#ulamek

Prawo spadkowe – gałąź prawa cywilnego regulująca przejście praw i obowiązków majątkowych po śmierci ich właściciela. Majątkowe prawa i obowiązki zmarłego z reguły przechodzą na inny podmiot (w szczególności na spadkobierców),  a nie wygasają (przykładem uprawnienia wygasającego najpóźniej w chwili  śmierci osoby fizycznej jest zgodnie z art. 299 kodeksu cywilnego służebność osobista)[1]. Ze względu na przedmiot regulacji przepisy prawa spadkowego mają charakter bezwzględnie obowiązujący (ius cogens).

W Polsce kwestie związane z prawem spadkowym reguluje księga czwarta kodeksu cywilnego – spadki[2].

Podstawowe pojęcia związane z prawem spadkowym to:

Spadek

Testament

Polecenie

Zapis

Zachowek

Dział spadku

Spadkodawca

Spadkobierca

Dziedziczenie

Dziedziczenie ustawowe

Dziedziczenie testamentowe

Umowy dotyczące spadku

Opodatkowanie spadku

W prawie spadkowym istotne znaczenie mają terminy wyznaczone przepisami prawa spadkowego, na przykład termin dla przyjęcia bądź odrzucenie spadku określony w art. 1015 § 1 kodeksu cywilnego.   Spadkobiercy wyznaczony został 6 miesięczny termin do złożenia   oświadczenia w przedmiocie przyjęcia (w tym także przyjęcia z   dobrodziejstwem inwentarza) albo odrzucenia spadku. Czas ten zaczyna   biec od daty, w której spadkobierca dowiedział się o tytule swojego   powołania do spadku, czyli o dziedziczeniu w ramach dziedziczenia ustawowego lub dziedziczenia testamentowego.

Zachowek – forma ochrony interesów osób najbliższych spadkodawcy, którym przysługuje roszczenie względem spadkobierców, powołanych do dziedziczenia o zapłatę określonej sumy pieniężnej zwanej zachowkiem. Obowiązek ten powstaje w chwili śmierci spadkodawcy i należy do długów spadkowych. Ratio legis polega tu na wyjściu z założenia, że każdy człowiek w razie śmierci ma  moralny obowiązek pozostawienia choćby części majątku swym najbliższym, a  może się zdarzyć, że spadkodawca sporządzając testament pominie takie osoby. Zachowek zabezpiecza interesy osób najbliższych pominiętych przez spadkodawcę w testamencie.

Uprawnieni do zachowku

Podmioty uprawnione:

zstępni;

małżonek;

rodzice spadkodawcy, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy.

Wyłączenia:

osoby uznane za niegodne;

osoby, które zrzekły się dziedziczenia lub odrzuciły spadek przysługujący im z mocy ustawy;

małżonek wyłączony od dziedziczenia w trybie artykułu 940 kc, czyli w  sytuacji, gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu z winy małżonka  i żądanie to okazało się uzasadnione;

osoby wydziedziczone przez spadkodawcę.

Osoby z pkt. 1 i 2 są traktowane jakby nie dożyły otwarcia spadku.

Spadkobiercy uprawnieni do zachowku: w sytuacji, kiedy ich udział w spadku nie pokrywa należnego im zachowku.

Powstanie roszczenia: roszczenie powstaje, gdy uprawniony nie otrzymał go w innej postaci, niż powołanie do dziedziczenia.

Zobowiązani z tytułu zachowku

spadkobiercy powołani do dziedziczenia;

osoby, na rzecz których spadkodawca ustanowił zapis windykacyjny;

obdarowani darowizną doliczoną do spadku.

Wysokość zachowku

Wysokość zawsze określa się w oznaczonej kwocie pieniężnej, która zależy od:

wartości całego spadku;

wielkości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym;

czy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy;

czy uprawniony zstępny spadkodawcy jest osobą małoletnią.

Uprawnionemu, który jest trwale niezdolny do pracy, oraz małoletniemu  zstępnemu należy się 2/3 udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Wszystkim pozostałym należy się 1/2 udziału   spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym.

Dziedziczenie zachowku

Dziedziczenie roszczenia o zapłatę zachowku podlega szczególnej regule, wynikającej z art. 1002 Kodeksu cywilnego,  zgodnie z którą roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę  osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy  do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

W przypadku braku osób uprawnionych do dziedziczenia roszczenia o   zachowek, roszczenie w tym zakresie wygasa, nie powodując zwiększenia   uprawnień pozostałych osób uprawnionych z tytułu zachowku. W wyroku Sądu Najwyższego  z dnia 28 kwietnia 2010 roku (sygn. akt III CSK 143/2009) wyrażone  zostało stanowisko, że złożenie przez osobę zobowiązaną do zapłaty  zachowku oświadczenia o uznaniu długu,  wynikającego z obowiązku zapłaty zachowku, nie powoduje możliwości  żądania zaspokojenia tego roszczenia przez spadkobierców osoby  pierwotnie uprawnionej do zachowku[1].

W nauce prawa cywilnego podkreśla się wątpliwości, dotyczące zgodności art. 1002 Kodeksu cywilnego z Konstytucją[2].  Trybunał Konstytucyjny dwukrotnie wypowiedział się w zakresie   konstytucyjności przedmiotowej regulacji, a to w wyroku z dnia 8 czerwca  2011 roku (SK 14/10) oraz w wyroku z dnia 31 stycznia 2001 roku (P   4/99).

Zagadnienia szczegółowe

Odpowiedzialność uprawnionego do zachowku:

za zachowek – zawsze ogranicza się do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek;

za zapisy i polecenia – gdy uprawniony jest powołany do  dziedziczenia, wtedy jego odpowiedzialność za zapisy i polecenia  ogranicza się do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału  spadkowego, stanowiącego podstawę do obliczenia należnego uprawnionemu  zachowku.

Zmniejszenie zapisów i poleceń:

Spadkobiercy, obowiązani do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku, mogą żądać stosunkowego zmniejszenia zapisów i poleceń:

jeżeli spadkodawca nie zostawił żadnych wskazówek w testamencie, to zapisy i polecenia zostaną zmniejszone w stosunku do ich wartości;

dalszy zapis i polecenie również podlegają stosunkowemu zmniejszeniu.

ZAPRASZAM DO KONTAKTU -