Freinet onderwijs

Ik ben momenteel denk ik al acht keer opnieuw gestart aan deze tekst. Niet omdat ik moeite heb met iets ervoor te verzinnen, maar juist omdat er zoveel te vertellen valt: Ik heb geprobeerd te schrijven over mijn eigen ervaring met de vrije tekst, het feit dat mijn school het maken ervan niet toestond, dat ik het niet kende tot een paar maanden geleden. Bij elk onderwerp loop ik op een gegeven moment vast. Ook omdat ik ook nog mijn mening over een tekst erin probeer te verwerken, mijn gedachten tijdens het lezen ervan probeer op te schrijven.

Maar wat kan ik zeggen over ‘De Vrije Tekst’? Simpelweg zeggen dat ik ermee eens ben, voelt kort door de bocht en bovendien ondoordacht. En schrijven dat ik toch vrije teksten schreef toen ik nog kind was, ondanks het feit dat ik op een traditionele, katholieke school zat, als opschepperij.

De vrije tekst is iets wat ik nooit heb gekend en toch een intieme band mee heb. Iets waarvoor ik tegelijk werd geprezen en gestraft, net zoals mijn andere creatieve bezigheden in het middelbaar.

Ik kan me nog goed herinneren dat mijn ouders erop werden aangesproken dat ik tijdens de lessen zat te tekenen, of uit het raam zat te staren, of op een andere manier niet zat op te letten tijdens de les. Het enige waar ik nooit mee in de problemen ben gekomen, is het feit dat ik verhalen schreef. Al denk ik niet dat het was omdat de leerkrachten het apprecieerden, maar vooral omdat ze het gewoon niet door hadden. Net zoals ik denk dat de vrije tekst nooit zou hebben gewerkt in het traditioneel onderwijs (en ook nooit zal werken), toch zeker niet op de manier die C. Freinet in zijn tekst beschrijft: Kunnen schrijven over wat je wilt, wanneer je dat wilt.

Misschien dat ze het zouden proberen implementeren als de welgekende opstelletjes en vrije schrijfuurtjes (waas C. Freinet ook over schrijft in zijn tekst), maar die vrijheid die juist zo essentieel is voor de vrije tekst, ontbreekt gewoon integraal in de manier waarop het traditionele onderwijs is opgebouwd. Het is er simpelweg niet voor gemaakt. Er is een reden dat het in de lesstructuur die het Freinetonderwijs gebruikt, wel werkt. Want al je hele school gebouwd is rond het principe dat de zelfexpressie het belangrijkste aspect is van een kind, dan is het niet echt logisch om een lessenrooster voor hen op te stellen waar elke minuut van de lesdag al voor hen is bepaald.

(Van ‘Pedagogie van het werk’ heb ik enkel hoofdstuk 24 (Naar een pedagogiek van het werk) en 25 (Maar wat voor werk?) gelezen. Over de rest van het boek kan ik dus geen oordeel geven.)

Het is vreemd om een tekst te lezen en meteen door te hebben dat het in een periode is geschreven die tegelijk enorm verschilt aan degene waar jij in leeft en toch vergelijkbaar blijft.

Dit was een gedachte die meerdere keren terugkwam terwijl ik ‘Pedagogie van het werk’ van Célestin Freinet las. Iets wat blijkbaar wel vaker voorkomt wanneer hij fictieverhalen schrijft, aangezien ongeveer hetzelfde probleem had toen ik ‘Minet’ probeerde door te nemen. Daar verloor ik mezelf soms zo sterk in het zoeken naar de metafoor van het verhaal dat ik vergat om simpelweg plezier te hebben met het lezen ervan.

Bij ‘Pedagogie van het werk’ was dit laatste een iets minder groot probleem. Het is duidelijk meer bedoeld om een bepaalde mening over te brengen, dan om echt puur en alleen te entertainen, dus de metafoor is ook duidelijker dan in zijn kinderboeken.

Het is dan ook opgebouwd in een stijl die vergelijkbaar is met de geschriften van Oudgriekse filosofen zoals de dialogen van Plato: Een discussie tussen verschillende personages waarin wordt gepraat over een filosofische of maatschappelijke kwestie. In dit geval zijn er drie personages: Een landbouwer, een dorpsmeester en zijn vrouw die aan het discussiëren zijn over de hervormingen van het onderwijs.

Ik moet wel zeggen dat deze wel niet eerlijk verdeeld is op vlak van wie van de 3 personages het meeste gelijk heeft (toch niet in de hoofdstukken die ik heb gelezen). De dorpsmeester en zijn vrouw mogen dan wel niet de stem spelen van het ‘traditionele onderwijs’ en zijn duidelijk wel voor het hervormen van de school, maar hun manier van aanpakken (werkmethodes die bedacht & uitgetest zijn door wetenschappers) worden vaak ronduit bespot door de landbouwer, die de mening van C. Freinet uitbeeldt. Misschien dat ik het daarom liever wil vergelijken met een ander boek dat ik onlangs heb gelezen: “De apologie van de school’, geschreven door Jan Masschelein en Maarten Simons. Een boek dat de school wil verdedigen tegen de maatschappelijke kritiek die het vandaag de dag vaak krijgt.

Helemaal aan het begin van deze tekst schreef ik dat ‘Pedagogie van het werk’ zowel verouderd als relevant overkwam, dat komt hierbij voornamelijk van toepassing.

In allebei deze boeken spreken de personages/schrijvers over een maatschappij waarin drastische veranderingen aan het plaatsvinden zijn (‘Pedagogie van het werk’ is uitgegeven in 1942 & en ‘Apologie van de school’ in 2012), zowel op sociaal en politiek vlak als op schoolbeleid. Toch hebben ze heel verschillende manieren waarop men hiermee hoort om te gaan.

Terwijl C. Freinet zegt dat er meer hoort gefocust te worden op de individuele talenten & leefwereld van elk kind op zich, willen Masschelein & Simons hier juist van weg stappen en voornamelijk ervoor zorgen dat leerlingen juist de kans krijgen om buiten hun persoonlijke leefwereld te treden. Ook argumenteren Masschelein & Simons dat een flexibele school/leerkracht die zijn leerstof constant aanpast aan de wereld buiten de schoolmuren om deze toepasbaar te houden (voornamelijk op de kapitalistische arbeidsmarkt), er juist voor zorgen dat studenten niet in staat zijn om deze maatschappij te hervormen waar en/of wanneer het nodig is, omdat ze alleen getraind zijn op hun toepasbaarheid in het economische werkveld. Terwijl C. Freinet juist deze toepasbaarheid & flexibiliteit aanmoedigt, gaande vanuit het principe dat een instituut dat zich niet wil aan een maatschappij die zo snel veranderd snel weggespoeld gaat worden en verouderd geraakt.

Natuurlijk komen deze verschillen voor een groot deel uit de tijdsgeest waarin de 2 boeken zijn geschreven. Een deel van ‘Apologie van de school’ praat over het feit dat we vandaag de dag praktisch constant ‘lerende’ zijn vanwege het internet en social media. We komen dag in dag uit in contact met nieuwe informatie, maar vaak vraagt het ons niet om onze eigen leefwereld tijdelijk te vergeten en een nieuwe te betreden. Iets wat binnen de schoolmuren volgens Masschelein & Simons wel zou gebeuren.

Deze overvloed aan informatie en leermomenten waren nog niet aanwezig in de maatschappij toen C. Freinet ‘Pedagogie van het werk’ schreef, noch was de snelheid waarop de wereld veranderde zo hoog zoals die nu is (al begonnen de beginselen van deze versnelling wel tevoorschijn te komen). Ik denk niet dat C. Freinet het zo fijn zou hebben gevonden als er om de 4 jaar een volledig nieuw onderwijsbeleid werd uitgebracht, wetende dat wanneer het eindelijk goed geïntegreerd is in het schoolbeleid het opnieuw volledig verouderd is. Dit maakt wel dat wel dat het principe dat C. Freinet aanneemt dat leerlingen juist nood hebben aan werk in plaats van spel, wat verouderd overkomt tegenover een maatschappij waarin het brein juist de hele dag worden aangespoord om bezig te zijn met ‘werk’, niet enkel door social media, maar ook door het kapitalistische idee dat elke minuut van rust verwaarloosd wordt. Een maatschappij waarin individualiteit wordt geprezen, zolang het maar inzetbaar is in het werkveld.

Toch durven Masschelein & Simons soms een beetje te idealistisch te zijn over het onderwijs als een entiteit op zich. In hun boek beschrijven ze het schoolgebouw haast als een utopische en communistische plek waarin iedereens culturele en financiële achtergrond verdwijnt op het moment dat ze de schoolpoort binnenstappen, of dat is toch hetgeen wat het volgens hen hoort te zijn, maar geven geen manieren waarop dit idee kan worden verwezenlijkt in de werkelijkheid.

(Beschrijving: Een verzameling van 3 foto's genomen van een schrift. Tekst gaat als volgt:

"20/11/2025

Deze voormiddag ben ik met een aantal andere studenten op observatie gegaan op een Freinetschool in Gent (’t Groen Drieske) in verband met ons studieproject voor educatieve kwesties.

Het was heel erg interessant, zeker als ik het vergelijk met mijn eigen lagere (& ook middelbare) schoolcarrière. Op de school die wij hebben bezocht werd er heel wat focus gelegd [dat] de leerlingen op hun eigen tempo opdrachten uitvoeren en ook zelf verantwoordelijkheid nemen om deze af te werken.

Zo moeten [ze] zelf een planning opstellen met alle taken en opdrachten die ze moeten maken doorheen een week. Dit is natuurlijk wel iets dat gradueel wordt geïntroduceerd en krijgen de leerlingen in de 1ste graad veel meer begeleiding hierin dan degene in de 3de.

Ook wordt er veel meer geluisterd naar de mening van de leerlingen. Zo wordt er aan het begin van de dag vaak een kleine klasvergadering gehouden waarin de leerkracht bepaalde dingen bespreekt met de leerlingen (vandaag was dat een klasverlanglijstje opstellen voor de Sint), wordt de datum, de dag en het weer kort besproken in het Frans, enz.

Blijkbaar moeten studenten ook doorheen het jaar meerdere spreekbeurten & presentaties houden (soms in groep, maar meestal alleen) en worden er ook onderzoeksprojecten opgestart.

Door de vrije structuur van de lessen lopen leerlingen vaak rond in de klas om dingen uit de kast te halen, iets te vragen aan de leerkracht, om in de zithoek te werken i.p.v. aan een bank, enz. Iets wat ik in mijn lagere school nooit zou hebben mogen doen. Wij mochten alleen rondlopen wanneer de leerkracht ons expliciet de opdracht daarvoor gaf. Ook veranderen lesplannen blijkbaar soms: Zo wou de leerkracht van de klas die wij hebben geobserveerd oorspronkelijk iets van uitleg over een wiskundeopdracht geven, maar door de drukte die was ontstaan doordat wij de leerlingen [aan het interviewen waren] over hun vrije teksten en omdat het die ochtend had gesneeuwd besloot ze uiteindelijk om dit uit te stellen tot volgende week.

Niet dat de klas een grote chaos was. Persoonlijk zou ik het eerder vergelijken met de vrijheid die ik als kleuter kreeg om te beslissen waar ik tijdens een les mee bezig wou zijn, maar dan voortgetrokken tot in het lager onderwijs.

Natuurlijk gaf de leerkracht toe dat niet elke leerling even goed reageerde op het vrije systeem dat ze op ’t Groen Drieske hanteren. Sommige studenten hebben nu eenmaal meer structuur nodig en ook niet alle lesuren zijn vrij. Er zijn nog steeds vaste uren voor Frans, wiskunde, WO, enz. Gewoon niet alle uren worden al vastgelegd voor de student zoals dat in mijn school gebeurde.

Het is wel spijtig dat er niet echt veel middelbare Freinetscholen bestaan, aangezien de leerlingen dan later in een systeem terechtkomen dat compleet anders werkt dan wat ze gewoon zijn. Een systeem dat veel meer controle uitvoert over hoe de studenten hun tijd invullen, zeker tijdens de lesuren.

Want de dingen die het Freinetonderwijs het belangrijkste lijken te vinden zijn verantwoordelijkheid, zelfstandigheid, zelfexpressie & kritisch nadenken. Dingen die ik in het klassieke onderwijs niet echt veel heb kunnen opbouwen. Ze zeggen wel dat ze die dingen belangrijk vinden, maar in de praktijk doen ze niet echt veel om die idealen te bereiken (buiten dan een hoop huiswerk op uw dak te gooien en te zeggen dat het een oefening is in planning).

Van alle teksten en boeken die ik tot nu toe heb gelezen, is dit degene waar ik het meeste moeite mee had om erin te geraken, zeker het deel geschreven door Elise Freinet “Expressief tekenen”. De kans is groot dat dit voornamelijk is ontstaan door mijn eigen kunstopleiding, die over het algemeen veel klassieker was dan zowel Elise als Célestine Freinet ooit zouden hebben toegelaten op hun scholen. Ook komt het hoogstwaarschijnlijk omdat Elise Freinet in haar tekst voor een groot deel schrijft over hoe iemand een eigen kunstpraktijk/stijl kan creëren (iets waar sowieso al veel over valt te discussiëren), terwijl haar man vooral schrijft over de algemene ontwikkelingsstadia van kleutertekenen (al denk ik dat er zeker wat nuance kan gegeven worden aan bepaalde punten die hij maakt, al heb ik daarvoor de kennis noch de ervaring om een onderbouwde mening op te bouwen).

Een andere reden waarom, is waarschijnlijk vanwege de veranderingen die hebben plaatsgevonden in het kunstlandschap sinds de jaren ‘60 waarin de Freinets hun essays hebben geschreven. Toen werden in de algemene maatschappij veel bestaande structuren en regels in vraag gesteld; zeker in de kunstwereld. Zowel Elise Freinet als haar man lijken een hekel te hebben aan het opleggen van regels zoals ‘realistische vormgeving’, ‘correct perspectief’ aan kinderkunstenaars, omdat dit volgens hen zou leiden tot onzekerheden en het gebruik van ‘kitsch’. Elise Freinet prijst in haar tekst vooral schilders zoals Picasso, Van Gogh en Matisse vanwege hun abstracte en experimentele manier van werken.

Op hun punt van het ‘niet willen opleggen van regels in kunst’ wil ik hun wel gelijk geven, zeker wanneer het aankomt op jongere kinderen. Zij moeten voornamelijk nog het plezier van het maken van kunst nog ontdekken en vooral hiermee nog experimenteren om te zien wat er allemaal mogelijk is binnen dit domein. Het constant willen controleren zorgt er alleen maar voor dat 1.) kinderen kunst als iets minderwaardig gaan zien dan meer ‘praktische’ vakken zoals wiskunde of natuurwetenschappen, 2.) dat ze zich onzeker gaan voelen wanneer ze zich willen uiten op kunstig vlak en bang worden om het te tonen wanneer ze denken dat het misschien niet helemaal ‘correct’ is, zeker naarmate dat ze ouder worden.

Het probleem met het gebruiken van kunstenaars zoals Van Gogh, Picasso en Matisse als voorbeelden van expressieve kunstenaars, is dat geen van hen begonnen is aan hun praktijk als abstracte kunstenaars. In ‘expressief tekenen’ wordt bij Picasso er zelfs naar zijn hyper-traditionele opleiding verwezen, iets waar hij pas later in zijn praktijk mee brak, en zelfs binnen zijn abstracte praktijk evolueerde hij constant (niet alleen op vlak van zijn kleurgebruik, maar ook zijn stijl is door de jaren heen sterk veranderd). Hetzelfde met Van Gogh en Matisse, die allebei startten als voornamelijk impressionistische schilders en dan daarin abstracter zijn geworden. Ze hebben allemaal eerst de oudere manier geleerd om daarna verder te evolueren.

Natuurlijk hebben Elise en Célestin Freinet het in hun teksten niet over professionele kunstenaars met hun eigen praktijk en atelier, maar over kinderen. Bij hen is het kennen van obscure kunstgeschiedenis, kleurtheorie en zelfs vluchtpunt perspectief verre van zo belangrijk als bij een professionele kunstenaar. In haar tekst pleit Elise Freinet dan ook voornamelijk voor het altijd toegankelijk maken van schilder-/tekenmateriaal, en dat kinderen ook mogen bezig zijn hiermee tijdens andere activiteiten (in de vorm van een schetsboek waarin ze mogen tekenen wanneer bv. een andere leerling een spreekbeurt aan het geven is).

Aan de andere kant gaat ze dan in haar tekst ook wel hard in tegen het gebruik van ‘kitsch’ dat ze in sommige werken van haar tienerstudenten ziet (10-14 jaar). Voor haar is dit vooral slecht omdat dit vaak ontstaat uit het puur kopiëren van een kunstenaar zijn werk/stijl, zonder na te denken wat er juist zo interessant is aan hun werk. Hiermee spreekt ze toch wel een beetje haar eerdere standpunt van het niet willen controleren van haar studenten tegen (al is het wel in heel kleine mate). Doorheen de tekst kreeg ik soms het gevoel dat E. Freinet zo een afkeer had tegen het opleggen van regels zoals ‘natuurlijk perspectief’ dat ze hierdoor zelf een beetje een eigen huisstijl creëerde (de afbeeldingen die gebruikt werden doorheen de tekst waren allemaal een beetje gelijkaardig).

Gedeeltelijk snap ik deze afkeer wel een beetje. Het kunnen/durven losbreken en hervormen van de regels is altijd al een onderdeel geweest van de kunstwereld, zeker vanaf het moment dat het modernisme begon op te treden (de tijdsperiode waarin Elise en Célestin Freinet zich bevonden). Aan de andere kant is kijken naar/kopiëren van vroegere kunstenaars nog steeds een belangrijke stap in het ontwikkelen van een eigen atelier en stijl (al dan wel op een kritische manier). Natuurlijk is het vermijden van invloed van “kitsch” tegenwoordig zo goed als onmogelijk geworden door de opkomst van social media en de verzadiging van reclame. Tot zo’n mate dat een redelijk aantal kunstenaars het al opgenomen hebben in hun eigen praktijk.