#23ad

🗓 Rok 23 naszej ery

🌍 Świat

Imperium Rzymskie: Rok 23 n.e. upływa pod rządami cesarza Tyberiusza. W Rzymie formalnie panuje pokój i stabilizacja, choć na dworze narastają intrygi. Właśnie w tym roku niespodziewanie zmarł jedyny syn i dziedzic Tyberiusza, Druzus Młodszy – jak podają rzymscy historycy, został potajemnie otruty przez swoją żonę Liwillę działającą z prefektem pretorianów, Lucjuszem Sejanem, który w ten sposób eliminował konkurenta. Na granicach Imperium nie toczyły się większe wojny ofensywne – Rzym pozostał po klęsce Warusa (9 n.e.) przy granicy na Renie i Dunaju. Cesarz Tyberiusz, nieufny wobec ekspansji, wolał wzmacniać administrację prowincji. Lokalnie jednak trwały walki z plemionami – m.in. w Afryce Północnej Rzymianie prowadzili uciążliwą wojnę z buntownikiem Takfarynasem (17–24 n.e.). W prowincjach dbano o infrastrukturę i handel; cesarstwo w tym czasie otaczało całe Morze Śródziemne i liczyło około 50 milionów mieszkańców żyjących pod rzymskim prawem.

Chiny: Po drugiej stronie świata rozgrywały się dramatyczne wydarzenia w Chinach. Upada dynastia Xin założona przez uzurpatora Wang Manga – w październiku 23 n.e. chłopskie oddziały powstańcze zdobyły stolicę Chang’an, splądrowały cesarski pałac, a sam Wang Mang poległ podczas oblężenia. Tym samym zakończył się krótki okres jego reform i rządów (9–23 n.e.), a na tron przywrócono ród Han pod wodzą Liu Xuana (cesarz Gengshi). Choć ten tymczasowy władca nie zdołał na długo zjednoczyć kraju, rok 23 oznacza definitywny kres rządów uzurpatora i początek odbudowy dynastii Han (pełnię władzy przejmie w 25 n.e. cesarz Guangwu). Wydarzenia te niosły ogromne skutki społeczne – lata nieudanych reform Wang Manga, klęski głodu i powodzie (m.in. katastrofalna zmiana biegu Rzeki Żółtej w 11 n.e.) doprowadziły do masowych buntów chłopskich (tzw. Czerwone Brwi). Upadek Xin w 23 n.e. rozpoczyna nowy rozdział w historii Chin, gdy dawna dynastia powraca do władzy po okresie chaosu.

Indie: W Indiach brak jednolitego imperium – subkontynent podzielony jest na kilka królestw. Na północnym zachodzie rządzą jeszcze dynastie pokroju Indo-Scytyjczyków i Indo-Partów, jednak na horyzoncie pojawiają się Kuszanowie (pochodzący z plemienia Jueczów) – w I wieku n.e. zaczynają oni zakładać własne państwo w regionie Baktrii i północnych Indii. W dolinie Gangesu trwa dynastia Ćaktiaputrów (Satavahanów), której władcy rządzą Dekanem i utrzymują ożywiony handel z innymi częściami Azji. Na południu subkontynentu (Tamilakam) istnieją rozwinięte królestwa Tamilów (Chera, Pandya, Chola), które słyną z handlu pieprzem i przyprawami. Szlaki handlowe łączące Imperium Rzymskie z Indiami są w pełni aktywne: przez Ocean Indyjski płyną statki rzymskie po indyjskie bogactwa. Kupcy rzymscy docierają do portów jak Muziris na wybrzeżu Malabarskim, skąd wywożą pieprz, kość słoniową, perły i tkaniny w zamian za złote monety. Ślady tych kontaktów archeolodzy znajdują w postaci skarbów rzymskich monet odkrywanych w Indiach z I wieku n.e., a także wzmianek w źródłach (np. grecki Periplus Maris Erythraei opisujący te podróże około 40–60 n.e.).

Inne regiony: W Azji Zachodniej trwa rywalizacja Rzymu z imperium Partów, choć akurat w latach 20. n.e. panował względny spokój po wcześniejszych walkach o Armenię. Król Partów Artabanus II umacniał władzę wewnętrzną, a kontakty dyplomatyczne z Rzymem były utrzymywane ostrożnie. W Afryce kwitło królestwo Kusz ze stolicą w Meroe – słynęło z bogactwa w złoto i handel z Rzymianami (np. eksport kości słoniowej, egzotycznych zwierząt). Na Bliskim Wschodzie Nabatejczycy rządzili żyznym królestwem Arabii Petryjskiej, kontrolując szlaki kadzidlane; ich stolica Petra rozwijała się jako centrum handlowe. Ameryka w tym czasie pozostawała odizolowana: rozkwitały tam cywilizacje prekolumbijskie nieświadome wydarzeń Starego Świata. W Mezoameryce trwa późny okres preklasyczny – w dżunglach Jukatanu i Gwatemali wznoszono kamienne centra protomiejskie Majów (np. El Mirador osiąga szczyt rozwoju ok. I w. n.e.). W Andach zaś powstawały podwaliny kultur andyjskich – w Peru rozwija się kultura Moche (początek I w. n.e.), a na płaskowyżu Altiplano kwitnie kultura Tiwanaku (jej początki również sięgają pierwszych wieków n.e.). Choć tych wydarzeń nie odnotowały kroniki roku 23, stanowią one tło globalnej mozaiki – świat był w tym czasie rozproszony na szereg rozwijających się cywilizacji, od śródziemnomorskiego imperium, przez dalekowschodnie królestwa, po prehistoryczne jeszcze społeczności oceańskie i amerykańskie.

🇵🇱 Ziemie dzisiejszej Polski

Kultura archeologiczna dominująca: Obszar obecnej Polski w 23 n.e. znajduje się poza granicami Imperium Rzymskiego, w strefie tzw. Barbaricum. Brak źródeł pisanych z tego regionu rekompensują znaleziska archeologiczne. Na znacznej części dzisiejszych ziem polskich w I wieku n.e. rozwijała się kultura przeworska – archeologiczna kultura późnej epoki żelaza datowana od III w. p.n.e. do V w. n.e.. Kultura przeworska objęła głównie tereny południowej i środkowej Polski (od Śląska i Małopolski po Mazowsze i Podlasie). Uważana jest za kontynuację wcześniejszej kultury lateńskiej i pomorskiej, a według dominującej hipotezy wiąże się z obecnością plemienia Wandalów (lud germański) lub konfederacji Lugiów na tych terenach. Równolegle na północy, nad Bałtykiem, istniała kultura oksywska (Pomorze Gdańskie) – w I wieku n.e. uległa przemianom i około połowy I w. dała początek kulturze wielbarskiej. Kultura wielbarska (z I–IV w. n.e.) rozwinęła się na Pomorzu i Mazowszu, a jej powstanie łączy się z migracją plemienia Gotów ze Skandynawii. Goci osiedlali się stopniowo w dolinie Wisły, współistniejąc z ludnością miejscową (Wenedami, Rugami). W Karpatach i na Śląsku południowym można było spotkać wpływy celtyckie (schyłkowe grupy kultury lateńskiej), lecz polityczna potęga Celtów została wcześniej złamana przez ekspansję Rzymu. Ogólnie ziemie polskie tego czasu zamieszkiwały społeczności przed-słowiańskie – tradycyjnie identyfikowane z plemionami germańskimi lub mieszanymi – które nie znały pisma, lecz rozwijały własną kulturę materialną, pozostając w kontakcie z sąsiadami.

Charakterystyka życia codziennego: Społeczności kultury przeworskiej żyły w niewielkich osadach wiejskich. Osady miały charakter rozproszonych zagród; zazwyczaj składały się z kilku domostw położonych w pobliżu rzek lub żyznych pól. Typowy dom był konstrukcji drewniano-ziemnej: tzw. dwunawowa chata słupowa – prostokątny budynek o wymiarach ~100–140 m², zbudowany z pionowych słupów, o ścianach z plecionki oblepianej gliną. Dach kryto strzechą. Wewnątrz wydzielano część mieszkalną oraz część dla zwierząt (inwentarzową). Obok dużych chat stawiano mniejsze półziemianki i szałasy służące za warsztaty rzemieślnicze, spichlerze lub stajnie. Codzienne zajęcia koncentrowały się na rolnictwie: uprawiano zboża (pszenicę, jęczmień, proso), rośliny strączkowe i len. Stosowano już narzędzia żelazne – sierpy do żniw, motyki, a zapewne i radełka do orki. Hodowla zwierząt dostarczała mięsa, skór i wełny – trzymano bydło, świnie, owce, kozy oraz konie. Prace polowe wymagały karczowania lasów – praktykowano gospodarkę wypaleniskową (żarową), wypalając połacie puszczy pod uprawy. Wioski otaczały mozaiki pól uprawnych, pastwisk i dzikiej przyrody; ludzie żyli w bliskości rozległych lasów pełnych zwierzyny. Strój mieszkańców Barbaricum wykonywano domowym sposobem – kobiety tkały tkaniny na krosnach ciężarkowych z wełny i lnu. Ubiory były proste: tuniki, spodnie i płaszcze spinane fibulami (zapinkami z brązu lub żelaza). Rzemiosło stało na rozwiniętym poziomie: garncarze lepili naczynia na kole garncarskim (wynalazek przejęty od Celtów i Scytów), kowale w kuźniach wytwarzali miecze, lance, noże i ozdoby z żelaza. Funkcjonowały wyspecjalizowane centra produkcji – np. w IV w. n.e. duży ośrodek garncarski istniał we Wrzępii w Małopolsce (świadczy to o korzeniach tego rzemiosła już we wcześniejszych stuleciach). Społeczeństwa te nie tworzyły organizmów państwowych – żyły w ustroju plemiennym. Na czele stała lokalna arystokracja (wodzowie, książęta plemienni), jednak dużą rolę odgrywały też wiece i tradycja prawa zwyczajowego. Walki międzyplemienne zdarzały się, ale znaczna część konfliktów rozwiązywana była przez zawieranie sojuszy lub migracje.

Kontakty handlowe, technologiczne, społeczne: Pomimo oddalenia od granic Imperium Rzymskiego, plemiona zamieszkujące dzisiejszą Polskę nie były odizolowane. Przeciwnie – I wiek n.e. to okres nasilonych kontaktów z południem, określany jako okres wpływów rzymskich. Przez ziemie polskie przebiegały ważne szlaki handlowe, z których najsłynniejszy to Szlak Bursztynowy. Trasa ta łączyła wybrzeże Bałtyku z prowincjami rzymskimi nad Dunajem i Adriatykiem. Główny trakt wiódł od rzymskiego miasta Carnuntum nad Dunajem (dzisiejsza Austria) przez Bramę Morawską na Śląsk, dalej w okolice Kalisza (starożytna Calisia) i przez Kujawy do wybrzeży Bałtyku. Dzięki temu szlakowi już od pierwszego stulecia n.e. do barbarzyńskiej Północy docierały towary z Imperium. O stałych kontaktach handlowych świadczą liczne znajdowane w Polsce denary rzymskie oraz importowane wyroby luksusowe. W bogatych grobach z I–II w. n.e. odkryto na przykład naczynia brązowe z Italii – dzbany, situle – oraz szklane paciorki i ozdoby, które musiały przybyć z południa. W zamian barbarzyńcy eksportowali głównie surowce: przede wszystkim bursztyn bałtycki, nazywany przez Rzymian „złotem Północy”, a także futra, skóry, miód, wosk i prawdopodobnie niewolników. Wymiana miała charakter pośredni – kupcy z prowincji naddunajskich (często celtyckiego lub trackiego pochodzenia) zapuszczali się na północ, przywożąc na wymianę wino, oliwę, ozdoby, narzędzia czy ozdobne fibule. Technologie również przenikały wraz z handlem: wspomniane koło garncarskie, nowe formy broni i narzędzi, a nawet wpływy sztuki (np. zdobienia na biżuterii lokalnej naśladują motywy grecko-rzymskie). Kontakty ze światem antycznym pozostawiły trwały ślad – archeolodzy odnajdują rzymskie monety Augusta i Tyberiusza na polskich stanowiskach datowanych na I wiek n.e. (np. w Małopolsce i na Dolnym Śląsku). Rzymskie wpływy widoczne są też w obyczajach – elita plemienna przejmowała niektóre elementy prestiżowe (jak noszenie importowanych ozdób, picie wina z brązowych naczyń). Jednocześnie kontakt z cywilizacją imperium dostarczał inspiracji do tworzenia większych związków plemiennych. Historycy rzymscy wzmiankują o Lugiach (Lugiones) – federacji kilku plemion na terenie dzisiejszej Polski, być może tworzącej zalążek organizacji protopaństwowej.

🗌 Mazury i Węgorzewo

Stan osadnictwa i środowiska: Region Mazur (północno-wschodnia Polska) w roku 23 n.e. był obszarem o niskiej gęstości zaludnienia, pokrytym rozległymi puszczami i siecią polodowcowych jezior. W rejonie dzisiejszego Węgorzewa – położonego nad jeziorami Mamry i Święcajty, w pobliżu rzeki Węgorapy – brak znaczących osad miejskich; żyły tam drobne wspólnoty zbieracko-rolnicze. Archeologia identyfikuje na tych terenach tzw. kulturę bogaczewską, należącą do kręgu zachodniobałtyjskiego. Kultura bogaczewska rozwijała się od I do IV w. n.e. na Pojezierzu Mazurskim, jednak stan badań nad tamtejszym osadnictwem jest ograniczony – dotychczas przebadano tylko nieliczne stanowiska. Wiadomo, że mieszkańcy budowali tu niewielkie osady nad brzegami jezior i rzek, żyjąc z rybołówstwa, łowiectwa oraz uprawy prosa i hodowli bydła w niewielkiej skali. Klimat Mazur w I wieku był umiarkowany i sprzyjający – okolice Węgorzewa porastały gęste lasy mieszane (bory sosnowo-dębowe), w których żyły dzikie zwierzęta (łosie, tury, dziki). Sieć wodna (jeziora połączone rzekami) stwarzała dogodne warunki transportu lokalnego – być może już wtedy używano dłubanych czółen do przemieszczania się po jeziorach.

Hipotetyczne znaczenie regionu: Mazury leżały nieco na uboczu głównych szlaków handlowych, ale nie były całkowicie odizolowane. Najbliższe odnogi Szlaku Bursztynowego biegły wprawdzie przez Kujawy i Pomorze Gdańskie, jednak również przez Mazury mogły przebiegać lokalne trasy wymiany. Na północ od Węgorzewa rozciągały się bogate w bursztyn tereny Sambii (obecny obwód kaliningradzki) – możliwe zatem, że ludność znad mazurskich jezior uczestniczyła w zbieraniu bursztynu nad Bałtykiem i przekazywaniu go dalej na południe. Region ten identyfikowany jest z później wzmiankowanym przez Ptolemeusza plemieniem Galindai (Galindów). Istnieją przesłanki łączące kulturę bogaczewską właśnie z Galindami, jednym z plemion pruskich zamieszkujących we wczesnym średniowieczu Mazury. Choć brak bezpośrednich źródeł z 23 n.e., możemy przypuszczać, że obszar dzisiejszego Węgorzewa miał wtedy charakter pogranicza – stykały się tu wpływy kultur bałtyjskich (prusko-litewskich) i germańskich. Być może istniały sezonowe obozy myśliwych nad jeziorami lub ufortyfikowane osady na wyspach jeziornych, chroniące okoliczną ludność w razie zagrożenia. Przyroda Mazur pozostawała w dużej mierze dziewicza – gigantyczne puszcze (takie jak późniejsza Puszcza Galindzka) zapewniały obfitość drewna, zwierzyny i miodu dzikich pszczół, co samo w sobie stanowiło bogactwo i mogło przyciągać sąsiadów do wymiany dóbr.

🔄 Zmiany klimatyczne i środowiskowe

Klimat: Okres I wieku n.e. należał do relatywnie ciepłych i stabilnych pod względem klimatu. Historycy klimatu mówią o tzw. optymum rzymskim – temperatury w Europie dorównywały, a miejscami nieco przewyższały poziom współczesny. Lata były umiarkowanie ciepłe, a zimy łagodne, co sprzyjało rolnictwu nawet w wyższych szerokościach geograficznych. Z analizy słojów drzew i osadów wynika, że około narodzin Chrystusa zaczęła się kilkusetletnia era korzystnego klimatu w Europie. Szczególnie istotne były obfite opady letnie utrzymujące się przez ponad 500 lat na przełomie er – wilgotniejsze lata zapewniały dobre plony zbożowe i rozwój Imperium Rzymskiego. Brak ekstremalnych susz czy ochłodzeń w I wieku n.e. oznaczał względną przewidywalność warunków, co ułatwiało ekspansję upraw na nowe tereny.

Krajobraz: W skali globalnej nie doszło w roku 23 do gwałtownych zmian środowiskowych – był to okres naturalnej stabilności holocenu. Jednak działalność człowieka już zaczynała przekształcać krajobraz Europy. W rejonie Barbaricum (w tym na ziemiach polskich) trwała stopniowa deforestacja: plemiona rolnicze wypalały lasy pod pola uprawne i pastwiska. Znaczne obszary dawnych puszcz zamieniano na mozaikę pól i łąk – pyłki roślin uprawnych pojawiają się coraz częściej w osadach jeziornych datowanych na I–II w. n.e. Wycinanie lasów było związane także z dużym zapotrzebowaniem na drewno: służyło ono do budowy domów, grodów i łodzi, a także jako paliwo (np. do wytopu żelaza czy warzenia soli). Mimo to w roku 23 n.e. przeważały jeszcze krajobrazy dzikie: rozległe bory pokrywały większość Europy Północnej, a bagna i mokradła pozostawały nienaruszone w dolinach rzek. W zapiskach rzymskich pojawiają się wzmianki o trudnościach przepraw przez nieprzebyte lasy Germanii – przyroda stanowiła wówczas realną granicę cywilizacji. Zmiany klimatyczne w skali makro (jak ochłodzenia czy ocieplenia) w I wieku miały charakter bardzo łagodny i rozciągnięty na dekady. Dopiero przyszłe stulecia (III–V w.) przyniosą bardziej zauważalne wahania klimatu (np. okresowe susze w Imperium około 230–270 n.e., czy później ochłodzenie w okresie wędrówek ludów). Rok 23 mieścił się w długim okresie sprzyjających warunków – można uznać, że przyroda dostarczała wówczas ludziom obfitości zasobów, które umożliwiały wzrost demograficzny i rozwój kultur.

🐉 Mitologia i wierzenia

Wierzenia lokalnych ludów: Społeczności zamieszkujące ziemie polskie w I wieku n.e. nie posiadały pisma, więc ich systemy wierzeń znamy jedynie pośrednio z późniejszych relacji i znalezisk. Były to ludy pogańskie, wyznające religie wielobóstwa. Czciły zapewne siły natury – słońce, księżyc, pioruny, ziemię i wodę – personifikowane w postaci bóstw opiekuńczych. Rzymski historyk Tacyt pisał, że u plemion Germanii nie budowano świątyń, gdyż “bóstwom nie stawia się posągów; czczą je w gajach i borach” (co sugeruje istnienie świętych gajów). Możliwe, że podobnie czyniły ludy na naszych ziemiach – np. czcząc boskiego gromowładcę (odpowiednik późniejszego Thora lub słowiańskiego Peruna) podczas burz lub oddając cześć Matce Ziemi związanej z urodzajem. Niektóre nazwy plemion sugerują pierwiastki religijne: np. Lugii mogą nawiązywać do celtyckiego boga Lugha, a Vendowie (Wenedzi) być może czcili jakiegoś boga wody (według pewnych teorii). Brak jednak pewnych dowodów – religia była przekazywana ustnie jako mity i opowieści opiewające przodków, bohaterów i duchy przyrody. Każda rodzina i ród prawdopodobnie miał własne legendy i obrzędy, a rolę kapłanów pełnili starszyźni lub znachorzy (szamani).

Rytuały, opowieści, praktyki magiczne: Archeologia dostarcza wskazówek co do praktyk religijnych. Obrządek pogrzebowy w kulturze przeworskiej był niemal wyłącznie ciałopalny – zmarłych palono na stosie, a prochy składano w glinianych popielnicach lub jamach grobowych. Do grobów wkładano dary: narzędzia, ozdoby, a w przypadku mężczyzn często broń (miecz, włócznię). Charakterystyczne jest rytualne gięcie i łamanie broni podczas pogrzebu – znajdowane miecze z I w. są celowo powyginane lub połamane. Ten zwyczaj interpretowany jest jako ofiara dla bóstw podziemi lub „unicestwienie” broni, by towarzyszyła wojownikowi w zaświatach i nie mogła być użyta przez żywych. Podobnie postępowano z niektórymi ozdobami. Takie rytuały wskazują na wiarę w życie pozagrobowe – wyobrażenie, że dusza po śmierci wędruje do innego świata, gdzie potrzebuje wyposażenia. Inne praktyki magiczne można wnioskować z analogii z późniejszymi zwyczajami słowiańskimi i germańskimi: prawdopodobnie znano wróżby i zaklęcia związane z cyklami natury (np. przesilenie zimowe, równonoc wiosenna). Istniały święta plonów, podczas których dziękowano bóstwom za urodzaj – być może podobne do późniejszych dożynek, z ofiarą ze zwierząt lub pierwszego snopa zboża. Magia ludowa opierała się na mocy ziół i amuletów: archeolodzy znajdują amulety z kłów zwierząt, bursztynu czy specjalnie ukształtowanych kamieni, co sugeruje wiarę w ich ochronną moc. Bursztynowi przypisywano właściwości lecznicze i apotropaiczne (odstraszające złe moce) – w starożytnym Rzymie również wierzono, że noszenie bursztynu chroni przed chorobami gardła. Możliwe zatem, że nad Bałtykiem bursztyn był cennym talizmanem i przedmiotem wymiany magicznej. Ważną rolę odgrywał kult przodków – w każdym rodzie czczono duchy zmarłych, składając im ofiary z jedzenia i napojów w określone święta. Takie praktyki utrzymywały więź społeczności z jej historią i tożsamością. Choć wiele z tych wierzeń rekonstruujemy hipotetycznie, znaleziska i zapisy etnograficzne późniejszych czasów pozwalają sądzić, że duchowy świat plemion z roku 23 n.e. był bogaty w mitologię pełną przyrody, magii i bohaterów przekazywanych z pokolenia na pokolenie przy ogniskach.

📌 Ciekawostka

W kilkadziesiąt lat po 23 n.e. doszło do niezwykłego wydarzenia pokazującego wartość bałtyckiego bursztynu w świecie starożytnym. Cesarz Neron (pan. 54–68 n.e.) wysłał rzymskiego ekwitę (konnego rycerza) z misją dotarcia nad Bałtyk po „złoto Północy”. Posłaniec ten przemierzył ponad 600 mil (około 900 km) aż do ujścia Wisły i na Półwysep Sambijski – serce bursztynowych wybrzeży. Z wyprawy przywiózł ogromne ilości bursztynu, tak że na igrzyskach gladiatorskich w Rzymie można było udekorować bursztynem niemal wszystko. Pliniusz Starszy odnotował, że nawet sieci chroniące widownię przed dzikimi zwierzętami miały bursztynowe oczka, a największy okaz bursztynu ważył 13 funtów (około 4,3 kg)! Ta opowieść ilustruje, jak daleko sięgał łańcuch handlowy od spokojnych plaż Bałtyku do serca imperium – i jak ceniony był materiał zbierany prawdopodobnie przez przodków mieszkańców dzisiejszej Polski. Bursztynowa gorączka tamtych lat przyczyniła się do rozwoju kontaktów między cywilizacją śródziemnomorską a barbarzyńcami znad Bałtyku, pozostawiając ślady w postaci skarbów bursztynu odnajdowanych w rzymskich ruinach oraz rzymskich monet na wybrzeżu Morza Bałtyckiego.

🎭 Scenka z życia

Jest letnie popołudnie roku 23 n.e. w niewielkiej osadzie nad Wisłą, gdzieś na pograniczu dzisiejszej Małopolski i Śląska. Słońce chyli się ku zachodowi, złocąc drewniane ściany dymiących chat. Na ubitej ziemi pośrodku wioski gromadzą się mieszkańcy – rozeszła się wieść, że przybył kupiec z południa. Brodaty mężczyzna o śniadej cerze, ubrany w kolorową tunikę, rozkłada na skórzanej derce swoje towary: połyskującą brązową czarę, garść szklanych paciorków w barwach nieba, mały toporek żelazny i sól w bryłkach. Ludzie z osady spoglądają z zaciekawieniem – takich cudów nie widują na co dzień. Wódz osady, rosły wojownik z naszyjnikiem z wilczych zębów, podchodzi pierwszy. W rękach ostrożnie niesie kawałki bursztynu z pobliskiego wybrzeża oraz zwinięte futro bobra. Kupiec uśmiecha się i w języku mieszającym celtyckie i germańskie słowa zachwala swoje wyroby. Obok wodza stoi jego żona, ubrana w lnianą suknię spiętą piękną fibulą – pamiątką po dziadku, zdobytą w podobnej wymianie przed laty. Kobieta bacznie obserwuje paciorki i dotyka misternie zdobionej czary. Wódz wskazuje na czarę i toporek, oferując w zamian bursztyn i futro. Po chwili targu obie strony klepią się po ramionach – doszło do transakcji. Wieczorem cała wspólnota ucztuje przy ognisku. W nowej brązowej czarze lśni miód pitny, którym częstowany jest przybysz. Dzieci z fascynacją oglądają szklane paciorki, a starszyzna dopytuje kupca o daleki świat: o ogromne miasta z kamienia, o legionistów w zbrojach i dziwne potrawy. Gwiazdy rozbłyskują nad ciemnym horyzontem puszczy, gdy kupiec kładzie się spać w gościnnej chacie – jutro ruszy dalej na północ po kolejne cenne towary. Mieszkańcy wioski długo jeszcze rozmawiają o nowinkach, które usłyszeli. W ich codzienne, proste życie taki dzień targowy wnosi powiew wielkiego świata – opowieści, które staną się kanwą nowych legend przy wieczornych ogniskach.

🖌️ Ilustracja

📜 Podsumowanie