#waarneming

Een schilderij van een huis onder een boom voor een horizon laat me denken dat ik een landschap zie. Terwijl het natuurlijk alleen maar wat verf in diverse kleuren aan een stuk linnen geplakt is. Een schilder werkt met modder aan een kwastje en vormt daarmee in de tweede dimensie een schijnbaar ruimtelijk werk. Mijn ogen worden bedrogen. De kunstenaar is een genie dat hij dat bij mij voor elkaar krijgt, dat ik in de vlakken en lijnen een figuratie zie. Kan ik mijn fantasie gebruiken of heb ik verbeelding nodig. Het zijn verschillende dingen. Omdat mijn ogen zo getraind zijn door mijn verstand zie ik niet de verf, maar begrijp ik het beeld. In principe heb ik aan een half woord genoeg. Maar wanneer ik niets in de kleuren en vlakken aan figuratie kan ontdekken, het beeld abstract is, moet ik moeite doen voor de compositie. Me meer inleven, een groter beroep doen het werk te beleven. Ik spreek dan mijn gevoel aan meer dan mijn verstand.

Filosoof Onno Zijlstra weet dat beeldend te omschrijven in zijn boek "Verbeelding Over waarneming en kunst". Want wat neem ik waar wanneer ik een kunstwerk zie. Wat wil de kunstenaar dat ik waarneem. Gaat deze in beeld met mijn zien aan de haal of laat hij of zij mij anders kijken. De schilder voegt iets toe aan de werkelijkheid. Voor die realiteit spreek ik mijn verbeelding aan. Volgens Zijlstra, die zich verdiepte in de gedachten van Immanuel Kant en na hem meerdere denkers wat kunst en waarneming betreft, kan de mens zonder verbeelding niet door het leven. Kant omschrijft de verbeelding als een in de diepten van de menselijke ziel verborgen kunst. Het speelt een belangrijke rol tussen zintuigen en verstand. De verbeelding schept actief een eerste beeld uit de chaos aan indrukken. Het is geen fantasie, het is de werkelijkheid doorzien en overdenken. In een kunstwerk, zelfs een abstract, zie ik altijd iets - is er een vorm van herkenning. Maar daarenboven merk ik ook een gevoel op, de emotie van rust, vrolijkheid, ruimte en beklemming bijvoorbeeld. Het is onaanraakbaar maar wel tastbaar in het schilderij mee gekomen, in een extra laag. De manier waarop de kunstenaar het heeft vormgegeven, het gevoel versterkt heeft verbeeld, roept deze emotie onbewust bij mij op. Het werk heeft betekenis gekregen, een ziel.

Het kunstwerk is er door de persoonlijke verbeeldingskracht van de kunstenaar gekomen, is daar nu los van en moet door mij opnieuw tot leven worden gewekt. Het werk blijft om verbeelding vragen en de verbeelding voeden. Meer dan een lijn op papier moet ik zien. Uit het niets een beeld laten ontstaan. "Zet een lijn op papier, maak een deuk in klei en wij zien al betekenis", schrijft Zijlstra, "een berg, een peer, een gezicht: een vrolijk gezicht of een treurig, vriendelijk of vijandig, een steile berg of een die goed te doen is."

De 18e eeuwse filosoof Kant spreekt over esprit, dat aanzet tot denken en voelen en verbeelden zonder beredenering. Denker Sartre vindt het scheppen van orde waar chaos heerst een belangrijke reden om kunst te maken. Volgens Scruton dan sluit verbeelding aan op de realiteit, het werpt een nieuw licht op de werkelijkheid, vormt en vernieuwt gevoelens. Fantasie daarentegen leidt gevoelens af met werkelijkheidsvreemde dingen. "De ideale fantasie is volmaakt gerealiseerd en volkomen irreëel, een fantasievoorwerp dat niets aan de verbeelding overlaat." "Wanneer je uit jezelf iets maakt, leg je je ziel daarin", vindt Hegel, "dat gebeurt heel bewust in de kunst. Kunst is geobjectiveerde vrijheid, zelfontplooiing via veruiterlijking." Zo haalt Onno Zijlstra meerdere filosofen aan om zijn idee te staven en te onderstrepen. Het is een leerzaam boek, dat je met aandacht leest om de kunstige intermezzo’s te begrijpen. Beeldessays genoemd, ter ondersteuning van de teksten. Want in een boek over de relatie tussen verbeelding, waarneming en kunst kunnen inspirerende kunstwerken niet ontbreken. Zo zodat mijn verbeelding wordt gestimuleerd. Ik zie de geschreven woorden als het ware terug in de vormgeving van de uitgezochte illustraties. Met dit boek wil Onno Zijlstra mij verleiden tot kijken, opnieuw kijken en nog eens kijken.

Als rode draad door het boek heen rijgt Zijlstra de noodzaak van kunst in ons leven. Het is geen voorgeschreven wet die mij dwingt op een bepaalde manier naar kunst te kijken. Ik mag het op mijn manier beleven, en het mooi vinden of lelijk. Het kan me een goed gevoel geven, dat ik besef dat mijn bestaan zin heeft binnen het grote geheel van natuur en geschiedenis. Het is kortom een verrijking. Er zijn geen regels hoe een kunstwerk te zien, begrijpen en waarderen. De schoonheid ervan is een product van de verbeelding. Kunst hoeft zich niets te laten gezeggen door kennis of door moraal. In het kunstwerk is dat zichtbaar, wat ik niet in begrippen kan vatten en wat niet meteen voor ogen is. Kunst maakt het onzichtbare en onzegbare zichtbaar, schrijf ik Zijlstra na. Want zo is het en aldus voel ik het, beleef ik het. Verbeelding laat mij anders kijken. Het kunstwerk heeft een eigen werkelijkheid, daarin kan ik voor een tijdje zijn zolang ik ernaar kijk. Ik kan er mijn eigen werkelijkheid tegenaan zetten, me bezinnen. Kunst is een spiegel door middel waarvan ik mezelf leer kennen, schrijft Zijlstra mij verder voor.

Het boek “Verbeelding” heeft een bijzonder uiterlijk gekregen. Op de omslag staat een gefragmenteerde illustratie van een paard en door het hele boek zijn snippers van die illustratie te vinden. Op de achterkant staat de hele tekening, een vloeiende lijn en een cirkel en een paar rechte lijnen en daarna een kromme. Verbeelding. Waarom het een paard is wordt in het eerste verhaal van het boek duidelijk. Verder heeft het boek nog letterlijk een kop en een staart door twee omgevouwen flappen. De kunstige intermezzo’s worden aangegeven met ezelsoren, een omgevouwen hoekje aan de pagina. Het boek is zo, door het Arnhemse De Vormforensen vorm gegeven, een kunstwerk op zichzelf geworden.