#tebaa

Veli BEYSÜLEN: Vatandaş mı tebaa mı?

VATANDAŞ MI, TEBAA MI? Veli BEYSÜLEN yazdı: Bir süre önce yayımlanan “Kutsal Devlet mi, Demokratik Cumhuriyet mi?” başlıklı yazımda, devlete atfedilen kutsallık nedeniyle iktidarların, bürokratların, hatta alt kademe memurların kötü muamele, yolsuzluk, görevi kötüye kullanma gibi olumsuzluklarının yeterince sorgulanamadığını ve bu durumun oldum olası devlet adına yapılan birçok usulsüzlüğün…

3 Kasım 1839'da Gülhane Meydanı’nda (Parkı değil), Sadrazam Mustafa Reşit Paşa tarafından okunan Tanzimat Fermanı ne getiriyordu? Tanzimatın getirdiği yeniliklerin çoğu birey hakları çerçevesindedir: Devletin keyfi müsadere ve idam hakkı sona ermekte, bütün Osmanlı tebaasına can ve mal emniyeti bağışlanmaktadır. Mahkemesiz idam kararı verilemeyecek, tahkikat ve yargılama aleni olacak, mülkiyet hakkı korunacak, mahkumların varisleri mirastan mahrum edilmeyecektir. Askerlik hizmeti belli bir süreyle sınırlanacaktır. Rüşvet cezalandırılacaktır. Bunlardan başka ve en önemli olarak da, bütün bu haklarda muhtelif dinlerden tebaa eşit olacaktır.

Pratikte Tanzimat gayrimüslim tebaanın ve onlar üzerinden Osmanlı Devletini yönlendirmeye çalışan düvel-i muazzamanın işine yarayan bir uygulama olmuştur. 19. yüzyılda uzun süre Türkiye'de görev yapmış bir Fransız diplomatı olan Engelhardt şöyle yazmaktadır:

Tanzimat her şeyden önce Avrupa'yı memnun etmek ve Avrupa'nın Türkiye'ye karşı daha yumuşak ve lütufkar davranmasını sağlamak amacını güdüyordu. Bu zaruri ihtiyaç karşısında kalan Türkiye Avrupa'nın teveccühünü kazanmak için gayrimüslim tebaaya haklarını vermek, müslümanlarla hristiyanlar arasındaki eşitliği kabul etmek... zorundaydı.

Öyle bir ülkede ve zamanda yaşıyoruz ki, mutlu olmamak elde değil(!) Sebebi ortada değil mi, yüz yıl önce yazılmış bütün ‘anti ütopya’ metinleriyle memleketimiz arasında paralellik kurmak mümkün. Kitabın adını, yazarını kapalı tutun, durumun farkında birilerine okutun, ilk tepkisi, “memleketi aynen yazmış” şeklinde olacaktır. En azından bu ‘karanlık’ tarafıyla bile, muasır medeniyetler seviyesine geldiğimiz için şükretmeliyiz(!) Yoksa Orwell, Huxley, Zamyatin, Bradbury gibi ustalara para verseniz bile cennet vatanımızı yazarlar mıydı hiç? Pollyanna’ya öykünmüyorum hayır, aksine Diederich Hessling’in taklidini yapıyorum. Yani yukarıda saydığım zincirin son halkasının Heinrich Mann’ın Tebaa isimli eserindeki kahramanının… Büyük usta Heinrich Mann’ın 1914’te biten sonra yasaklanan romanı, 19. yüzyıl şafağındaki Kayzer Almanyası’nı gözler önüne sererken, dünyanın her yerinde karşımıza çıkan “korkak, itaatkâr, sinik, medeni cesareti yoksun, konformist iktidar destekçilerinin” yani kraldan çok kralcıların ipliğini pazara çıkarıyor aslında. Tebaa’nın kahramanı Hessling acınacak kadar korkak olmasına rağmen, bütün sinikliğiyle önce babasından, sonra iktidardan gördüğü baskının aynını yine sırasıyla önce kızkardeşlerine sonra da fabrikasında çalışanlara uygular. Zira devlet her zaman uslu ve uysal bendeler ister!