#schutterspark

 Sample BRUNSSUM-NL-0094

This sand is a sifted sample from a spoil tip of the local coalmines. My grandfather used to say 'do you see those hills? I paid for those!'. The hills consist of mainly claystone, shale and slate. These mountains of waste material dominate the landscapes in this region. - Bert van Malde, to See a World in a Grain of Sand

Sample van de Mijnsteenberg in het Schutterspark In de 19e eeuw begon men met de delving van grondstoffen zoals bruinkool, waarbij ook zand, grind en klei gedolven werd. De delving betrof vooral dagbouw, waarbij de grondstoffen werden afgegraven aan de oppervlakte.

Staatsmijn Hendrik in de verte, bron: demijnen.nl

Na bruinkool volgde steenkool, deze werd ondergronds gedolven. In Brunssum was er de Staatsmijn Hendrik, waar tegenwoordig de NATO JFC Brunssum is gevestigd. Waar nu de toren staat, stond vroeger de schacht van de Hendrik. Het schachtwiel staat nu net buiten de poort van NATO JFC Brunssum aan de Akerstraat.

De steenkool kwam in wagentjes boven en werd bovengronds uitgelezen door leesjongens, die zo begonnen zij aan een opleiding tot mijnwerker. De mijnwerkers werden uitbetaald voor kolen, op stenen stond er een steenboete. Die stenen gingen niet terug onder de grond, maar kwamen bovengronds op een hoop, en die hoop werd een berg of meerdere bergen.

Mijn opa zei altijd, “die bergen daar, die heb ik betaald.”

De steenbergen zijn misschien de meest herkenbare overblijfselen van de mijnbouw, overblijfselen die tot vandaag de dag het landschap in deze regio domineren. Dat wil niet zeggen dat men niet geprobeerd heeft om deze bergen weer te doen verdwijnen.

Na de sluiting van de staatsmijnen trad er een operatie in werking genaamd ‘sanering mijnterreinen’, oftewel ‘van zwart naar groen’. Een omvangrijk plan om de regio weer aantrekkelijk te maken. Veel aan de mijnen gerelateerde bouw als fabrieken en dergelijke werden opgeruimd en daar voor in de plaats kwam groen. Tot op de dag van vandaag is men bezig met deze opruiming. Zo stort het bedrijf Mourik in brunssum de uitgeputte delen van de groeve steeds dicht met de stenen van de nabij geleden mijnsteenberg.

Boven. De zuidelijke vijver genaamd de ‘koffiepoel’, en de slikvijver er boven. Zichtbaarder is waarschijnlijk de plaats waar de verbinding is gecreeerd tussen het Schutterspark en de Brunssumerheide. Daarvoor een een groot deel van de mijnsteenberg afgegraven en daarmee is een lokale slikvijver gedempt. Daar is toen een nieuwe deklaag op gekomen.

Boven. De ‘Koffiepoel’ onder, de volledig gedempte en met wit/bruin zand afgedekte slikvijver. Het afgegraven talud van de mijnsteenberk en de ontkluisde Roode Beek.

Tijdens de Dutch Design Week sprak ik iemand bij Atelier NL, zij vertelde mij dat er nog een sample was uit de buurt van Brunssum. Het was een flesje gevuld met steen en deze konden helaas niet gesmolten worden. Waarschijnlijk gaat het om het Sample uit Landgraaf, dat ook van een mijnsteenberg komt. Daarop besloot ik een sample te proberen van de mijnsteenberg in Brunssum. Naast zand zit er vanalles in de steenberg dat naar boven is gekomen samen met de steenkool, zoals onder andere kleisteen, schalie en leisteen. Steenkool is een fossiele brandstof en bestaat uit afzettingen van plantenresten die in het geologisch verleden zijn gevormd. Steenkool bestaat voornamelijk uit koolstof(6C), met varierende hoeveelheden waterstof(1H), zwavel(S16), zuurstof(O2) en stikstof(N2). Kleisteen Is een sedimentair gesteente, dat bestaat uit deeltjes van andere gesteenten, maar voornamelijk uit geconsolideerde klei. Minimaal 75% van de kleisteen bestaat uit kleimineralen. 25% bestaat uit andere mineralen of materie zoals kwarts, veldspaat, carbonaten, glauconiet, chloriet, oxiden of organische verbindingen zoals bitumen. Schalie Wanneer de kleisteen uit laagjes bestaat(laminatie), noemen we dit schalie. Het gesteente heeft in tegenstelling tot kleisteen een duidelijke splijting. Schalie, niet te verwarren met leisteen, bestaat voor het grootste deel uit kleimineralen. Leisteen is een metamorfe gesteente, een gesteente dat onder invloed van temperatuur, druk of hydrothermale vloeistoffen is gerekristalliseerd of gemetamorfoseerd. Meestal gebeurt dit op grotere diepte in de aardkorst of mantel.  Dit gesteente kenmerkt zich door één duidelijke, dominante foliatie van afwisselende laagjes kwarts(SiO2) met veldspaat en laagjes mica. Dankzij deze foliatie heeft leisteen een sterke splijting en verbrokkelt het in dunne, plaatvormige brokken. Leisteen wordt in de natuur gevormd door de metamorfose van kleirijk sediment, zoals schalie of kleisteen.

--- Vroeger gingen wij met de familie wel eens “fosiellen zoeken”, want sommige stenen bevatten afdrukken, meestal van planten. Met de hulp van Atelier NL heb ik nu een nieuwe herrinnering.

Zoals te zien is op de foto is er een bruin soort glas ontstaan, met vettige créme-kleurige druppels op de rand. Een aantal elementen in het zand, zoals ijzeroxiden(Fe2O3), koolstof(6C) en zwavel(S), kunnen alle drie voorkomen komen in deze berg en kunnen voor een bruine kleur glas zorgen, of een gele, oranje of zwarte kleur. 

NL-BRUNSSUM-0086

“This sand is from Brunssum, my hometown. It comes from a sand drift at the Brunssumerheide, a protected nature preserve. It was deposited by mines Jaartsveld&Energie around the 1900's when they produced mined gravel, brown coal and stone coal. Locals refer to the sand as 'silver sand', saying it is ideal sand for producing clear glass. There are still several active 'silver' sandpits nearby. “  - Bert van Malde, to See a World in a Grain of Sand 

Zand van de zandverstuiving op de Brunssumerheide Brunssum heeft een lange geschiedenis als het gaat om de delving van grondstoffen. De romeinen haalden hier hun klei, van diezelfde klei maakte men in de middeleeuwen aardewerk en later steengoed.  In de 19e eeuw begint men met de delving van grondstoffen zoals bruinkool, waarbij ook zand, grind en klei gedolven werd. De delving betrof vooral dagbouw, waarbij de grondstoffen werden afgegraven aan de oppervlakte.

(boven) Firma Jaartsveld, de groeve energie. bron: Mijnstreek  Het dekzand van de groeves Jaartsveld/Energie werd gestort in moerasige gebied van de Brunssumerheide, zo ontstond daar een reuzachtige zandvlakte. Dit zand, vaak door de lokale bevolking ‘zilverzand genoemd’ is dat feitelijk niet, omdat het hier gaat om Holoceen stuifzand van circa 10.000 of 20.000 jaar oud. Dit dekzand is het zand dat tijdens de laatste ijstijd grote delen van Nederland bedekte. Het zand van bijvoorbeeld rivierbeddingen werd door de wind verspreid over het landschap. Omdat het door de wind is aangevoerd, wordt het ook eolisch zand genoemd of stuifzand(driftzand).

Koffiepoel, waar de groeve energie lag, op de achtergrond Staatsmijn Hendrik. Bron: Baswaanders.com Er is in de omgeving wel degelijk winning van zilverzand en in eerste instantie is het verschil natuurlijk moeilijk te zien. Zilverzand wordt in Nederland gewonnen in Heerlen(o.a. in de Sibelco Groeve) en Brunssum. Het zand wordt gebruikt in de glasindustrie en is daar uiterst geschikt voor, het is uiterst zuiver zand met een laag ijzergehalte. Zou krijg je zuiver en helder (wit) glas. Zand met een hoger ijzergehalte zorgt en bij de glasproductie voor dat het glas een groene kleur krijgt.

Sample NL-BRUNSSUM-0086 komt van de zandvlakte op de Brunssumerheide en is dus stuifzand. Ik heb het tijdens de Dutch Design Week naar het Alchemy Lab van Atelier NL gebracht in Eindhoven. Het sample uit uiteindelijk gesmolten tot glas in een porselijnen kopje. 

Ik maak uit dit heldere witte glas uit dat het zand een zeer laag ijzergehalte heeft.

Glas uit sample NL-BRUNSSUM-0086. 

Het Schutterspark Het ligt aan het einde van de straat waar ik al mijn hele leven woon, het Schutterspark, een plek waar ik een groot deel van mijn jeugd heb doorgebracht.

Het is de plek waar ik vroeger met de buren hun hond uit liet, want zelf had ik er geen. Dit is het park waar ik met mijn ouders en broertje tamme kastanjes verzamelde in de herfst. Waar ik leerde schaatsen op de vijver in de koude winters. Waar ik blij was wanneer de lente weer kwam en de speeltuin weer open ging. Het park waar ik ’s zomers met mijn dekens in de ‘berenkuil’ ging picknicken en waar ik tot de straatlampen brandde doorspeelde. Dit park betekent heel veel voor mij en ik weet ook veel over dit park te vertellen. Over hoe mijn oma tijdens de tweede wereldoorlog schuilde in de tunnel onder de mijnberg. Hoe de geiten in de kinderboerderij mijn dierenvoer - met zakje en al - probeerde op te eten. Over mijn moeder en hoe zij zich inzette om de speeltuin te behouden. Deze zomer tijdens een wandeling met mijn moeder kwam ik er achter dat ik nog niet alles over deze plaats weet. Eerder die week was ze met de neef van mijn vader door het park gelopen, vertelde ze mij terwijl we richting het Engelsbroek liepen. Samen met de neef van mijn vader had ze daar eerder die week ook gelopen, hij had een grote schep bij zich en droeg hoge laarzen. Bij een groepje berkenbomen liepen ze naar het water van de Roode Beek. Hij stapte met zijn laarzen het ondiepe water in en begon al zoekend her en der te scheppen terwijl mijn moeder aan de kant vragend toekeek. “Op deze plaats in de beek zijn de misbaksels van middeleeuws aardewerk te vinden”, zei hij tegen mijn moeder. Ze zag niets speciaals, maar nog voor ze hem er iets over kon zeggen merkte ze pas op dat het gene, waarvan zij dacht dat het stenen waren die in de beek lagen, eigenlijk honderden scherven waren, misschien wel duizenden. Mijn vader zijn neef had inmiddels een aantal stukken aardewerk in zijn handen, misbaksels van middeleeuwse potjes en kruiken. De misbaksels lagen verspreid in de loop van de beek over een afstand van misschien 5 meter, een paar meter verder nog een plek met stukken aardewerk.    Mijn moeder en ik waren er inmiddels bij de Roode Beek aangekomen en ze liet mij de scherven zien. Heel weinig mensen weten van deze plaats vertelde ze. Dat er vroeger pottenbakkers waren geweest in Brunssum, dat wist ik, maar het was toen wat ver van mijn bed. Nu had ik een stuk aardewerk in mijn handen, die iemand anders honderden jaren geleden ook in zijn of haar handen had gehad. Zo lang geleden... en het enige wat nog herinnerde aan deze mensen waren de vinger afdrukken in de gebakken klei en de honderden, zo niet duizenden scherven.