14 oktober. Cruiseschip van een miljard naar Rotterdam
De Prinzessin Victoria Luise, te water gelaten in 1900, wordt gezien als het eerste cruiseschip dat speciaal voor dat doel gebouwd werd
In Frankrijk wordt momenteel het grootste cruiseschip ooit gebouwd. De Harmony of the Seas zal 362,2 meter lang worden, en ruim 6300 vakantievierders kunnen vervoeren. Volgend jaar mei zal het schip als eerste bestemming Rotterdam aandoen, waar het een dag te bewonderen zal zijn op de Wilhelminakade. Vanaf Rotterdam vaart het naar de Zuid-Engelse havenstad Southampton, vanwaar de eerste echte vierdaagse cruise van het schip zal beginnen.
Het is passend dat dit grootste cruiseschip ter wereld zijn eerste reis officieel zal beginnen in Engeland, omdat het fenomeen van de pleziervaart over de wereldzeeën een Engelse uitvinding is. Pleziervaart in kleine schuiten en sloepen is zo Nederlands als kan zijn, maar de grootschalige wereldreis op een enorm zeil- of stoomschip, en later op gemotoriseerde vaartuigen, komt uit Engeland.
In het algemeen is het toerisme in moderne vorm een Engelse uitvinding. Engelse jongemannen van stand werden vanaf de 18e eeuw geacht een deel van hun culturele en artistieke vorming te ondergaan tijdens een Grand Tour, een grootschalige rondreis naar de belangrijkste bezienswaardigheden van Europa. Frankrijk en Italië waren daarbij verreweg het belangrijkst, niet alleen vanwege het mooie weer. Parijs, de Franse Riviera met steden als Nice, Florence, Pisa en Rome stonden op het programma, vooral omwille van een gedegen opleiding in de klassieken. Deze ‘tourists’ gedroegen (of misdroegen) zich in sommige opzichten ook als de moderne toeristen: ze werden warm ontvangen, maar tevens verafschuwd door de plaatselijke bevolking, om dezelfde redenen als nu.
Toen het stoomschip aan het begin van de 19e eeuw zijn doorbraak had, werd het mogelijk om onafhankelijk van weer en wind, relatief veilig en op grotere schaal lijndiensten te organiseren die de op dat moment pas echt volledig bekende wereldzeeën te bevaren. De pleziercruise was een uitvinding van de rederij Peninsular and Oriental Steam Navigation Company (later bekend als P&O). Deze scheepvaartmaatschappij, opgericht in 1822, organiseerde een directe passagiersverbinding tussen Londen en het Iberisch Schiereiland. Vanaf 1837 begon de maatschappij ook met een postservice tussen het verenigd Koninkrijk en overzeese gebieden als Gibraltar, Malta, Griekenland en Egypte.
Door deze postdienst kwam de rederij op het idee om ook mensen te gaan vervoeren die dezelfde landen zouden willen bezoeken, en niet puur om van A naar B te komen, maar voor het plezier, de ervaring en het avontuur. Zoals de Britse aristocraten al zo’n halve eeuw, na de oversteek van het Kanaal, over land naar toeristische attracties in Italië reisden, ging P&O nu een vergelijkbare Grand Tour organiseren, maar nu over de Middellandse Zee. Meevoerend op de golf van het steeds populairder wordende toerisme, onder mensen van de gegoede burgerij uiteraard, wist de scheepvaartmaatschappij een heel nieuwe vrijetijdsbesteding te introduceren: de pleziercruise. De eerste van dergelijke zeereizen vonden plaats in 1844. Southampton was het startpunt, en plaatsen rond de Middellandse Zee de bestemming.
In de tweede helft van de 19e eeuw breidden de activiteiten van P&O zich steeds verder uit, met grotere en luxere schepen, die bijvoorbeeld vanaf 1889 met elektrisch licht uitgerust waren, en steeds exotischer bestemmingen. Het bij de West-Europeanen favoriete Constantinopel werd bijvoorbeeld aan het itinerarium toegevoegd, enkele decennia voordat de Belgische spoorwegmaatschappij Compagnie Internationale des Wagons-Lits begon met de Oriënt-Express.
Een groot voordeel van het schip ten opzichte van de spoorlijn is natuurlijk dat een schip een veel grotere reikwijdte heeft. De Duitse scheepsmagnaat Albert Ballin zag het potentieel, en liet zijn oceaanstomers, die in de zomer een reguliere lijndienst tussen Hamburg en de VS voeren ( de Hamburg-Amerikanische Packetfahrt-Actien-Gesellschaft of HAPAG), in de noordelijke winter het zuidelijk halfrond opzoeken, langs de Caribische en Zuid-Amerikaanse kusten. Liefhebbers van zon en avontuur konden, mits ze een goed gevulde portemonnee hadden, genieten van cruises zoals wij die ons tegenwoordig voorstellen: langs tropische bestemmingen en zonnebadend op het dek.
Ballin combineerde het nuttige met het aangename: de passagiersdienst met de vakantie. Omdat sinds het jaar 1900 de welvaart in het westen langzaam maar zeker de lagere lagen van de bevolking bereikte, groeiden beide takken van dit type onderneming gestaag. Het waren bovendien deze oceaanstomers die de bulk van de immigranten naar Noord-Amerika vervoerden in de 19e en 20e eeuw. De rijken en armen waren echter, anders dan nu, strikt gescheiden van elkaar, zoals dat op de Titanic ook het geval was. Tegenwoordig hebben de échte rijken hun eigen mini-cruiseschepen, en is de cruise iets voor de middenklasse geworden.
Met de komst van de vaste intercontinentale luchtvaart in de jaren ’60 verdween de belangrijkste vervoersfunctie van de oceaanstomers, met uitzondering van enkele scheepvaartmaatschappijen die inzetten op de bijzondere ervaring van de trans-Atlantische zeereis. De cruise bleef echter bestaan, en de cruiseschepen maakten een nog veel grotere verandering door dan voorheen. Tegenwoordig zijn het drijvende paleizen of hotels, voorzien van alle gemakken en entertainment, zoals zwembaden, glazen liften, bowlingbanen, casino’s, bioscopen of zelfs hele winkelcentra.
Het kan niet gek genoeg zijn, of het is te vinden aan boord van zo’n boot, en de boot kan ook niet groot genoeg zijn. Hiermee is het, voor sommige mensen althans, nauwelijks meer nodig om van boord te gaan als de volgende exotische bestemming is bereikt. Het romantische is er daarmee wat mij betreft wel een beetje af, zeg ik met het risico om over te komen als een hautaine aristocraat.