Freedom is mine

Musorqski yaradıcılığında eləcə də XX əsr rus fortepiano musiqisində “Sərgidən Şəkillər” fortepiano silsiləsi xüsusi yer tutur. Bu əsər 1974-cü ildə rəssam Qartmanın sərgisinin təsiri altında yazılmışdır. Əsərin proqramlı ideya məzmunu danılmazdır. Adından bəlli olduğu kimi dinləyicinin qarşısında müxtəlif obraz və məzmunlar səciyyələnən rəsm nümunələri keçir. Əsərin quruluşu nə qədər ənənəvi görünsə də bir o qədər orjinaldır. Ümumiyyətlə bu böyük əsər son dərəcə rəngarəng silsilə suita kimi işlənib və bu janra xas olan hissələr arasında təzadlıq hər an özünü biruzə verir. Eyni zamanda suitanın nömrələri bir-birindən tam şəkildə ayrılmır əksinə onların vahid kompozisiyası daxilində birləşdirən bir şərt var ki, bu da silsiləni açan “Gəzinti” nömrəsidir. İlk növbədə, qeyd etməliyik ki, “Gəzinti” silsiləni açan pyesdir və o giriş funksiyası daşıyır. Bu sakit və milli təbiətli mövzu silsilənin leytmotivinə çevrilərək əsər boyu səslənir və silsilənin birləşməsinə xidmət edir. 

Pyeslər müxtəlif xarakterlidir. Bəzilərində nağıl obrazlar canlandırılır, bəzilərində məişər səhnələri. Nağıl obrazları isə Qnom, Toyuq ayaqları üzərində ev pyeslərini göstərmək olar. Silsilədə portretlər də var, buna misal olaraq “2 yəhudi”ni göstərmək olar. 

Rekviyem matəm messasıdır. Ona görə əsər tutqun xarakterlidir. Rekviyem silsilə şəklinədir. Burada messa ilə eyni olan hissələr var. Kyric, eksion, sanktus.

Rekviyem latın dilində ifa olunur, bir insanın və bir neçə insanın vəfatı ilə bağlı yazılan əsərdir. Bu janra adətən dini musiqi ilə məşğul olan hər bir bəstəkar müraciət edir. Məhşur Rekviyem nümayəndəsi Mozart (Mozart Rekviyemini tamamlaya bilməmişdir. Onun tələbəsi Züs Mayer əldə olunan qarayazmalar nəticəsində əsəri tamamlamışdır, yəni özündən heç bir musiqi bəstələməmişdir, musiqi bütövlükdə Mozarta aiddir. Mozartin Rekviyemi 12 nömrədən ibarətdir), verdi ( Dostu Alessandro Madzolinin ölümü ilə əlaqədar yazılıb), Brams (”Alman Rekviyemi” - ona görə ki, alman dilindədir).

Sizinlə bu əsəri dinləyərkən keçirdiyim hiss və həyəcanları bölüşmək istəyirəm. 

Messa hər bazar günü ifa olunan silsilə xarakterli əsərdir. Adətən Messada 5 və ya 6 hissə olur. Katolik janr olduğuna görə Messa latın dilində dini mətn əsasında ifa olunur.

1. Kyric elesion

2. Zloria

3. Credo

4. Sanktus

5. Benediktus

6. Agnus Dei

Ave Maria - çoxlarının əzbər bildiyi melodiya bəlkə də... 

Ruhumu riqqətə gətirən musiqi bənzərsiz çiçəklərin açdığı və alaq otlarının cücərə bilmədiyi bir diyara oxşayır; təəssüf ki, bunu anlayan insanlar çox azdır. 

“Feeling good” mahnısı çoxları eşitmişdir. Gəlin mənim də sevdiyim mahnının tarixindən bir az danışaq.

Mahnı  “The Roar of the Greasepaint - The Smell of the Crowd” musicalı üçün Anthony Newley və Leslie Bricusse tərəfindən 1964-cü ildə bəstələnmişdir. Mahnı ilk dəfə Cy Grant-ın Böyük Britaniya turunda səslənmişdir. Həmçinin, 1965-ci ildə Gilbert Price Broadwaydə ifa etmişdir. 

Amma çoxları mahnının ilk ifaçısı kimi Nina Simoneni bilir. Nina Simone 1965-ci ildə mahnını studiada bizim indi bildiyimiz coverdə yazdırmış və “I put spell on you” albomuna daxil etmişdir. 

Mahnının sözləri və musiqisi insanın hiss və həyəcanlarını dərindən başa saldığı üçün çox musiqiçilər bu mahnıya müraciət etmişdi. Muse, Sammy Davis Jr., Michael Buble, George Michael, Avicii, Eels, Joe Bonamassa və başqaları sözü gedən mahnını öz janrlarına uyğunlaşdırıb, amma əsərin əsas standartını saxlayıblar.

Mahnı nədən danışır? Mahnının sözləri birmənalı qəbul edilmir. Hər kəs öz fərdiliyi ilə mahnıya yanaşır. Bəziləri mahnının sadəcə təbiəti vəsf etdiyini , bəziləri insanın sevdiyinə təbiətin məcazında xitab etdiyini, bəziləri isə insanın içindəki iztirablara, əzab-əziyyətlərə qalib gələrək azadlığa çıxdığını düşünür.

Mahnının sözləri birmənalı başa düşülməsə də hər kəsin qəlbinə yol tapa bilib. 

Mahnının ifaçılarının siyahısı (mənbə: vikipediya)

1965: John Coltrane on The John Coltrane Quartet Plays

1965: Jean DuShon on the album Feeling Good

1965: Julie London on the album Feeling Good[1]

1965: Chris Connor on the album Sings Gentle Bossa Nova

1965: Billy Eckstine on the album The Prime of My Life

1965: Sammy Davis, Jr. on the album The Sammy Davis, Jr. Show

1966: Stanley Turrentine on the album Rough 'n' Tumble

1966: Bobby Darin on the album Bobby Darin: In A Broadway Bag [1]

1966: Jack Jones on his album Impossible Dream[1]

1966: Freda Payne on the album How Do You Say I Don't Love You Anymore

1966: Carmen McRae on her live album Woman Talk

1968: Nichelle Nichols on the album Down To Earth

1969: Black Cat Bones on the album Barbed Wire Sandwich[1]

1969: Traffic on the album Last Exit[1]

1969: Mahogany on the album Mahogany

1991: Carla White on the album Listen Here

1993: Elaine Paige on her album Romance & the Stage

1997: Sheryl Crow on the song "Tomorrow never dies" in the album Tomorrow Never Dies

2000: Eels on the album Oh What a Beautiful Morning

2000: Frank Cunimondo Trio on the album Feelin' Good

2003: RZA samples Freda Payne's rendition in the lead track of the album Birth of a Prince, "Bob 'N' I"

2003: Sacred Spirit on their song "A New Dawn" from the album Jazzy Chill Out

2004: Michelle McManus on her debut album The Meaning of Love

2004: Sophie B. Hawkins on the album Wilderness

2005: Wax Tailor on the album Tales of the forgotten melodies, sampled on the track "How I feel"

2005: Quantic Soul Orchestra on the album Pushin' On

2006: Lil' Wayne & Juelz Santana on the shelved mixtape "I Can't Feel My Face", sampled on the track "Birds Flyin' High"

2007: Toše Proeski on the album Igri Bez Granici

2007: John Barrowman on the album Another Side

2007: Blackmailers on the album Paradise Fanfare Blues

2007: Randy Crawford and Joe Sample on the album Feeling Good[1]

2007: UNC Clef Hangers on the album Time Out. The track was also included in the a cappella compilation album Sing III.

2008: George Michael on his Greatest Hits compilation, TwentyFive

2009: Joe Bonamassa on The Ballad of John Henry[1]

2009: My Brightest Diamond on Dark Was the Night

2009: Oleta Adams on Let's Stay Here

2009: Escala on Escala

2010: Gregory Porter in his album Water

2010: Asa on her Live in Paris Album

2010: M.I Abaga in his album "Illegal Music"

2010: Noize MC on the song "Mersedes S666" in the album Последний альбом (альбом Noize MC)

2011: Melanie Amaro in The X Factor (U.S. season 1)

2011: Jennifer Hudson album track from I Remember Me

2011: Jay-Z and Kanye West on the song "New Day" in the album Watch the Throne

2011: Ronan Parke in his debut album Ronan Parke

2013: Ane Brun in her retrospective album Songs: 2003-2013

2013: Leslie West (with Dee Snider) on his album Still Climbing

2013: Aynsley Lister on his album Home

2014: George Michael on his album Symphonica

2014: Prabhu Deva on his movie Action Jackson (2014 Film)

2014: Frances Madden in a live recording at Foundry616 here

2014: Sonnet Simmons on Rising Star

2015: Avicii as a same-titled single,[33] with amended lyrics. The song was in cooperation with Swedish multinational car manufacturer Volvo for use in a promotional advertisement by Volvo new line Volvo XC90 highlighting the slogan "A New Beginning".[34]

XIX əsrin sonunda ABŞ-ın Missuri ştatının barlarında yeni üslubda yaradılmış musiqi səslənməyə başlanır. Avropa musiqisinin ənənələrini — Şopen və List yaradıcılığını, marş, polka kimi məişət janrlarını zənci musiqisinin formaları ilə qovuşduran bu yeni üslub reqtaym adlanır və az bir vaxtda o, geniş yayılır. Faktik olaraq cazın ilkin mərhələsini də məhz reqtaym təşkil edir. Lakin caz, sözün həqiqi mənasında XX əsrin əvvəlində Nyu-Orlean şəhərində yaranmışdır. Çoxmillətli liman şəhəri olan Nyu-Orleanda hər cür musiqi — həm reqtaym, həm ispan və fransız musiqisi, həm blüz (Afrika, Amerika və Avropa xalq musiqi formalarının kəsişməsində yaranmış janr) və həm də kantri-musiqisi (Amerikanın ağ əhalisinin ənənəvi musiqisi) səslənərdi. Məhz bu müxtəlif mənşəli musiqi formalarının sintezi nəticəsində Nyu-Orlean cazı və yaxud ənənəvi caz yaranır.

Bu musiqini adətən qara musiqiçilərdən ibarət ansambllar ifa edərdi. Lakin tezliklə caz musiqisi ağ əhalinin diqqətini də özünə cəlb edir. «Qara caz»la daha məhdud ekspressiyaya malik olan, estradaya yaxın «ağ caz» və ya diksilend üslubu meydana çıxır. 20-ci illərin əvvəllərində ABŞ-ın qara əhalisinin cənubdan şimala köçməsi ilə əlaqədar görkəmli caz musiqiçiləri Nyu-Orleandan Çikaqoya gəlirlər. Çox keçmir ki, həmin şəhər dünyanın ən möhtəşəm caz mərkəzi kimi böyük şöhrət qazanır. Məhz burada caz musiqisi ilk dəfə qrammofon valına yazılır, radio verilişlərində səslənir.

20-ci illərin və bəlkə də bütövlükdə caz tarixinin ən görkəmli musiqiçisi zənci Lui Armstronqdur. Onun virtuoz truba çalmaq məharəti, eləcə də nadir, bənzərsiz səsi indiyədək caz ifaçıları üçün bir etalon olaraq qalır.

30-cu illərin əvvəlində caz tarixində baş vermiş daha bir mühacirət dalğası — bu dəfə Çikaqodan Nyu-Yorka — yeni, svinq üslubunun yaranmasına gətirib çıxarır («svinq» sözünün mənası «yırğalanma», «yellənmə»dir). Biq-bənd adı ilə tanınan və tərkiblərini xeyli genişləndirmiş bu ansambllar caza böyük kommersiya uğuru gətirir. «Svinq kralı» klarnet-çalan Benni Qudmen, görkəmli pianoçu və bəstəkar Dük Ellinqton və istedadlı trombonçalan Qlen Miller 30-cuların ən məşhur biq-bəndlərinə rəhbərlik etmişlər. Gözəl müğənni, «cazın birinci ledisi» EllaFitscerald da biq-bəndlərdən birində çıxış etmişdir. Onun ecazkar səsi və improvizasiya qabiliyyəti bu günədək caz musiqisinin ən yüksək, əlçatmaz zirvələrindən hesab olunur. 30-cu illərin sonunda Kanzas şəhərində əvvəlcə eksperiment xarakteri daşıyan modern-caz və ya bibop üslubu yaranır. Bibopda əsas diqqət orkestrin həmahəng səslənməsinə deyil, müxtəlif alətlərin solo ifasına yetirilir. 40-cıların məşhur cazmenləri saksafonçalan Çarli Parker və trubaçalan Dizzi Gillespi bibopa dünya şöhrəti gətirirlər. Çarli Parkerin modern-cazın inkişafında oynadığı rolu çox vaxt Lui Armstronqun ənənəvi caz sahəsindəki xidmətlərinə bərabər tuturlar. Dizzi Gillespinin kəşflərindən biri də caza Afrika, Kuba ritmlərini daxil etməsidir.

50-ci illərin əvvəlində bir çox caz musiqiçiləri «isti» bibopdan uzaqlaşıb melodikliyi və mülayim xarakteri ilə seçilən kul caz (yəni «sərin caz») üslubunu yaradırlar. Bu üslubun banisi cazın ən parlaq simalarından biri — trubaçalan Mayls Devisdir. Onun rəhbərlik etdiyi orkestr əvvəllər caza heç də xas olmayan nəfəsli alətlərlə zənginləşir. Mayls Devis caz musiqisində elektron alətlərin də tətbiq olunmasına tərəfdar çıxır. Həmin meyl 70-ci illər-də Kaliforniyada «Qərb sahilinin cazı» adı ilə tanınmış caz musiqisinin yeni formasının yaranması ilə nəticələnir. Görkəmli pianoçu Deyv Brubekin təmsil etdiyi bu yeni üslub Avropa musiqisinin bir çox əlamətlərindən yaradıcdıqla bəhrələnir. Lakin caz pərəstişkarları bu gün də ifadəli, ehtiraslı bibop üslubuna üstünlük verməkdədirlər. Bibopdan hard-bop deyilən bir üslub da törəmişdir. Bu üslubu barabançalan Art Bleyki və onun yaratdığı «Jazz Messengers» qrupu təmsil edirlər. «Hard» «möhkəm» deməkdir və doğrudan da, hard-bop musiqisi özünün «möhkəm» ritmi ilə fərqlənir. Burada Afrika musiqisinin hərarətli ritmlərinə geniş meydan verilir.

60-cı illərin ən populyar caz üslubu fri-cazdır («fri» «sərbəst» deməkdir). Onun ən görkəmli nümayəndələri saksafonçular Con Koltreyn və Ornett Kolman sayılır. Onlar caz musiqisində improvizasiyanı bir növ bərpa edirlər. Koltreynin ifa tərzi dinamik və fəal, Kolmanınkı isə mülayim və tarazlaşdırılmış xarakteri ilə fərqlənirdi. 60-cı illərin sonunda caz kompozisiyalarında müasir rok musiqisinin xüsusiyyətləri tətbiq olunmağa başlayır. Eyni zamanda, rok musiqiçiləri də tez-tez caz improvizasiyalarından istifadə edirlər. Bu qarşılıqlı bəhrələnmə nəticəsində fyujn və yaxud caz-rok üslubu meydana çıxır. Onun ilk nümayəndəsi məşhur Mayls Devisin 1970-ci ildə buraxdığı «Bishes Brew» albomu indiyədək caz tarixində ən böyük kommersiya uğuru qazanmış disk hesab olunur. Caz-rokun sonrakı inkişafı Mayls Devisin yetirmələri Con Maklaflin və Çik Koria, eləcə də Corc Benson və başqalarının yaradıcılıq axtarışları ilə bağlıdır.

Caz-rokun ən virtuoz gitaraçalanı Con Maklaflinin 80-ci illərin əvvəlində yaratdığı məşhur «Mahavishnu Orchestra» kollektivi caz, rok, blüz, eləcə də hind musiqisinin ənənələrini orijinal tərzdə birləşdirmişdir. Maklaflin caz-roku simfonik musiqi ilə də əlaqələndirir — 1974-cü ildə London Simfonik Orkestri ilə birgə hazırladığı məşhur «Apocalypse» albomu buna gözəl nümunədir. Corc Benson əvvəlcə məharətli gitaraçı, sonralar istedadlı caz müğənnisi kimi də şöhrət qazanır. Pianoçu Çik Koria və onun rəhbərlik etdiyi «Return to Forever» qrupu caz-rok üslubunu Braziliya musiqisinin ecazkar ritmləri ilə zənginləşdirir. Daha bir qrup — «Weather Report» da caz-rokun inkişafına nəzərəçarpacaq təsir göstərmişdir. Onun buraxdığı «Heavy Weather» albomu Devisin «Bitches Brew» albomu ilə yanaşı, caz musiqisinin qızıl fonduna daxildir. Billi Kobhem (baraban), Yan Hammer (klavişli alətlər), Jan-Lyuk Lonti (skripka), Jako Pastorius, Con Patituç-i (bas-gitara), El Dimeola və Pet Meteni (gitara) caz-rokun görkəmli təmsilçiləridir. Son illərdə caz musiqisinin taleyində heç bir köklü dəyişiklik baş verməmişdir. Caz-rok üslubunun yeni nəsli — Con Skofıld, Mayk Stern (gitara), Markus Miller (bas-gitara) və başqaları pərəstişkarlarını yeni uğurları ilə sevindirirlər. Keçmişə nəzər salan retrospektiv caz da yaranır.

“Qüdrətli dəstə” bəstəkarlarının yaradıcılığında Şərq mövzusu xüsusi yer tutur. Rimski-Korsakov da onların sırasına daxildir. Onun 1888-ci ildə yazdığı “Şəhrizad” simfonik süitası Şərq obrazlarına həsr olunmuş rus musiqi nümunələrindən ən gözəllərindəndir. 

“Şəhrizad” proqramlı əsər olub, “Min bir gecə” ərəb nağılları motivləri əsasında yazılmışdır. Dörd hissədən ibarət simfonik süita Şərqin rəngarəng lövhələri və obrazlarını canlandırır. Rimski-Korsakov seçilmiş ərəb nağıllarının məzmununu dinləyicinin başa düşməsinə kömək məqsədilə ilk əvvəl süitanın bütün hissələrini müəyyən başlıqla qeyd etmişdir. Lakin sonra bəstəkar əsərin başlığını və ümumi proqramını saxlamışdı. Bu ümumi proqram bir-birilə bağlı olmayan sehrli ərəb nağıllarına əsaslanır. Rimski-Korsakovun süitası sehrli nağıl qəhrəmanlarının maraqlı və rəngarəng macəraları haqqında orjinal musiqi hekayətidir. Dinləyici qarşısında dəniz, isti ölkələr, gözəl Şərq şəhəri Bağdadın obrazları canlanır. Süitanın bütün hissələrini bir-birinə sanki zəhmli Sultan Şəhriyara öz gözəl nağıllarını danışan Şəhrizadın musiqi mövzusu birləşdirir. 

Rimski-Korsakovun daha əvvəl “Dəniz və Sindibadın gəmisi” adlandırdığı I hissə kiçik, asta templi girişlə başlayır. O, bütövlükdə zəhmli, qəddar sultan Şəhriyar və gənc Şəhrizadın obrazlarını əks etdirən iki təzadlı mövzudan ibarətdir. 

QISA MƏLUMAT.

Sonata allegrosu və ya sadəcə sonata forması musiqi forması hesab olunub 3 hissədən ibarətdir. 

I hissə - Ekspozisiya - bu hissədə əsas və köməkçi partiya qarşılaşdırılır.

II hissə - İşləmə - əsas mövzu bir növ variasiya şəkilli olur.