#transcreation

Bốn ngăn thưa rỗng bộn phần Đôi lần ta nghĩ đôi chân đã lầm Khoảng không là dấu chỉ ngầm Cuộc đời của những âm trầm không thăng?! Nhưng rồi tôi học được rằng: Bến đêm là để mùa trăng neo thuyền Mùa thì khi khuyết khi nguyên Những an vui không về miền viễn miên. Cho ta học được trước tiên Cứ chờ thôi những cơ duyên của đời.

And I'm not feeling creative.

The afternoon is a tortoise with a brownish shell crawling endlessly. The watch pointers are waiting for her. I just wanted to know who said that life is short...

(Mario Quintana)

Mới viết cái tiêu đề không đã run tay ಥ‿ಥ

Vì mặc dù làm nghề cũng tròm trèm 12 năm, nói về “chuyển ngữ sáng tạo" [trans-creation], mình thấy trình độ bản thân không thể nào so bì với các “nghệ nhân tiếng Việt" trước 1975 (quá khập khiễng trời ơi).

Mình cũng chưa thực sự ngồi nghiên cứu các tác giả và tác phẩm văn học trước 1975 nên khi nói về vấn đề này đúng chỉ là “lạm bàn" vì mọi thứ vẫn còn đang ngoài tầm hiểu biết. Nhưng biết bao nhiêu thì viết bấy nhiêu hen. Khi nào biết thêm sẽ cập nhật.

A. CHUYỆN NGÀY XƯA

1.

Tác phẩm được chuyển ngữ sáng tạo bậc nhất với mình thuộc về bộ sách Kinh Thánh Công Giáo. Cảm ơn các nhà truyền giáo, các linh mục tu sĩ (cha, sơ, thầy…), những người đã góp phần trong việc chuyển ngữ Latin/Tiếng Anh/Tiếng Pháp… sang tiếng Việt.

Xem thử ví dụ về kinh Lạy Cha, tiếng Anh là the Lord’s Prayer:

“Our Father in heaven, hallowed be your name. Your kingdom come, your will be done, on earth as it is in heaven. Give us this day our daily bread, and forgive us our debts, as we also have forgiven our debtors. And lead us not into temptation, but deliver us from evil. Amen.”

“Lạy Cha chúng con ở trên trời, chúng con nguyện danh Cha cả sáng. Nước Cha trị đến, ý cha thể hiện dưới đất cũng như trên trời. Xin cha cho chúng con lương thực hằng ngày, và tha nợ cho chúng con, như chúng con cũng tha kẻ có nợ chúng con. Xin chớ để chúng con sa chước cám dỗ. Nhưng cứu chúng con cho khỏi sự dữ. Amen.”

giải thích giản lược:

- Danh Cha cả sáng: Hallowed be your name. Cả sáng (mình vẫn chưa hiểu tường tận): tạm dịch là Sáng láng, Greatly respected.

- Bread được dịch thành lương thực chứ không phải là bánh mì. 1. Bánh mì là món ăn của nước bạn. 2. Lương thực sẽ bao hàm nghĩa rộng hơn. Bún mì cháo miến cơm gì cũng hợp hehe.

- Sa chước cám dỗ: đây là một từ rất hay bị nói trại thành “trước". Sa là rơi vào. Chước: mưu mô. Cám dỗ: làm cho người ta mê muội. “Sa chước cám dỗ" là một cụm từ dịch cực kỳ tài tình từ câu “lead us not into temptation".

2.

Một trong những “nghệ nhân tiếng Việt" là Nguyễn Hiến Lê (1912–1984) nhà văn, dịch giả, nhà ngôn ngữ học, nhà giáo dục và hoạt động văn hóa độc lập, với 120 tác phẩm sáng tác, biên soạn và dịch thuật thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như giáo dục, văn học, ngữ học, triết học, lịch sử, du ký, gương danh nhân, chính trị, kinh tế… (Wikipedia)

Hãy nói về cuốn “Đắc Nhân Tâm", tựa tiếng Anh là “How to win friends and influence people".

Dịch thoát nghĩa hoàn toàn nhưng lại chuyển tải trọn vẹn ý tứ của văn bản gốc. Đắt từng chữ!

Nhiều lúc 2 vợ chồng có dịp chiêm ngưỡng các tác phẩm nghệ thuật hay đọc cuốn sách cũ xuất sắc nào đấy, 2 đứa lại nói đùa với nhau là: “Hồi xưa người ta không có internet, không có facebook, không có gì bị distract nên mới produce được những thứ vĩ đại như vầy.”

Thiệt chứ giờ quăng cái tựa sách đó vào mặt, internet chạy phà phà tha hồ tra cứu 1001 cách dịch, từ điển khắp nơi. Và qua tầng tầng lớp lớp kiểm duyệt nữa thì mình tin rằng không bao giờ có thể dịch xuất sắc thành “Đắc Nhân Tâm” được.

Nguyễn Duy Cần (1907-1998), hiệu Thu Giang, là một học giả, nhà biên khảo và trước tác kỳ cựu vào bậc nhất Việt Nam giữa thế kỷ 20. Ông nổi bật không chỉ về số lượng tác phẩm đồ sộ mà còn ở độ sâu của học thuật và sức ảnh hưởng về mặt tư tưởng đến các tầng lớp thanh niên trí thức của ông. (Wikipedia). Ông từng đề cập trong cuốn “Tôi Tự Học", rằng nếu có điều kiện, hãy đọc sách nguyên bản của nước sở tại để hiểu vấn đề tường tận.

3.

Sách truyện và phim ảnh là một phần không thể nào thiếu trong công việc chuyển ngữ sáng tạo. Một số tựa phim đi luôn vào từ điển: “Bố Già" [Godfather]. Một số tựa thì không thể xuất sắc hơn: “Cuốn theo chiều gió" [Gone with the wind], “Chuông nguyện hồn ai" [To whom the bell tolls]…

B. CHUYỆN NGÀY NAY

Transcreation là công việc mỗi ngày của các công ty quảng cáo.

Có những slogan truyền thông đại chúng quá như kiểu Just Do It của Nike (muốn dịch cũng không dịch được, như Đi Là Tới không thể nào dịch sang tiếng Anh hoàn chỉnh) thì không nói, còn lại headlines, taglines gi gỉ gì cũng phải dịch cả.

Dịch thuật chưa bao giờ là dễ dàng.

Dịch tagline/slogan/headline càng khó hơn gấp bội.

Nhưng nếu bạn mơ ước làm copywriter thì, well, you have to handle this sh*t baby!

Nhưng thiệt ra cái gì cũng có bí quyết cả.

Hãy tưởng tượng, một ông sếp người Pháp nhào tới với bí quyết súp kem bí đỏ thành thần của ổng, đưa coi ví dụ ổng làm và kêu bạn hãy làm món tương tự thết đãi gia đình vợ từ Sóc Trăng sắp ghé nhà. 

Mình xin bạn, đừng làm món súp bí đỏ bỏ kem nêm nước mắm. Đừng. Không biết thì chuyển sang súp người Việt. Giỏi nữa làm ngay tô Bún Nước Lèo Sóc Trăng nức tiếng.

Dịch slogan y chang nấu ăn.

Bạn đừng dịch từ nào nghĩa nấy. Bạn phải dịch cả VĂN HÓA  nữa.

Tìm món tương đương dành cho người Sóc Trăng.

Cũng giống như bạn tìm giọng văn phù hợp cho người bản địa.

Như ví dụ về kinh thánh bên trên, bạn không thể dịch “xin cha cho chúng con bánh mì hằng ngày" trời ơi con chỉ mê hủ tiếu, bún riêu, bánh canh tôm tích, con đâu cần bánh mì vậy cầu nguyện làm chi??? Thành ra phải chuyển thành “lương thực", nó tổng quát hơn, và mang nghĩa là cho no đủ hằng ngày.

Mình cũng thích từ “chuyển ngữ” lắm. Nó là chuyển một ngôn ngữ này thành ngôn ngữ khác. Phải linh động “chuyển" chứ không cứng nhắc từng chữ. Google làm lẹ hơn đó. 

Chuyển ngữ là một nghệ thuật. Chưa kể trong tiếng Việt còn vướng thanh bằng trắc, viết làm sao khi đọc lên phải suông vần suông điệu không phải đúng nghĩa thôi là đủ.

Học nhiều ngôn ngữ khác nhau sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về ngôn ngữ của mình. Bạn có thể học Anh Pháp Nhật Hoa hay bất cứ thứ gì bạn thích. 

“It’s so hard to describe how it feels when we feel that we really exist, and that the soul is a real entity, that I don’t know which human words could define it.”

[The book of disquiet, Fernando Pessoa]

.

.

.

(Transcreation. ASJ)

Bom mesmo                                                                                                        "O otimista é um tolo. O pessimista, um chato. Bom mesmo é ser um realista esperançoso." Ariano Suassuana

...

The real deal                                                                                                         An optimist is a fool. A pessimist, a "pain in the ass". The real deal is to be a realist with hope.

(Ariano Suassuna. Transcreation by ASJ)