Jaarlijks krijgen ruim 14.000 mannen de diagnose prostaatkanker, dat aantal neemt elk jaar licht toe. Maar, de kans op overleving van deze vorm van kanker stijgt ook. Sybren Rynja, uroloog in het Spaarne Gasthuis legt helder uit wie tijdig gescreend moet worden op prostaatkanker, op basis van risicofactoren. “Kanker is nog altijd een beladen woord. Iedereen schrikt van die diagnose en dat is heel begrijpelijk. Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen de verschillende vormen van prostaatkanker. Over het algemeen spreken we van een langzaam groeiende tumor óf van een agressieve vorm, met kans op uitzaaiingen. Als we uitzaaiingen zien, zitten die meestal in de lymfeklieren en botten. Deze agressieve vorm en uitgezaaide vorm moet uiteraard behandeld worden, daarover later meer. Maar zolang de tumor alleen in de prostaat zit en langzaam groeit, volgt er meestal geen behandeling. In dat geval voeren we een actief afwachtend beleid om te kijken of de tumor mild blijft en houden we in de gaten of er toch een actieve behandeling nodig is. De kans op overlijden aan deze vorm van prostaatkanker is heel klein, dan hebben we het over minder dan 1% van deze groep mannen. En 75% van deze mannen hoeft nooit behandeld te worden. Zolang prostaatkanker niet is uitgezaaid, geeft het in principe ook geen klachten. Heel soms ervaren mannen klachten met plassen, maar dat plasproblemen duiden op prostaatkanker, klopt niet. En uiteraard zijn er altijd uitzonderingen en bijzondere gevallen." Verhoogd risico "Ik ben voorstander van screenen op prostaatkanker bij mannen tussen de 50 en 75 jaar als er risicofactoren zijn. Dat kan door middel van een PSA-bloedonderzoek bij de huisarts. PSA staat voor Prostaat Specifiek Antigen. Als de PSA-waarde hoger dan 3 is, wil dat niet zeggen dat iemand prostaatkanker heeft. Het is wel een indicatie voor verder onderzoek in het ziekenhuis. Er is sprake van een verhoogd risico als één of meerdere familieleden – vader, broer(s), oom(s) overleden zijn aan prostaatkanker of dit voor hun zestigste kregen. Ook als de BCRA-2 genmutatie voorkomt in de familie, dat is een genetische afwijking die een verhoogd risico geeft op prostaatkanker bij mannen en borst- en/of eierstokkanker bij vrouwen. Tevens geven overgewicht en een Afrikaanse afkomst een verhoogd risico op prostaatkanker. Voor deze mannen is het verstandig hun PSA-waarde te laten bepalen en daarna in overleg met de huisarts of uroloog af te stemmen hoe vaak zij zich moeten laten checken. We weten dat screenen zonder deze risicofactoren veel druk legt op de zorg en angst teweegbrengt bij patiënten, terwijl de kans dat we een tumor van betekenis vinden klein is. Bij mannen die ouder zijn dan 75 jaar, neemt de kans op prostaatkanker weliswaar toe, maar levert behandeling nauwelijks extra voordelen op voor hun levensverwachting. Bij deze groep is het dus de vraag of het voor hen zinvol is om te weten dat ze prostaatkanker hebben, omdat zij in veel gevallen niet behandeld hoeven te worden, maar het label kanker vaak wel als belastend wordt ervaren." Goed informeren "Ik vind het belangrijk om iedere patiënt goed te informeren over het gedrag van de tumor. Er zijn mannen die geen oog meer dicht doen, als ze de diagnose hebben gekregen. Bij een langzaam groeiende prostaatkanker leg ik graag helder uit dat het behandelen van deze vorm meer schade aanricht dan regelmatig checken hoe de tumor zich gedraagt. Zowel opereren als bestralen kan een gigantische impact op de kwaliteit van leven hebben. Denk aan: erectieproblemen, ongewenst urineverlies en minder krachtig plassen. En bij radiotherapie is er ook nog risico op darmproblemen. Dit soort klachten blijven de rest van het leven, terwijl de tumor op zichzelf nooit problemen had opgeleverd. De juiste informatie geven is daarom essentieel." Agressieve vorm Voor patiënten die horen dat zij aan de andere kant van het spectrum zitten en een agressieve vorm van prostaatkanker hebben, is behandelen wel noodzakelijk om uitzaaiingen te voorkomen. De agressiviteit van een tumor kan worden bepaald door een hapje uit de tumor te nemen, dat heet een biopt. Dit stukje weefsel wordt onderzocht door de patholoog en die geeft uitsluitsel over de eigenschappen van de tumor, zoals de mate van agressiviteit, waarmee de kans op uitzaaiingen van deze tumor is in te schatten. De prostaat kan operatief worden verwijderd. Bij gemiddeld 10% van de mannen blijft er sprake van ongewenst urineverlies en bij ongeveer de helft van de mannen treden problemen erectiesstoornissen. Ook het bestralen van de prostaat geeft 50% kans erectiesstoornissen en daarnaast ook risico op moeizamer plassen of juist een verhoogde aandrang. Bij bestraling is er– zoals eerder gezegd – ook risico op darmproblemen voor. Levenswinst bij uitgezaaid Dan is er ook nog een groep mannen bij wie de prostaatkanker is uitgezaaid naar andere plekken in het lichaam, meestal de lymfeklieren en/of de botten. Voor hen is genezing meestal niet meer mogelijk. “Met een gecombineerde behandeling, die kan bestaan uit hormoontherapie en radio- of chemotherapie, proberen we de tumor in bedwang te houden. Deze groep mannen wordt steeds groter omdat ze steeds langer in leven blijven. Na vijf jaar is twee-derde van deze mannen nog in leven. Dankzij verbeterde behandelingen leven mannen met uitgezaaide prostaatkanker nu langer dan 10 jaar geleden en lijkt deze overleving nog verder te verbeteren. Wat mij betreft staat de kwaliteit van leven altijd voorop. Al zal iedere patiënt daar een eigen invulling aan geven. Door goed te informeren over wel of niet behandelingen, komen we met elkaar tot de juiste keuze voor iedereen afzonderlijk.” De functie van de prostaat De prostaat is een klier die onder de blaas hangt en vloeistof aanmaakt waarmee zaadcellen na een zaadlozing in leven worden geworden. In deze vloeistof komen zaadcellen via de plasbuis naar buiten. Daarnaast zorgt dit vocht ervoor dat zaadcellen die een of twee dagen oud zijn, vervloeien en uit elkaar vallen. Prostaatpad in het Spaarne Gasthuis In het Spaarne Gasthuis wordt gewerkt met een prostaatpad: op vaste dagen in de week is er ruimte voor consulten en onderzoeken. Dit zorgt voor korte wachttijden en patiënten weten waar ze aan toe zijn. Bij een derde van de mannen is na het eerste consult met een PSA-test, rectaal toucher en echo, al vast te stellen dat ze zich geen zorgen hoeven te maken. Bij twee derde van de mannen blijkt op basis van deze onderzoeken dat zij een verhoogd risico hebben. Voor hen staan dezelfde week MRI-scan plekken gereserveerd en zij horen daar ook die week de uitslag van. Als die verdacht is, wordt de maandag daarop een biopt afgenomen. Dit weefsel wordt op kweek gezet en onderzocht door de patholoog. Aan het eind van die week krijgen zij de uitslag inclusief een behandelplan. Dat kan variëren van actieve monitoring tot een operatie, bestraling of medicatie. Meest recente cijfers Jaarlijks krijgen ongeveer 14.500 mannen de diagnose prostaatkanker Hiervan is ca 36% ouder van 75 jaar Jaarlijks sterven ongeveer 3000 mannen aan prostaatkanker Risicofactoren voor mannen tussen de 50 en 75 jaar Er is sprake van een verhoogd risico als: Een of meerdere familieleden – vader, broer(s), oom(s) – op jonge leeftijd (d.w.z. voor hun zestigste) prostaatkanker hebben gekregen of daaraan zijn overleden. Als de BCRA-2 genmutatie voorkomt in de familie, dat is een genetische afwijking die een verhoogd risico geeft op prostaatkanker bij mannen en borst- en/of eierstokkanker bij vrouwen. Overgewicht Afrikaanse afkomst (Tekst: Yvonne Brok)
