#heasarc

Semavi boşlukta, uzun zaman önce, tükenmiş ve aşırı ağır bir yıldız bir ışık fışkırmasıyla patladı. Bu yıldızı ve bu olayın etkilerini takip edersek derin önemi olan bir şey bulabiliriz: ölümün uzaya yolladığı şok dalgalarının taşıdığı yeni hediyeler; (sodyum, magnezyum, fosfor, alüminyum, potasyum, arsenik, bromür, selenyum ve Süpermen’i üzecek olan kriptonla birlikte) karbon, azot ve oksijen. Bu yıldız tarafından yaratılan bu elementler ölümünü duyurmak ve içinde bulunduğu galaksiyi zenginleştirmek için dağıtıldı. Belki bir gün bu hediyeler etrafında küçük, kayalık, yeni yaşam için sığınak olan bir gezegenin döndüğü yeni bir yıldızı oluşturmak için kullanılacak. Meleklerin şarkılar söylediği bir mucizeyle.⠀ ⠀ Görsel & Referans: X-ışın (NASA/CXC/ESO/F.Vogt et al); Optik (ESO/VLT/MUSE), Optik (NASA/STScI)⠀ ⠀ #heasarc #heapow #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics

Diğer kanıtlarla birlikte kozmik mikrodalga arka planın COBE, WMAP ve Planck gibi uydularla yapılan gözlemleri, Evrenimizin yalnızca yaklaşık %5’i bildiğimiz şeyden, maddesel dünyamızdaki herşeyi oluşturan normal atomlardan oluşurken %96’sınınsa anlamadığımız şeyden; Karanlık Madde ve Karanlık Enerji’den meydana geldiğini gösterdi. Durum aslında bundan bile daha vahim. Evren’deki normal madde miktarıyla ilgili dikkatli çalışmalar, yerel evrendeki normal madde miktarının, Büyük Patlama sırasında yaratılan maddenin yalnızca %70’i kadar olduğunu gösteriyor. Öyle görünüyor ki Evren’deki normal maddenin %30’unun kaybetmişiz. Bu madde bir yerlerde olmalı, ama nerede? Astronomlar bu maddenin Ilık Sıcak Galaksilerarası Ortamda (WHIM), Evren’in büyük ölçekli yapısını oluşturan kozmik ağı meydana getiren normal ve karanlık madde filamentleriyle ilişkili sıcak gazlarda bağlı kaldığını öne sürüyorlar. Optik radyasyon yayınlamak için çok sıcak olacağından böylesi gazı tespit etmek zordur. Ama bu sıcak madde, görüş hattımız üzerinde yeterince varsa, uzak bir galaksi tarafından üretilen X-ışınlarını soğurabilir. Böyle bir soğurma oldukça zayıf da olsa bir grup astronom bunu bulmuş gibi duruyor. Astronomlar, X-ışında parlak, H1821+643 adlı bir kuasarın X-ışın radyasyonunu dikkatlice bir araya getirdiler. Kuasarın X-ışınları Dünya’ya yolculuklarında galaksilerarası ortamdan geçiyorlar ve WHIM’la karşılaşırlarsa ortamdaki iyonize atomlar belirli X-ışın dalga boylarını soğurabiliyor. Bu da kuasarın X-ışın spektrumunda hafif bir inişe yol açıyor. Yukarıdaki görsel H1821+643’ün Chandra X-ışın Gözlemevi’ndeki Düşük Enerji İletim Ağlı spektrometresi tarafından görülen birleşik X-ışın spektrumunun, WHIM’ın ipliksi yapısının bir simülasyonu üzerine eklenmiş bir bölümünü gösteriyor. Bu kanıt, daha önce kayıp olan normal maddenin en azından bir kısmının artık bulunmuş olduğunu düşündürüyor.⠀ ⠀ Görsel: İllüstrasyon: Springel et al. (2005); Spektrum: NASA/CXC/CfA/Kovács et al.⠀ ⠀ #heasarc #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #space #astronomy #astrophysics⠀

Büyük Patlama’dan bugüne kadarki galaksi oluşumu bilim insanları tarafından henüz tam anlaşılamamış bir süreç. Evren’in doğumuna yakın küçük dalgalanmalar kendilerini nasıl dev galaksilere (yıldızlar ve gezegenler şöyle dursun) dönüştürdüler. Özellikle önemli bir gizem ise merkezi süperdev kara delik ve içerisinde bulunduğu galaksi arasındaki ilişki. Süperdev kara delik ve galaksi oluşumu tarihini daha iyi anlayabilmek için astronomlar gökyüzünde özel olarak seçilmiş bir bölgede Kozmik Evrim Taraması (COSMOS) adı verilen detaylı bir çalışma yürüttüler. Gökyüzünün bu bölgesi büyük (Dolunay’ın büyüklüğünün yaklaşık 16 katı kadar), hem kuzey hem de güney yarımkürelerdeki yer temelli gözlem tesisleri tarafından ulaşılabiliyor ve çok sayıda galaksi ama az sayıda yıldız ve Samanyolu’ndaki diğer rahatsız edici yerel bileşenlerden içeriyor. COSMOS alanındaki galaksiler ALMA ve Karl Jansky Çok Büyük Dizisi gibi yer temelli gözlemevleri ve Spitzer ile Hubble Uzay Teleskobu gibi uzay temelli teleskoplar tarafından incelendi.⠀ ⠀ Birikim yapan kara delikler parlak X-ışın kaynakları olduğu için X-ışın gözlemleri kara deliklerin galaksilerin içinde nasıl madde biriktirdikleri ve büyüdüklerini anlamaya dair önemli bir yol sunuyor. X-ışınları özellikle de kalın toz diskleri ardında örtülü olan “gizli” kara delikleri bulmakta çok iyiler. Yukarıdaki görsel Chandra X-ışın Gözlemevi tarafından tüm COSMOS alanında tespit edilen X-ışın kaynaklarını gösteriyor. Bu görsel Chandra’yla yapılan 53 günlük gözlem verilerini içeriyor ve şimdiye kadar elde edilen en geniş ve derin yüksek çözünürlüklü X-ışın taraması. Görüntüde düşük enerjili X-ışınları kırmızıyla, orta enerjililer yeşille, yüksek enerji X-ışın emisyonuysa maviyle gösteriliyor. Bu görüntünün özellikle de radyo, kızılötesi ve optik gözlemler bağlamında detaylı incelemeleri, merkezi kara deliklerin milyarlarca yıllık bir süreçte nasıl büyüdüklerinin eşsiz bir görünümünü sunuyor.⠀ ⠀ Görsel & Referans: X-ışın: NASA/CXC/ICE/M.Mezcua et al.⠀ ⠀ #heasarc #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics

Dünyamızı oluşturan kompleks kimyasalların nereden geldiğini hiç merak ettiniz mi? Astronomlar özel bir ağır element üreticisini buldular: Hydra A galaksi kümesindeki büyük bir galaksinin merkezinde bulunan kara delik. Ev sahibi olan galaksiden madde yuttukça kara delik aynı zamanda, galaksiden küme içi boşluğa doğru yüz binlerce ışık yılı boyunca uzanan birikim diskini iten büyük madde jetleri de ortaya çıkarıyor. Bu jetler, galaktik süpernovalar tarafından üretilen kimyasallarca zengin maddeyi galaksiden dışarı atıyor. Bu görsel, Chandra X-ışın Gözlemevi tarafından gözlendiği şekilde Hydra A’nın çevresindeki X-ışın emisyonunu gösteriyor. Astronomlar X-ışın yayınlayan maddenin kompozisyonunu spektrumunu inceleyerek anladılar ve bunu yaparak kara delikten çıkan jetlerin doğrultuları üzerinde demir ve diğer elementlerde önemli bir artış buldular. Bu da kara deliğin kesin olarak Evren’e demir pompaladığı anlamına geliyor. X-ışın görüntüsü jetlerin sıcak gazları kenara iterek büyük boşluklar oluşturduklarını da gösteriyor. Bu, jetleri açıkça gösteren radyo görüntüsünü X-ışın görüntüsüyle karşılaştırarak kolayca görülebiliyor.⠀ ⠀ Görsel: NASA/CXC/U.Waterloo/C.Kirkpatrick et al.⠀ ⠀ Optik, radyo ve X-ışın kompozit görüntüsü için: https://uh.tc/hydra⠀ ⠀ #heasarc #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics

Kütle çekimin acıması yoktur ve nispeten zayıf bir kuvvet olsa da büyük bir saygıyla yaklaşılması gerekir, yoksa korkunç sonuçlarla karşılaşılabilir. 22 Kasım 2014’te, yerküredeki 24 teleskopluk bir ağla olağan dışı kısa süreli gök olayları için gökyüzünü izleyen (kısaca ASAS-SN olarak da bilinen) Tüm Gökyüzü Otomatik Süpernova Taraması tarafından bir imdat çağrısı algılandı. Astronomlar bu sinyalin uzak bir galaksideki gelgitsel bir parçalanma tarafından üretildiğini farkettiler. Bu tür olaylar, habersiz bir yıldızın dev bir kara deliğe fazla yaklaştığı ve kara deliğin güçlü çekiminin yıldızı paramparça ettiği anlamına geliyor. Yıldızın (ve etrafındaki gezegenlerin) kalıntıları, (yukarıda tasvir edildiği gibi) kara deliğin olay ufkuna doğru spiral çizerken kısa ömürlü bir madde diski oluşturabilirler. Parçalanan maddeler kara deliğe doğru gittikçe hızlanarak spiraller çizerken sıcaklıkları artar ve yüksek enerji X-ışın radyasyonu yayınlamaya başlarlar.⠀ ⠀ Oportünist astronomlar, kara deliğin çok yakınındaki eğrilmiş uzay zamanın koşullarını test etmek için bu X-ışın emisyonunu kullanabiliyorlar. XMM-Newton ve Chandra X-ışın uzay teleskoplarını kullanan astronomlar, bozulan yıldızın girdap yapan gazları tarafından üretilen güçlü, neredeyse periyodik bir sinyali kaydetmeyi başardılar. Bu sinyal kısa süreli olayın ilk keşfinden sonra bir yıldan daha uzun süre boyunca devam etti. Bu da kara deliğin görece yavaş bir yiyici olduğunu gösteriyor. Kara deliğe doğru düşen madde diski tarafından üretilen değişen X-ışınlar üzerin detaylı çalışmalar, maddenin bir kısmının olay ufkuna şaşırtıcı şekilde yakın olması gerektiğini gösterdi. Ve genel göreliliğe göre madde kara deliğin çok yakınında ancak kara delik hızla dönüyorsa hayatta kalabilir. X-ışın sinyalinin analizi, bu kara deliğin yalnızca 2 dakikalık bir dönme periyoduna sahip olduğuna işaret ediyor. Göreli fiziğin bu kadar büyük bir kara delik için izin verdiği limite çok yakın bir hız.⠀ ⠀ Görsel: NASA/CXC/M.Weiss⠀ ⠀ #heasarc #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics

Astronomlar gece patlayan şeylere hayranlardır. Bu yüzden değişiklikleri ararken gökyüzünü tarayarak çokça zaman ve kaynak harcarlar. Geçtiğimiz Haziran’da böylesi bir arama oldukça sıra dışı bir olayı ortaya çıkardı: uzak bir galaksinin sönük spiral kolundaki aşırı derecede kuvvetli, hızla güçlenen bir patlama. Bu olay astronomi camiasına duyurulduğunda, üzerinde anlaşılmış bir (bu patlama için de “cow” (inek) kelimesini ortaya çıkaran) isimlendirme protokolüne göre “AT2018cow” adı verilmişti. Yerdeki ve (Neil Gehrels Swift gözlemevi, NuSTAR sert X-ışın görüntüleme gözlemevi ve Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki NICER X-ışın zamanlama aracı da dahil) uzaydaki teleskoplarla yapılan devam gözlemleri, bu kaynaktan gelen, radyo dalgalarından X-ışın enerjilerine kadar uzanan alışılmadık bir emisyon gösterdi. Astronomlar patlamaya neyin sebep olduğundan hala emin değiller.⠀ ⠀ Patlamada görülen hidrojen ve helyum miktarı temel alınarak fazlaca manyetize olmuş nötron yıldızlarının birleşmesi ya da iki beyaz cüce yıldızın birleşmesi gibi bazı olasılıklar muhtemelen elenebilir. Bir yıldızın bir kara deliğin çekimiyle bozulması gibi diğer modellerse imkan dahilinde. Astronomların mümkün olduğunu düşündükleri sıra dışı bir açıklamaysa bu olayın “başarısız olmuş bir süpernovayı” temsil ettiği şeklinde. Bu, çok büyük kütleli bir yıldız nükleer yakıtını tükettiğinde ve sonra hemen bir süpernova olarak patlamak yerine doğrudan bir kara deliğe çöktüğünde gerçekleşir. Bu olduğunda biriken madde kara deliğin etrafında spiral çizen bir disk oluşturur ve kara deliğin yakınında hızla dönen maddenin bir kısmı, bu illüstrasyonda gösterilene benzer, dar, göreli bir yüksek enerji parçacıkları jeti şeklinde kaçabilir. Ama astrofizik jürisi henüz kararını vermedi ve bu tuhaf olayla ilgili gözlemsel ve teorik araştırmalar henüz devam ediyor.⠀ ⠀ Görsel: NASA/JPL-Caltech⠀ ⠀ #heasarc #heapow #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics

Beyaz cüceler, düşük kütleli yıldızlar hidrojen yakıtlarını tükettikten ve dış atmosferleri uzaya doğru saçıldıktan sonra geride kalan cüruflardır. Bu cisimler ilk ortaya çıktıklarında çok sıcaktırlar, ama oldukça kısa sürede soğurlar ve tespit edilemeyecek kadar sönük hale gelirler. Galaksimizde kaç tane beyaz cüce olduğunu kimse bilmiyor. Beyaz cüceler kimi zaman “normal” bir yoldaş yıldıza kütle çekimle bağlılardır ve yoldaştan madde çekerek bu biriktirmenin gücüyle kendilerini bir nebze de olsa gençleştirebilirler. Bu gerçekleştiğinde bazen şaşırtıcı şeyler meydana gelebilir. Böyle bir sürpriz Suzaku X-ışın gözlemevi tarafından tespit edilmişti. AE Aqr (yukarıdaki sanatçı tasvirinde gösterilen) adı verilen bir beyaz cüce çift yıldız sistemini izlemek için Suzaku’yu kullanan astronomlar daha önce hiç görülmeyen bir şeyle, düzenli sert X-ışın emisyonu atımlarıyla karşılaştılar. Bu atımların, fazlaca manyetize olmuş bu beyaz cücenin kutuplarının yakınlarından kaynaklandığı düşünülüyor. Benzer bir mekanizma, yüksek kütleli bir yıldızın çekirdeğinin çökmesiyle oluşan, çok daha nadir cisimler olan nötron yıldızlarında da işliyor. Bu ise bunun gibi atımların bir beyaz cücede görüldüğü ilk sefer. Kaç tane daha atım yapan beyaz cüce var?⠀ ⠀ Görsel & Referans:Terada et al.; JAXA; NASA; Sanatçı: Casey Reed⠀ ⠀ #heasarc #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics

Maddesel bir dünyada yaşıyoruz ve normal atomlardan yapılmış maddesel insanlarız. Ama bütün olarak Evren karanlık madde adı verilen, bizim yapıldığımız daha bilindik şeyden neredeyse beş kat daha bol olan gizemli bir şeyden oluşuyor. Rahatsız edici şekilde karanlık maddenin tam olarak ne olduğunu bilmiyoruz, belirlediğimiz tek karakteristik karanlık maddenin kütle çekim uyguladığı, ama göründüğü kadarıyla hiç elektromanyetik radyasyon üretmediği. En iyi tahminimiz karanlık maddenin henüz tanımlanmamış bir çeşit atomaltı parçacık olduğu. Ama karanlık madde gerçekten de bir tür atomaltı parçacıksa aynı zamanda bir anti parçacık eşe de sahip olmalı. Ve bir parçacık anti parçacığıyla karşılaştığında parçacıkların bir arada maddesi Einstein’ın ünlü denklemi E = mc^2’ye göre enerjiye dönüşür. Çok küçük bir madde parçası bile muazzam miktarlarda enerji içerdiği için bu parçacık/anti parçacık yok oluşu, prensipte Fermi Gama-ışın Uzay Teleskobu gibi Gama-ışın uzay gözlemevleri tarafından tespit edilebilecek çok yüksek enerjili Gama-ışın radyasyonu üretir.⠀ ⠀ Peki nereye bakmalı? Simülasyonlar karanlık madde yok oluşu Gama-ışın sinyali için bakılabilecek en iyi yerlerden birisinin kendi galaksimizin merkezi olabileceğini gösteriyor. Bu görsel galaksimizin (Fermi’deki Büyük Alan Teleskobu’ndan) bir Gama-ışın görüntüsünü gösteriyor. Burada galaksinin düzlemininin parlak Gama-ışın emisyonu soldan sağa doğru uzanıyor ve galaksinin merkezi görüntünün ortasında yer alıyor. Galaktik merkezin Gama-ışın emisyonunda çok sayıda kaynağın emisyonu birbirine karışıyor. İlave görsel emisyonu tüm bu kaynaklardan arındırmaya dair bir denemeyi gösteriyor ve bu yapıldığında geriye kalan şey galaksinin merkezinden doğan (kırmızı ve yeşille gösterilen) Gama-ışınlarının belirgin fazlalığı oluyor. Bu emisyonun (sönük yıldızların çözümlenmemiş emisyonu gibi) belirsiz ama daha sıradan bir kaynaktan geliyor olması mümkün, ama gördüğümüz şey karanlık maddenin Samanyolu’nun merkezinin yakınlarındaki ölümü de olabilir.⠀ ⠀ Görsel: NASA/DOE/Fermi LAT Collab. ve T. Linden (Univ. of Chicago)⠀ ⠀ #heasarc #heapow #uzay #bilim #astronomi #astrofizik #uzaydanhaberler #science #space #astronomy #astrophysics