa 'cesaret'e vurgu yapmanın makul bir gereği olabilir mi? Olamazsa eleştirinin analizine niye oradan girmek gereksin?

"İkincisi, bu reklam başka bir hasrete konuşuyor. Haziran 2013’teki o HÜLOĞĞ’dan beri çözülemeyen bir tercüme sorununa. Mütemadiyen manyakça şeyler söylerken izlediğimiz sade vatandaş sorunu."

Bu kısımda ‘editoryal seçki’ kavramını hatırlatmakta fayda görüyorum.

Kalabalık bir yerde halka mikrofon uzat, bir kaç saat içinde onlarca farklı yorum alırsın. Bu yorumlar içinde en çok trafik getirecek yorumları bul, art arda ekle, paylaşıma sun, bu yorumları (genellikle uygun bir anda) 'işte halkın görüşleri' diye paylaşacak birileri sayesinde trafik de yaparsın.

70 milyonluk bir örneklem havuzundan bir avuç kişiyi *bile* ‘işte toplumun gerçekçi özeti’ olarak kabul edebilir, bir toplumun tamamını 'mütemadiyen manyakça şeyler söylerken izlediğimiz sade vatandaşlar geçidi' olarak belleyebilirsin.

O tip derlemeleri etkileriyle inceleyerek, bizzat kendi derlemelerini yaparak/yaratarak hayatını kazanan birisiysen, bu tuhaf derlemenin karşısına aynı tuhaflıkta başka bir derleme çıkartılabileceğini, bunun bir hasrete ilaç olabileceğini de hesap edebilirsin.

Filli boya reklamı seçim aritmetiğinin nihai belirleyen olduğu kutuplaşmış bir düzende 'halkın değerlerine uzak elitler' popülist oltasına verilen şartlı refleks yanıtlardan en sonuncusu. Gezi'de de örneklerini gördüğümüz, 'sade halk da bizlerle (hırkalı kepli emmi, hırkalı basmalı yazmalı yaşmaklı, ‘Hayır’ gerekçesiyle tık rekoru kıran kamyon şoförü, duyarlı taksici, kedi besleyen akp karşıtı fırıncı, vb)' görsellerinin, yani senin hasret diye isimlendirdiğin artık görünmezleşmiş tıklanma rekorları kıran siyasal talebin bir parçası.

Buradan sonraki kısımlarda da o talebi gören, hedef kitlesini okuyan bir metin yazarının fikrini ekibine 'pitch ederken' sunduğu vaatle (eğer o şahıs bizzat kendin değilsen) büyük ihtimal pişti oluyorsun:

"Bu reklam, sade vatandaşı yanlışlıkla kapatıldığı o ucube hücresinden çıkarıyor adeta."

Pitch’i yaptık, projelendirmeye geçelim: adeta bir ‘sade vatandaş örneklem havuzu’ olan 70 milyonluk anadolu'yu gezeceğiz, sade vatandaşlarla söyleşi yapacağız, (eli mahkum var olmak zorunda olan) kadın konusunda sağduyulu gibi konuşanların en ilginç ve vurucu olanlarını ayıklayacağız, altına Nil Karaibrahimgil ekolü birisinin (mümkünse kendisinin) müziğini dayayacağız

"Sevilesi sade vatandaşın, Anadolu insanının geri dönüşü!"

...böylelikle halkın özlediği halkı halka halkça anlatacağız.

"Üç büçük dakika boyunca ustaca icra edilmiş bir doğallıkla safi sağduyu konuşuyor. Tek yapmanız gereken birinde metin yazarı diğerinde olmadığını unutmak…"

Bu kısımdan ben pek emin değilim, görüntülerdeki kişilerin doğal çevrelerinde çekilmiş mizansenlerde resimlenmeleri dışında metin ezberi okuduklarını sanmıyorum. CHPli (ya da AKP karşıtı) 'sade halk' bulmak zor değil. Metni önden yazmak gerekmiyor, doğru kişiye doğru soruları sormak gerekiyor. Sorular içinde de en 'halk' duyulanları ayırmak, en sağduyu kokanları en samimi görünenlerle eşlemek yeter.

Sorun şu: o seçkiyi yapanın sağduyu sandığı şeylerin kazmalığına da katlanmak gerekiyor. Tam o kısımda da 'müşkül müşterekte müttefike müsamaha motoru' çalışmaya başlıyor.

O motorun nasıl çalıştığına örnek olarak sözü sana devrediyorum:

"Sağduyuda falsolar yok mu? Kılı kırk yaracaksam var, “sahip çıkarız” mesela kulak tırmalıyor."

Kadının üstünü örten erkek imgesiyle açılan, 'kadın deredir, türküdür, hayatın anlamıdır, kadınsız evin bereketi olmaz' yağmuru olup yağan bir metinde bir erkeğin ‘sahip çıkarız’ demesinin yanlışlığına odaklanmak için gerçekten de kılı kırk yarmak mı gerekiyor? o 'kılı' sırf muarızdan kıllanarak sahiplenme (hüloğ) ihtimali yok mu?

"O sahip çıkmalar gerçek hayatta kadının en yakınından gördüğü baskı ve şiddet olarak belirebiliyor çünkü."

Birisini 'sahiplenmek' baskı ve şiddet ihtimali mi, kesinliği mi? En yakının yakınını savunmak için 'sahip'leniyor olması bu konuda bir ipucu vermiyor mu?

"Kadın söylediğim türkü, izlediğim dere diyen genç ne demek istiyor onu da hiç anlamadım, kendi de bilmiyor muhtemelen."

Sen biliyorsun, kendi iradesi ve özyönetimi olmayan, ağızdan ağıza dolaşan bir hoşluk, 'izlemesi ve faydalanması hoş bir doğa olayı' diyor. Seçkide sahiplenilecek şeylerle birlikte de telaffuz ediliyor zaten: vatan, bayrak, cumhuriyet.

"Onun dışında “kadınlar gülmesin mi? o zaman çiçekler de açmasın” da rahatsız etmiş bazı kadınları, şu kadın-çiçek benzetmesinden bir kurtulamadık diye. Kahkaha atmayı çiçek açmaya benzetmek benim biraz hoşuma gitti aslında."

Kahkaha atmayı çiçek açmaya benzetme eyleminin sağı solu ‘türküdür, evin bereketidir, deredir, taşınmaz maldır, dünyanın anlamıdır’ söylemleriyle dolu olmasaydı şair ehliyeti verip 'kendini ifade vb'ye yedirmek mümkün olabilirdi. Ama bu söylemler rassal bir şekilde bir araya gelmediği için, şairane bir niyetle söylenmiş olsa dahi, 'iyi tarafından' bakmak savunmak için zorlamak, müsamaha kapısını kanırtmak manasına geliyor.

"Ama taşeron sorununu unutturacak kadar değil."

İyi de, söylemin yanlışığını eleştirebilecek fırsatı dahi bugün üstünkörü okumayla geçiştirip, 'taşeron sorunu var asıl' diye paralel konuya atlamayla çar çur edemiyor musun? Herhangi bir konunun gargaraya gelmesi için illa unutturulması mu gerekiyor? İleride o dönemin tek adamına karşı olağanüstü dönemeç gereği müdafada onu da bilinçli olarak görmezden gelmek de bir seçenek olamaz mı? olamazsa niye olamaz? Her şeyi tek adamın tehditkar varlığında hoş görülebilir, es geçilebilir hale getirmek mümkün değil mi?

"Ama bu mesajları böyle bir prodüksiyonla bin kanalda aynı anda milyonlara gösterebilme fırsatı… "

Hangi mesajları? Kadın'ın dere, türkü, çiçek olmasa da çiçeğimsi, ana, hayatın anlamı olduğu mesajlarının atatürk, vatan, bayrak vurgusuyla verildiği bu seçkideki mesajları mı? Bu niye fırsat olsun? Fırsatsa bu ‘dağlara taşlara' şut niye gol sayılsın? ‘Kaleci büyüyorsa kaleyi büyütürüz’ gibi bir çözüm olabilir mi?

"Ama boya markasının ne alakalığı… Ama ama, karışık hisler, bitiremiyorum yazıyı."

Yazı metni pas geçip çoğunlukla savunup, paralel bir kusurdan bahsederek tam olarak burada bitiyor.

"Siz ne düşündünüz izleyince?"

şurada yazdım:

Bu metin 2014 yılında 5harfliler’de yayımlanmıştır.

Doğubayazıt’ın dümdüz bir ovaya oturmuş paralel sokaklarında yürürken belki bir sıkışıklık hissi gelebilir insana, bir zaman-mekan çizelgesinde, başı ucu belli bir kentte sokakların birbirine köşelerle bağlanmasından, köşeleri döndükçe hep aynı sokağa çıkma hissinden. Ağrı Dağı’nı deniz niyetine sırtınıza alır, o muhteşem İshak Paşa’ya, Saray’a doğru yola koyulursanız tekinsizliğin seyri değişir. Yollar dolambaçlı hale gelir. Köşeler yok olur, yollar sizi yutar. Bir kayıp zamana, bir peri masalına, zamanın titrettiği ve asılı kaldığı o yere giderken, modern insanın tekdüzeliğinden kurtulamadığı zaman-mekan kaybolur. Nefes alma ritminin değiştiği bir havayla temas hali uyanır. İshak Paşa Sarayı döne dolaşa, farklı açılardan, farklı yüzeylerden görünür. Calvino’nun Görünmez Kentler’indeki gibi, “Yolculuk yapan ve yolu üzerinde kendisini bekleyen kenti henüz tanımayan kişi, krallık sarayının, kışlanın, değirmenin, tiyatronun ve çarşının nasıl olacağını merak eder.”Örneğin tren yolu örülemez İshak Paşa’ya, trenle gidilemez. Hayır biz İshak Paşa’ya hızlı tren yapacağız diyemezsiniz. İshak Paşa’da dağlar çoraktır, zeytin ağacı yoktur. İşte bu yüzden, biz bu ağaçları keseceğiz, buraya termik santral yapacağız da diyemezsiniz. İstanbul’un içinden iki deniz geçireceğiz hiç diyemezsiniz. Neden? Çünkü her şeyin bir bilgisi vardır.Modern insan referansını, arzulanan ve erişilemeyen kitlesel yazgımız ve bu husustaki yenilgimiz adına veriyorum. Ve oysa “garip” ve endişe verici bir “modernlikle”, malzemeye tüm hakimiyetimizle karşı karşıya… Alüminyum ve çelik. İshak Paşa Sarayı’nın çelik konstrüksiyon, ardından da alüminyum skylight -koruyucu üst örtülü- yeni çatısı ile. Belki çatının o alüminyum folyo hali, tahribata neden olan kar sularının girişini önlerken üzerinde birikecek karın beyazıyla müthiş bir estetik uyum sağlar diye düşündüler. Belki böyle ikna oldu birileri bu çatıya. İkna etmenin beşi bir para… “Dağ taş zeytin ağaçlarıyla dolmuş, Türkiye’nin enerjiye de ihtiyacı var.” (Arınç’tan alıntıdır.)Ben şuna ikna oldum; ayrışamıyorum. O mozaiğin içindeyim. Ayakkabılarımla 2000 yıllık mozaiğe basıyorum, mozaiğe dahilim. Aynı dönemdeyim, aynı zaman-mekandayım. Bir varoluş, hatta oluş problemi yaşıyorum. Mesafe alamıyorum. Tarihsel süreçte özneleşemiyorum. Seni benden, beni senden ayrıştıracak bir güç göremiyorum. Belki bu yüzden her tartışmanın sonu tekme tokat bitiyor, her aşk kanlı bir cinayetle sonlanıyor. Tarihe tarih diyecek, ağaca ve hayvana ötekinin etiğinde yaklaşacak gücüm yok. Bırakın ağaç ve hayvanı, insana insan olarak yaklaşacak, benden başka bir ötekinin varlığını kabul edecek, Allah’a havale etmeyecek bir gücüm de yok. Bu cümlede sözü edilen Allah, Japonya’daki tanrı kavramından farklı oysa ki… Orada bisikletin tekeri, bisikleti park ettiğim yerde bir ağacın gövdesine dokunuyorsa, yoldan geçen kişi beni uyarır, (beni azarlamaz, uyarır). Japonya’da Tanrı mevhumu kişinin bu çiçeğe yaklaşımında gizlidir. Ülkemizde benzer vatandaşlık görevlerini yerine getirmek için neyse ki bir Cumhurbaşkanımız var ve her cümlesinin içinde de bir kadir-i mutlak. Kendisi son olarak bir kafeteryada sigara içen gençlere adab-ı muaşeret dersi verdi, hatırlayalım, şu cümlenin estetiğinde: “Kapalı yerde sigara içiyor göstere göstere terbiyesizler. Cumhurbaşkanı’nı görüyor, hala içmeye devam ediyor.” Ayrışmaya dair aradığımız tüm gizler bu cümlede saklı.İktidar elinde bir tek-tipleştirmeden henüz bahsetmiyorum, Sayın Erdoğan’ı bir vatandaş olarak alıntıladım. Henüz, her şeyi ben sanan içimdeki cahildeyim, (cahil en sevdiğim kelime, bkz. İlber Ortaylı). Bilge bu topraklarda, havasıyla, suyuyla, tarihiyle, iklimiyle, dünyalık cehaletimizle tükettiğimiz, vurup savurduğumuz kaynaklarımız daha bizi yoksun bırakmadı; geçtiğimiz hafta birinci ölüm yıl dönümünü müzeye akın ederek kutladığımız, önce meydanda 2.5 liraya “panter” görmek isteyen halka gösterilen vurulmuş bir Anadolu Leoparını hatırlayalım (sonra derisi yüzülecek ve tüyleri taranarak kabartılacak). İçi, tahnitçinin şu sözleriyle doldurulacak, “Canlı hissini vermek için yüzü ve ayakları makyajla renklendirilecek. Gözler ve burun içlerine plastik maddeyle makyaj yapılacak. Makyajla çok doğal, canlıymış gibi gözükecek.”

Tahnit, cesedin bozulmaması için yapılan birtakım işlemlerdir. Yani estetik bir işlemdir. Tahnit de restorasyon gibi estetik, yani politik bir problemdir. İshak Paşa Sarayı’na yapılan restorasyonun şekli, son Anadolu Leoparı’na yapılan tahnitin şekliyle örtüşür. Her ikisi de estetik ve politik bir cümle kurar.Walter Benjamin’in bize faşist rejimler ve politikanın estetize edilmesi üzerine verdiği düşünsel miras kurulumunu modern zamanın, makinelerin reprodüksiyon çağında, aura’nın (Benjamin aura’yı mesafenin biricik fenomeni olarak anlatır) yittiği, tanrının yittiği, yani bireyin zaman-mekan algısının modernitenin değiştirdiği bir yerden yapar. Eski çağların tanrısal dogmatizminden özgürleşen kitleler, kendine ilahi güç olarak karizmatik siyasi liderleri edinirler. Bu özgürleşme Türkiye’de ne tamamlanmış bir sanayileşme sürecinden geçer, ne de bireyin kendini birey olarak algılaması nihayetine erer. Kemal Atatürk’ün neredeyse çoğunluk olan halk için Tanrı’laşması ve ardından gelen diğer iktidar baba figürlerimiz bu mutlak gücün göstergesidir. İlkokul sıralarında Allah mı daha büyük, Atatürk mü daha büyük tartışmalarımızı hatırlıyorum. Neyse ki bu iki tanrılı dini taşıyamadık ve acelece Atatürk’ün izlerinin silindiği ve Sultan’ın geri döndüğü zamanlara adım attık. Cumhurbaşkanı’nın gözü önünde utanmadan sigara içmek de Allah huzuruna yakın bir yer. Öyleyse, aura’nın yitiminin gerçekleşmediği, ilahi olandan ayrışmanın yaşanmadığı bir bölgede karşılaştığımız estetik problem ve gündelik hayatın içindeki tarihe, insana, hayvana, ağaca yönelen bu faşizm bize ne söylüyor?

Faşizm politikayı, dini, geçmişin yüce mitlerini güncel olanın estetiğiyle birleştirir. Bizim kopyala-yapıştır modernitemiz, tam da güncel olanla geçmişin yüceliğini ayrıştıramadığımız noktada farkında olmadan arkaik bir faşizm ile kendini kendi gövdesine yapışık doğurur. Bizim faşizmimiz, Benjamin’in söz ettiği faşizmin aradığı o büyüleyici auralı mesafeye (mesafe yitimi gerçekleşmediğinden) ihtiyacı olmadığı için bir tık daha içseldir. Arkaizmin yakın geçmişe yaptığı referansı da cebinde taşır. Henüz bu topraklarda tarihin nesnesi olan insan, arketip ve kolektif bilinçdışından zaman bulup kendi özne inşasını gerçekleştiremediği ve tarihin çizgiselliğine henüz ilişemediği için, döngüsel bir ölüm ve yeniden doğuma yakınlığıyla (ölmenin bu topraklardaki kolaylığı ve rastgeleliğini de hesaba katarsak -yolda yürüyordu, üzerine köprü düştü; yolda yürüyordu rögara düştü; yolda yürüyordu, kaza kurşunu ile öldü gibi gibi) bir tık daha içseldedir. Toplamda iki tık.

Tam da burada, Zeugma’yı, İshak Paşa Sarayı’nı düşünürken, Türkiye’de modernizmle oluşturulan zaman-mekanın lineer bir akışta geliştiğini söylemek zor. Süreçlerin parçalı, döngüsel olduğu arkaik bir düzende ikamedeyiz. Sürekli bir şimdiki zamana mahkumuz. Zaman-mekanı kavrayışlarımız hafızadan yoksun biçimlerde seyrediyor. Geçmişin izlerini taşıyamıyor gibi, mesafe edinemeyen, kendi yazgısıyla yüzleşemeyen bir arkaik kitleyiz. El yordamıyla yolunu bulan, gözleri bağlı, ancak anlık bile olsa edinemediğimiz hafızayı arzulamaktan da vaz geçmeyen. Batıcı bir perspektiften kendimize ve tarihimize bakmayı kafa bulanıklığıyla öğrenmiş olan bizler, bu arada-dereliğin içinde delikler açıp, boşluklar yaratıp illa da lineer zaman-mekan inşasından geçmemize gerek yok deyip aslında çevremizle kurduğumuz ilişkilerde yaptığımız her müdahalede nefes alan bölgelerimizin üzerine basıyoruz, zamansız Zeugma’nın, zamansız İshak Paşa Sarayı’nın, zamansız Yırca’nın üzerine bastığımız gibi.

Fatma Şahin için, “BIRADER APTAL OLMAYIN KUTSAL BIRSEYMIS GIBI NE YAPSAYDI AYAKABIMI CIKARSAYDI CAHILLER GIBI KONUSMAYIN SECDEMI ETMELIYDI KUTSALLIGI VARMI BULUNAN MAZAGIN ? BENDE SIZIN GIBI YORUM YAPANLARI ANLAMAKTA ZORLANIYORUM” diye soran bir twitter yazarının ettiği söz bize üçüncü bir açılım getiriyor. Nesneyle aramıza mesafe alamamanın, nesneyi (gerek bir leopar, gerekse bir mozaik) arkaik zaman-mekanın içinden gözlemlemenin yanı sıra içinde yaşadığımız semantik sisteme dair bir fikrimiz de pek yok. Anlamakta zorlanıyoruz. Anlam zemini üzerinden tartışabileceğimiz ve bu anlam zeminini dönüştürmeye yeltenebileceğimiz semantik bir sistemsizliğe mahkumuz. Dolayısıyla bizi herhangi bir olay/eylem üzerinde ikna edecek olan akıl yürütmelerden yoksunuz. Bu da bizi faşizmin gündelik estetiğinde üçüncü adıma taşıyor. Anlamak çözmeye yetmez diye söylenen bir şarkı sözünün duygusallığında iknanın milliyetçilik, din ve para kanallarıyla pompalandığı bir yerdeyiz. İster ulus devlet inşası üzerinden olsun, ister İslam birliği, ister kapitalizmin enerji politikaları, zaman-mekan içinde farklı parçacıklarda, benzer gündelik faşizm estetiğini ancak ve ancak yeniden üretiyoruz. Bu da politikanın estetize edilme şeklini uysallaşmış, içsel, döngüsel ve sevecen, hatta infantil bir düzleme mahkum ediyor. Her şey şaka gibi oluyor, gündemi karikatür dergilerinden takip edebiliyoruz. Çünkü bu estetiğe ve faşist söyleme dair en politik mesajlara, en kritik eleştirilere ancak gülerek yaklaşabiliyoruz. Alay ederek mesafe alabiliyoruz. Ya da kendimizi saklayarak, arkeik toplumun mitleri, görünmez kuralları arasında görünmez kalarak “var” olabiliyoruz.

5Harfliler: “Feministler dışında ahlakçılıkla suçlanan başka bi grup var mı?”

Birçokların severek takip ettiği, ilgi çekici ve kaliteli içerikleri ile takipçilerine her gün “Bir girip bakayım neler yayınlanmış” dedirttiği, kadın gündeminin peşindeki internet sitesi 5Harfliler ile internet üzerinden röportaj gerçekleştirdik.

Yeşim Özbirinci: 5Harfliler nasıl ortaya çıktı, amacınız nedir, bir araya nasıl geldiniz?

Duygu Aytaç:Amacımız kendi okumak isteyeceğimiz türden, kadın…